Турција

Од Википедија — слободната енциклопедија
(Пренасочено од Република Турција)
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Република Турција
Türkiye Cumhuriyeti  (турски)
Знаме Грб
ГеслоYurtta Barış, Dünyada Barış
Мир дома, мир во светот
Химна

Главен градАнкара
Најголем град Истанбул
41°1′N 28°57′E / 41.017° СГШ; 28.950° ИГД / 41.017; 28.950
Службен јазик турски
Говорни јазици[1]
Народности 
Демоним Турци

(Турчин/Турчинка)

Уредување Унитарна претседателска уставна република
 •  Претседател Реџеп Таип Ердоган
 •  Потпретседател Фуат Октај
 •  Претседател на Собранието Мустафа Шентоп
Законодавство Големо Национално Собрание
Основана
 •  Војна за независност 19 мај 1919 
 •  Големо Национално Собрание 23 април 1920 
 •  Договор од Лозана 24 јули 1923 
 •  Прогласување на независност 29 октомври 1923 
Површина
 •  Вкупна 783,356 км2 (36-та)
 •  Вода (%) 1.3
Население
 •  проценка за 2018 г. 82,003,882[2] (19-та
 •  Густина 105[3] жит/км2 (107-ма)
БДП (ПКМ) проценка за 2018 г.
 •  Вкупен $2.274 трилиони[4] (13-та)
 •  По жител $27,956[4] (45-ta)
БДП (номинален) проценка за 2018 г.
 •  Вкупно $706.237 милијарди[4] (17-та)
 •  По жител $9,346[4] (60-ta)
Џиниев коеф. (2016)positive decrease 41.9[5]
среден · 56-та
ИЧР (2017) 0.791[6]
висок · 64-та
Валута Турска лира (₺) (TRY)
Часовен појас FET (UTC+3)
Датумски формат dd/mm/yyyy (АД)
Се вози на right
НДД .tr
Повик. бр. +90

Турција (турски: Türkiye) или официјално Република Турција (За снимкава Türkiye Cumhuriyeti ) е независна држава во Евроазија која се протега полуостровот Мала Азија и на дел од Балканскиот Полуостров во Југоисточна Европа. Турција е една од шесте независни туркски држави во светот. Турција граничи со осум држави и излегува на четири мориња. На северозапад граничи со Бугарија, на запад со Грција, на североисток со Грузија, на исток со Ерменија, Азербејџан и Иран и со Ирак и Сирија на југ. На север од државата се наоѓа Црното Море, на запад е Егејското Море, на северозапад е Мраморното Море, додека на југ е Средоземното Море. Мраморното Море, заедно со протоците Босфор и Дарданели ја сочинуваат природната граница меѓу европското и азиското турско копно.[7]Истанбул е најголемиот град во земјата, додека главен град Анкара кој се наоѓа во централниот дел на Анадолија. Околу 70 до 80 отсто од граѓаните на земјата се идентификуваат како Турци[8][9]. Курдите се најголемо малцинство. Големината на курдското население е предмет на расправа со проценки од 12 на 25 проценти од населението.

Во разни периоди во својата историја, регионот бил населен со различни цивилизации, вклучувајќи ги Асирците, Грците, Тракијците, Фригијците, Урартијците и Ерменците[10][11][12]. Хеленизацијата започнала во ерата на Александар Велики и продолжила во времето на Византија[11][13]. Селџуците започнале да мигрираат во областа во 11 век, а нивната победа над Византијците во Битката кај Манцикерт во 1071 година го симболизира почетокот и темелот на Турција на овие простори[14]. Селџучкото Царство владеел со Анадолија до монголската инвазија во 1243 година, кога се распаднала на мали турски кнежевства[15]. Почнувајќи од крајот на 13 век, Османлиите започнале да ги обединуваат овие турски кнежевства. Откако Мехмед II го освоил Цариград во 1453 година, османлиската експанзија продолжила под Селим I. За време на владеењето на Сулејман Величествениот, Отоманското Царство опфаќало голем дел од Југоисточна Европа, Западна Азија и Северна Африка, станувајќи светска сила[10][16][17] Во следните векови државата влегла во период на опаѓање со постепено губење на териториите и војните[18]. Во обид да ги консолидира слабеењето на социјалните и политичките основи на царството, Махмуд започнал период на модернизација во почетокот на XIX век, носејќи реформи во сите области на државата, вклучувајќи ја и војската и бирократијата заедно со еманципацијата на сите граѓани[19] Во 1913 година, државниот удар успешно ја ставил земјата под контрола на Трите паши. За време на Првата светска војна, отоманската влада извршила геноциди против ерменските, асирските и понтиските грчки субјекти[upper-roman 1][22]. По војната, конгломерацијата на територии и народи што порано го сочинувале царството била поделена на неколку нови држави[23]. Турската војна за независност, иницирана од Мустафа Кемал Ататурк против окупацијата на сојузничките сили, резултирала со укинување на монархијата во 1922 година и основање на Република Турција во 1923 година, со Ататурк како прв претседател[24]. Ататурк донел бројни реформи, од кои многу од нив инкорпорирале различни аспекти на западната мисла, филозофија и обичаи во новата форма на турската влада[25]. Курдско-турскиот конфликт, вооружен конфликт меѓу Република Турција и курдските бунтовници, е активен уште од 1984 година пред сè на југоисточниот дел на земјата. Различни курдски групи бараат одвојување од Турција за да создадат независен Курдистан или да имаат автономија и поголеми политички и културни права за Курдите во Турција.

Поради турската местоположба како крстопат меѓу Азија и Европа, Турција има голема геостратешна важност.[26] Доминантна религија во Турција е Исламот, со мали христијански и јудејски заедници. службен јазик во Тирција е турскиот јазик, кој е најдоминантен јазик во државата, но околу 18% од населението зборува и курдски и фдазаки.[27]

Турција е демократска, секуларна, унитарна уставна република, со големо античко културно наследство. Турција е член на голем број меѓународни организации што ја прави западноориентирана држава. Турција е членка на ООН, рана членка на НАТО, ММФ и Светската банка, како и основач на ОЕЦД, ОБСЕ, БСЕЦ, ОИК и Г-20. Откако станала една од првите членки на Советот на Европа во 1949 година, Турција станала асоцијативна членка на ЕЕЗ во 1963 година, се приклучила на Царинската унија на ЕУ во 1995 година и започнала преговори за пристап во Европската Унија во 2005 година, кои ефикасно биле запрени од ЕУ во 2017 година поради „патот на Турција кон автократското владеење[28]. Турската економија и дипломатските иницијативи довеле до нејзино признавање како регионална сила, додека нејзината местоположба и дала геополитичко и стратешко значење низ историјата[29][30]. Турција е секуларна, унитарна, поранешна парламентарна република која го усвоила претседателскиот систем со референдум во 2017 година. Новиот систем стапил на сила со претседателските избори во 2018 година. Сегашната администрација на Турција предводена од претседателот Реџеп Тајип Ердоган од АКП донела мерки за зголемување на влијанието на исламот и ги поткопала политиките на Кемалистите и слободата на печатот[31][32].

Потекло на поимот[уреди | уреди извор]

Името Турција (од средновековен латински јазик Turchia/Turquia[33])) значи „земја на Турците“. Името Турција, или на турски јазик Türkiye, може да се подели на два збора: Türk, што значи силен на старотурски јазик[34] и наставката iye што потекнува од арапската наставка -iyya што е еквивалентно со македонската наставка -ија. Првите записи на името Türk или Türük датираат од 8 век во Централна Азија.[35]. Современото „Турција“ датира од најмалку 1719 година[36]. Турското име Türkiye било усвоено во 1923 под влијание на европската употреба[33].

Во јануари 2022 година, земјата официјално го смени својот меѓународен бренд во турското име, Туркије, за подобро да го одрази своето наследство и да избегне забуна со птицата мисирка.[37]

Историја[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Историја на Турција.

Праисториски период[уреди | уреди извор]

Хатуша, престолнина на Хетитите.[39]

Анадолкиот полуостров, кој се состои од поголемиот дел од денешна Турција, е еден од најстарите постојано населени региони во светот. Различни древни анадолски население живееле во Анадолија, од неолитот до хеленистичкиот период[11]. Многу од овие народи зборувале анатолски јазици, гранка на поголемото индоевропско јазично семејство[40]. Всушност, со оглед на антиката на индоевропските хетски и лувиски јазик, некои научници ја прогласиле Анадолија како хипотетички центар од индоевропските јазици[41]. Европскиот дел на Турција, наречен Источна Тракија, исто така бил населен уште од пред 14.000 години[12].

Ѓобекли Тепе е место на најстарата позната религиозна структура, храм кој датира околу 10.000 п.н.е.[38], додека Чаталхојук е многу голема неолитска населба во јужниот дел на Анадолија, која постоела од околу 7500 п.н.е. до 5700 п.н.е. Таа е најголемата и најдобро зачувана неолитска локација пронајдена досега, а во јули 2012 година е запишана во светско културно наследство на УНЕСКО[42]. Населбата Троја била основана во неолитскиот период и продолжила во железното време[43].

Најраните регистрирани жители на Анадолија биле Хатите и Хуритите, не-индоевропските народи кои живееле во централна и источна Анадолија, од околу 2300 п.н.е. Индоевропските Хетити биле распространети во Анадолија од 18 век п.н.е. со главен град во Хатуша во Централна Анадолија. Оваа царство го доживеало својот врв во средината на 14 век п.н.е. и под водство на Супилулиума I успеале да завладеат со скоро цела Мала Азија како и со делови на северен Левент и Горна Месопотамија. И покрај тоа што тие самите се нарекувале Хати, Хатите би требало да се раздвојуваат од Хетитите, пред сè како постар народ од двата, кој го населил истиов регион. Асирците ги освоиле и населиле делови од југоисточна Турција уште во 1950 п.н.е. до 612 п.н.е.[44], иако тие останале малцинство во регионот, имено во Хакари, до почетокот на 20 век од новата ера[45].

Урарту повторно се појавил во натписите на Асирија во 9 век п.н.е. како моќен северен соперник на Асирија[46]. По падот на Хетите во околу 1180 п.н.е., Фригијците, индоевропски народ, постигнале надмоќ во Анадолија додека нивното царство не го уништиле Кимеријците во 7 век п.н.е[47]. Почнувајќи од 714 п.н.е., Урарту ја поделил истата судбина и се распуштил во 590 п.н.е.[48], кога била освоена од страна на Медијците. Најмоќните земји наследнички на Фригија биле Лидија, Карија и Ликија. Лидиците и ликиците зборувале индоевропски јазици

Гимназијум во градот Сард[49]
Ѕидините на Троја[50]

Антички период[уреди | уреди извор]

Театар во Халикарнас (денешен Бодрум бил изграден во 4 век п.н.е. од страна на Маузол. Мавзолејот на Халикарнас бил едно од Седумте чуда на античкиот свет.[51]
Библиотека на Целс изградена во 114–117.[52] The Temple of Artemis in Ephesus, built by king Croesus of Lydia in the 6th century BC, was one of the Seven Wonders of the Ancient World.[53]

Почнувајќи од 1200 година п.н.е., на крајбрежјето на Анадолија во голема мера започнале да се населуваат Јонските Грци. Бројни важни градови биле основани од овие колонисти, како што се Милет, Ефес, Смирна (денес Измир) и Византион (денес Истанбул), последниот основан од грчки колонисти од Мегара во 657 п.н.е. Првата држава со името Ерменија од соседните народи била државата на ерменската династија Оронтиди, која вклучувала делови од источна Турција, почнувајќи од 6 век п.н.е. Во северозападна Турција, најзначајната племенска група во Тракија било Одиринското Царство, основано од Терес I[54].

Цела современа Турција била освоена од персисото Ахеменидско Царство во текот на 6 век п.н.е.[55] Грчко-персиските војни започнале кога грчките градови на краиштата на Анадолија се побуниле против персиската власт во 499 п.н.е.[56] Територијата на Турција подоцна била освоена од страна на Александар Велики во 334 п.н.е., што довело до зголемување на културната хомогеност и хеленизација во областа[11].

По смртта на Александар во 323 п.н.е., Анадолија подоцна била поделена на неколку мали хеленистички кралства, коишто станале дел од Римската Република до средината на 1 век п.н.е.[57] Процесот на хеленизација бил забрзан под римско владеење, а во раните векови на христијанската ера локалните анадолски јазици и култури исчезнале, и во голема мера се замениле со древниот грчки јазик и култура[13][58]. Од 1 век п.н.е. до 3 век од н.е., голем дел од денешна Турција бил оспоруван помеѓу Римјаните и соседното Партско Царство.

Дизајниран од грчки архитект Зено, роден во градот, амфитеатарот Аспенд бил изграден во римскиот период во 161-169 година од н.е.[59]Анталија, Перга и Сиде биле други важни градови во античка Памфилија.
На Планината Немруд, понекогаш нарекувана и мазолеј на Антиох I, биле изградени голем број големи статуи околу она што се претпоставува дека е кралска гробница од 1 век п.н.е..[60]

Ранохристијански и византиски период[уреди | уреди извор]

Првично црква, подоцна џамија, а денес музеј, Аја Софија во Истанбул била изградена од цар Јустинијан I во 532-537 година.[61]

Според Делата на светите апостоли 11[62], Антиохија (денес Антакија), град во јужна Турција, е родното место на првата христијанска заедница[63].Овој град претставувал голем центар на раната црква, која традиционално се вели дека била основана од страна на Свети Петар, кој се смета и за прв епископ на антиохиската црква. Евангелиото по Матеј и Апостолскиот устав биле напишани во овој град. Игнатиј Богоносец бил избран за трет епископ на Антиохија. Факултетот во Антиохија бил основан во 270 година, како една од двата големи центри на раното црковно учење. Антиохиската црква станала една од петте најголеми цркви во пентархијата на Римското Царство[64].

Во 324, Константин I го избрал Византион за нов главен град на Римското Царство, преименувајќи го во Нов Рим. По смртта на Теодосиј I во 395 година и поделбата на Римското Царство меѓу неговите два сина, градот, кој популарно бил познат како Цариград или Цариград, станал главен град на Источното Римско Царство. Оваа царство, кое подоцна од страна на историчарите било познато како Византија, владеело со поголем дел од територијата на денешна Турција до доцниот среден век[65], иако источните региони останале во рацете на Персија до првата половина на 7 век. Честите византиско-персиски војни, како дел од вековните долгорочни римско-персиски војни, се воделе во различни делови на денешна Турција и одлучувале за голем дел од нејзината историја од 4 век до првата половина на 7 век.

Неколку вселенски собори се одржале во градовите сместени во денешна Турција, вклучувајќи го и Првиот собор во Никеја (Изник) во 325 година, Вториот собор (Истанбул) во 381 година, Третиот собор во 431 година во Ефес и Четвртиот собор во 451 година во денешен Кадиќој.

Селџучки период[уреди | уреди извор]

Најголемата џамија во Турција, Чамлиџа-џамија, има четири минариња кои се високи 107,1 метри, податок кој се однесува на Битката кај Манцикерт (1071).[66]

Селџуците живееле на периферијата на муслиманскиот свет, и биле огранок на Огузите[67]. Во текот на 11 век дошле од Средна Азија и ги завладеале обласните територии од Трансоксијана до Блискиот Исток со своето Селџучко царство на чело со Тогрул и со нив владеале до крајот на 14 век и почетокот на 15 век. Тие биле имигранти надојдени Персија[68]. Во втората половина на 11 век, Селџуците започнале да пробиваат во средновековна Ерменија и во источните делови на Анадолија. Во 1071 година, Селџуците ги победиле Византијците во Битката кај Манцикерт, започнувајќи го процесот на Турцизација во областа. Турскиот јазик и исламот биле воведени во Ерменија и Анадолија, постепено ширејќи се низ целиот регион. Бавната транзиција од претежно христијанската и грчката Анадолија кон претежно муслиманското население и турскиот јазик било во тек. Дервишкиот ред Мевлеви, кој во 13 век бил основан во Конија во времето на суфискиот поет Селадиддин Руми, играл значајна улога во исламизацијата на разновидните луѓе од Анадолија кои претходно биле хеленизирани[69][70]. Така, заедно со Турцификацијата на територијата, Селџуците ја поставиле основата на турско-персиската култура во Анадолија[71], примат кој бил преземен од страна на нивните наследници, Османлиите[72][73].

По селџучката победа во Битката кај Манцикерт на чело со Алп Арслан и по освојувањето на Анадолија, Огузите започнале со населување на териториите на денешна Турција. Овие бејлици во текот на следните години добивале голема помош од Селџуците во замена за нивните услуги. Во текот на Првата крстоносна војна Селџуците ги загубиле Никеја, Конија, Кајсери, Антиохија за да на крајот крстоносците се упатат кон светиот град Ерусалим и во 1099 година да го заземат градот создавајќи крстоносни држави. Селџуците ја изгубиле по ова и цела Палестина. Наследник на Апл Арслан бил Мелик Шах I (1072-1092), по чија смрт, царството се распаднало на неколку помали држави помеѓу неговите четири сина. Килиџ Арслан I го обновил Румелискиот султанат. Но со монголската инвазија од истокот силата на Селџуците се намалила а ова овозможило анадолските бегови да прогласат независност. По падот на централизираната моќ во Конија, голем дел од беговите започнале да создаваат сојузи и со поддршка од Монголија прогласиле емиратства. Овие гази воини со слабеењето на Византија започнале да ги зазимаат нејзините територии. До 1300 година, овие сили стигнале до Егејско Море. Во почетокот како најсилни се издвојувале Караманија и Гермијан. Османоглу пак се наоѓал во северозападниот дел од Анадолија, со седиште Согут и во почетокот оваа земја била многу мала и незначајна по моќ. По должината на егејскиот брег од север кон југ се наоѓале Кареси, Сарухан, Ајдин и Теќе. Исфендијар се наоѓач во регионот на Црното Море.

Отомански период[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Отоманско Царство.
Карта на Отоманското Царство

Почетокот на создавањето на Отоманското Царство се карактеризира со постојани Отоманско-византиски војни кои траеле околу 1,5 век. Владеењето на Осман го означува официјалниот почеток на владеењето на династијата на Османлиите и основање на државата во 1299 година[74] Во 1265 година, византискиот град Согут бил заземан од страна на Осман бег.[75]. Политиката на проширување на своите територии била продолжена од сите следбеници на Осман, а на сметка на Византија. По т.н. Османлиски интеррегнум, на чело на династијата дошол Мехмед I и тој многу бргу успеал повторно да си ги врати изгубените територии од времето на граѓанската војна. Тој престолнината ја преместил од Бурса во Едрене.

[[Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации. Топкапи-сарај]] и Долмабахче биле резиденции на османлиските султани и административен центар на царството помеѓу 1465-1856[76] и 1856-1922 година[77] respectively.

Во времето на Мехмед II престанала да постои Византија, откако била освоена престолнината Цариград во 1453 година, а самиот град станал нова престолнина на царството. Во времето на Селим I, државата се проширила кон современите држави Сирија, Либан, Палестина и Египет, вклучувајќи го и светиот град Ерусалим, како и Каиро, престолнината на Абасидите. По ова, тој се прогласил за калиф. Наследник на Селим I станал Сулејман I. Во негово време, Отоманското Царство станало доминантно во Средоземно Море, но неговиот обид да ја освои Виена не успеал. Владеењето на Сулејман од страна на историчарите е прогласено како златна ера на царството. По неговата смрт започнало постојаното опаѓање на царството. Тој лично покренал големи законски промени поврзани со општеството, образованието, оданочувањето и кривичното право. Царството честопати било во спротивност со Светото Римско Царство поради својот напредок кон Средна Европа преку Балканот. На море, Отоманската морнарица се судирала со неколку Свети Лиги (1538, 1571, 1684 и 1717, составени главно од Хабсбуршката Шпанија, Република Џенова, Република Венеција, Витезите на Свети Јован итн.), за контрола на Средоземното Море. На исток, Османлиите честопати биле во војна со Персија поради конфликти кои произлегуваат од територијални спорови или религиозни разлики помеѓу 16 и 18 век[78]. Османлиските војни со Персија продолжиле до првата половина на XIX век. Дури и подалеку на исток, постоеле судири со Хабсбуршката Монархија, со тоа што Османлиите, исто така, морале да испратат војници до најоддалеченото и најзападно вазалство, Султанатот Ачех[79][80]. Од 16 до почетокот на 20 век, Отоманското Царство, исто така, се борело со Руското Царство во нивните неколку последователни војни. Тие првично се воделе поради османлиска територијална експанзија и консолидација во југоисточна и источна Европа, но почнувајќи од втората половина на 18 век, тие станале повеќе за опстанокот на Отоманското Царство, кое почнало да ги губи своите стратешки територии на северното крајбрежје на Црното Море во корист на Русија.

Од втората половина на XVIII век па натаму, Отоманското Царство почнла да опаѓа. Реформите на Танзиматот од 19 век, кои ги вовел Махмуд II, имаЛЕ за цел модернизација на османлиската држава во согласност со напредокот што БИЛ постигнат во Западна Европа. Напорите на Мидах-Паша за време на танзимат довеле до отоманското уставно движење, но овие напори се покажале како несоодветни во повеќето полиња и не успеале да го сопрат распаѓањето на царството[82]. Бидејќи царството постепено се намалувало по големина, воената моќ и богатство, особено по османлиската економска криза во 1875 година[83], што довело до востанија во балканските провинции, кои кулминирале со Руско-турската војна од 1877-78, многу балкански муслимани мигрирале во Анадолија[84][85], заедно со Черкезите бегајќи од руското освојување на Кавказот. Падот довел до зголемување на националистичкото расположение меѓу нејзините различни субјекти, што довело до зголемување на етничките тензии, кои понекогаш преминувале во насилство, како што се масакрите врз Ерменците[86].

За време на Првата уставна ера, уставот и парламентот биле суспендирани од султанот Абдул Хамид II. Триесет години подоцна, Младотурската револуција од 1908 година го обновила османлискиот устав и парламент, но османлискиот државен удар од 1913 година ефикасно ја ставил земјата под контрола на Трите паша, со што султаните Мехмед V и Мехмед VI во голема мера симболично биле султани без вистински политичка моќ.

Ерменска жена покрај мртвото тело на своето дете (за време на Ерменскиот геноцид)[87]

Веднаш по завршувањето на Балканските војни, многу бргу започнала Првата светска војна. Во Првата светска војна, Османлиите се приклучиле кон Централните сили, сè со цел повраќање на загубените територии. Во текот на првите години од војната следувале неколку успеси на страната на Османлиите, како заземањето на Галиополи и Кут. По ова, следувал Кавкаскиот поход, во кој Османлиите биле катастрофално поразени од страна на Русија. САД никогаш не објавила војна на Османлиското Царство.[88] Во 1915 година, по победата на Русите во Кавказ, тие продолжиле со својот напредок кон источна Анадолија со помош на ерменските волонтерски единици од регионот на Кавказ, како и со помош на Османлиските Ерменци. Во крајна сметка, ова завршило со масовна евакуација и убиството на неколку стотици илјади или преку милион Ерменци од страна на младотурскиот режим. Овој настан во историјата е познат како Ерменски геноцид.[89][90][91] Денеска, овој настан претставува тема на дискусија на голем број историчари. Проценките се различни околу тоа колку Ерменци загинале. Според едни, оваа бројка се движи околу 600.000,[92] а според други, оваа бројка достигнува околу 1.500.000 Ерменци.[93][94] Исто така, геноцидни кампањи биле извршени и против другите малцински групи, како Асирците и Грците[95][96][97]. По примирјето на Мудрос на 30 октомври 1918, победничките сојузнички сили се обиделе да ја поделат османлиската држава преку Договорот од Севр во 1920 година.

Современа историја[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Современа историја на Турција.

Окупацијата на Цариград, заедно со окупацијата на Измир од страна на победничките сили во војната го дал почетокот на Турската војна за независност, која траела од 1919 до 1922 година[98][99]. На чело на Турското национално движење застанал Мустафа Кемал Паша[100][101] чија цел била ревизија на договорот од Севр[102]. Мустафа Кемал побарал национални избори за да се воспостави нов турски парламент, кој ќе има свое седиште во Анкара. На 12 февруари 1920 последниот отомански парламент се собрал во главниот град. Парламентот се распуштил од страна на британските сили, откако бил прогласен за Misak-i Milli („Национален пакт“). На 10 август 1920 година, Големиот везир Дамат Ферид-паша го потпишал Договорот од Севр. Со тој договор се завршиле плановите за поделба на царството, вклучувајќи го и региони турските родољупци ги сметале за важни делови. Мустафа Кемал инсистирал на целосна независност и заштитата на интересите на мнозинството на Турците на турската почва. Тој го убедил Собранието да ја собе национална армија. Армијата се соочила со окупација на сојузничките сили и се борела на три фронта: француско-турскиот, грчко-турскиот и турско-ерменскиот фронт. По серијата битки за време на грчко-турската војна, грчката армија стигнала до реката Сакарја, само осумдесет километри западно од Собранието. На 5 август 1921 година, Мустафа Кемал бил промовиран како командант на силите од страна на Собранието. Во август 1922, Кемал започнал со силни напади врз грчките војници и турските сили ја повратиле контролата на Измир на 9 септември 1922 година. На 10 септември 1922, Мустафа Кемал испратил телеграма до Лигата на народи каде се вели дека Анкарската Влада нема да биде одговорна за масакрите извршени за време на војната за независност. До 18 септември 1922 грчката, ерменската и француската армија биле исто така протерани[103]

Конференцијата во Лозана започнала на 21 ноември 1922 година. Турски претставник Исмет Инени одбил секаков предлог што би бил компромис за турскиот суверенитет, главните прашања во врска со контролата на турски финансии, Босфорот, правдата и слично. На 24 јули 1923 година бил потпишан Договорот од Лозана. Крајниот исход на војната за независност било прогласувањето на Република Турција на 29 октомври 1923 година со Анкара како главен град[104]. Со ова, официјално престанало да постои Отоманското Царство. Лозанската конвенција предвидела размена на население меѓу Грција и Турција, при што 1,1 милиони Грци ја напуштиле Турција за Грција, во замена за 380.000 муслимани од Грција во Турција[105].

Осумнаесет жени се приклучиле на Големото национално собрание на Турција преку општите избори во 1935. Турските жени добиле право на глас една деценија или повеќе пред жените во западноевропските земји, како Франција, Италија и Белгија.[106]

Мустафа Кемал станал првиот претседател на Републиката, а потоа ги вовел т.н. реформи на Ататурк. Реформите имале за цел трансформирање на старата религиозна и мулти-заедничка отоманска уставна монархија во турска национална држава која би се регулирала како парламентарна република под секуларен устав[107]. Со Законот од 1934 година, турскиот парламент му доделил на Мустафа Кемал прекар „татко наТурција“ или „Ататурк“.

Исмет Инону станал втор претседател на Турција по смртта на Ататурк на 10 ноември 1938 година. Во 1939 година Турција ја анектирала Република Хатај. Турција останала неутрална за време на поголемиот дел од Втората светска војна, но влегла во завршните фази на војната на страна на сојузниците на 23 февруари 1945 година. На 26 јуни 1945 година, Турција станала членка на Обединетите нации[108]. Во следната година, еднопартискиот период во Турција завршил со првите повеќепартиски избори во 1946 година. Во 1949 година Турција станала членка на Советот на Европа.

Демократската партија основана од Џелал Бајар ги освоил општите избори во 1950, 1954 и 1957 година и останала на власт една деценија, а Аднан Мендерес како премиер. По учеството во силите на Обединетите нации во Корејската војна, Турција се приклучила кон НАТО во 1952 година, станувајќи основа против советската експанзија во Медитеранот. Турција подоцна станала основач на ОЕЦД во 1961 година и придружен член на ЕЕЗ во 1963 година[109].

Бурната транзиција на земјата во повеќепартиска демократија била прекината од страна на воените државни удари во 1960, 1971 и 1980 година, како и воениот меморандум во 1997 година[110][111]. Помеѓу 1960 и крајот на 20 век, истакнатите водачи во турската политика кои постигнале повеќекратни изборни победи биле Сулејман Демирел, Булент Еџевит и Тургут Озал.

По една деценија на кипарското меѓусебно насилство и државниот удар во Кипар на 15 јули 1974 година, организиран од паравоената организација ЕОКА Б, која го соборила претседателот Макариос, Турција го нападнала Кипар на 20 јули 1974 со еднострано примена на Членот IV од Договорот за гаранција (1960), но без да се воспостави статус кво анте на крајот на воената операција[112]. Во 1983 година била основана Турската Република Северен Кипар, која е призната само од Турција[113]. Планот на Анан за повторно обединување на островот бил поддржан од мнозинството кипарски Турци, но бил одбиен од страна на мнозинството кипарски Грци, на одделни референдуми во 2004 година. Сепак, преговорите за решавање на кипарскиот спор сè уште се во тек помеѓу политичарите на кипарските Турци и кипарските Грци[114].

Во 1978 година била формирана Курдистанската работничка партија (која се смета за терористичка организација од страна на Турција и нејзините сојузници во НАТО), а од 1984 година ПКК и другите курдски групи биле вклучени во вооружен конфликт со Турција. Курдите бараат одвоеност од Турција за да создадат независен Курдистан или да имаат автономија и поголеми политички и културни права за Курдите во Република Турција. Повеќе од 40.000 луѓе загинале како резултат на конфликтот[115][116][117].

Од либерализацијата на турската економија во 1980-тите години, земјата имала посилен економски раст и поголема политичка стабилност[118]. Турција поднела барање за полноправно членство во ЕЕЗ во 1987 година, се приклучила на Царинската унија на ЕУ во 1995 година и започнала преговори за пристап со Европската Унија во 2005 година[28].

Во 2013 година, распространетите протести избиле во многу турски провинции, предизвикани од планот за уривање на Гези Парк, но наскоро прераснале во општо анти-владино несогласување[119]. На 15 јули 2016 година, неуспешен обид за државен удар се обидел да ја собори владата[120]. Како реакција на неуспешниот државен удар, владата извршила масовни чистки[121][122].

Административна поделба[уреди | уреди извор]

Турција има унитарна структура во однос на администрацијата и овој аспект е еден од најважните фактори во обликувањето на турската јавна администрација. Власта е поделена на три дела (извршна, законодавна и судска) и истите се земени како главни функции на државата, додека локалните администрации имаат помала моќ. Турција нема федерален систем, а провинциите се подредени на централната власт во Анкара. Локалните администрации биле основани за да обезбедат услуги и владата е претставена од провинциски гувернери и градските гувернери (кајмакам). Други високи јавни функционери се именувани од централната власт наместо градоначалниците или се избрани од страна на гласачите[123]. Турските општини имаат локални законодавни тела за донесување одлуки за општинските прашања.

Во рамките на оваа унитарна рамка, Турција е поделена на 81 провинции (или вилаети) за административни цели. Секоја провинција е поделена на окрузи (ilçe), со вкупно 923 окрузи[124]. Турција е поделена на 7 региони (bölge) и 21 подрегиони за географски, демографски и економски цели. Ова не се однесува на административна поделба. Некои академици сметаат дека централизираната структура на одлучување во Анкара претставува пречка за доброто локално владеење[125][126], и повремено предизвикува незадоволство во општините во урбаните центри, кои во голема мера се населени со етнички малцински групи, како што е Курдите на пример[127][128][129]. Чекорите кон децентрализацијата од 2004 година се покажале како многу контроверзна тема во Турција[125][126]. Напорите за децентрализација на административната структура се исто така управувани од Европската повелба за локална самоуправа и со Поглавје 22[130][131][132]. Програмата за децентрализација за Турција била тема на дискусија во академијата, политиката и пошироката јавност во земјата[133][134].

Главниот град на Турција е Анкара. Обично, имињата на покраините го носат името на главниот град на самата шплраома , или уште наречени и централни окрузи. Исклучок од овие прават Хатај (главен град е Анкара), Коџаели (Главен град е Измит) и Сакарја (главен град е Адапазар). Покраини со најмногубројно население се Истанбул (+15 милиони), Анкара (+4,7 милиони), Измир (+3,7 милиони), Бурса (+2,8 милиони), Адана (+2,4 милиони) и Конија (+2,3 милиони).

Територијата на Турција, покрај тоа што е поделена на покраини, е поделена и на вкупно седум региони како што е прикажано на картата. Така во Турција има:Мраморен регион, Средна Анадолија, Егејски регион, Средоземен регион, Црноморски регион, Југоисточна Анадолија, Источна Анадолија.

Политикa[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Политики на Турција.

Помеѓу 1923 и 2018 година, Турција претставувала демократска парламентарна република. Претседателски систем бил усвоен со референдум во 2017 година. Новиот систем стапил на сила со претседателските избори во 2018 година и му дава на Претседателот целосна контрола врз извршната власт, вклучувајќи ја и моќта за издавање декрети, назначување свој кабинет, изготвување на буџетот, распуштање на парламентот со повикување на предвремени избори и замена на бирократијата и судовите со политички именувани лица[135]. Кабинетот на премиерот е укинат и неговите овластувања (заедно со оние на Кабинетот) се префрлени на претседателот, кој е шеф на државата и се избира за петгодишен мандат на директни избори[135]. Реџеп Таип Ердоган е првиот претседател избран со директно гласање. Уставот на Турција ја уредува правната рамка на земјата. Ги поставува главните принципи на власта и ја воспоставува Турција како унитарна централизирана држава.

Извршната власт ја извршува претседателот, додека законодавната власт е доделена на еднодомниот парламент, наречен Големо национално собрание на Турција. Судството е номинално независно од извршната власт и законодавната власт, но уставните измени кои стапиле на сила со референдумите во 2007, 2010 и 2017 година му дале поголеми овластувања на претседателот и на владејачката партија за назначување или отпуштање на судии и обвинители[136].

Универзалното право на глас за двата пола се применува низ цела Турција од 1933 година, а пред повеќето земји, и секој турски граѓанин кој наполнил 18 години има право да гласа. Има околу 600 пратеници кои се избираат на четиригодишен мандат преку систем за пропорционална застапеност на партиите од 85 изборни единици. Уставниот суд може да го отстрани јавното финансирање на политичките партии што смета дека е антисекуларен или сепаратистички, или целосно да го забрани нивното постоење[137][138]. Изборниот праг е 10 проценти од гласовите[139].

Поддржувачите на реформите на Ататурк се нарекуваат Кемалисти, кои се разликуваат од Исламистите, кои ги претставуваат двете различни ставови во врска со улогата на религијата во законодавството, образованието и јавниот живот[140]. Кемалистичкото гледиште поддржува форма на демократија со секуларен устав и вестернизирана култура, истовремено одржувајќи ја потребата од државна интервенција во економијата, образованието и другите јавни услуги[140]. Од своето основање како република во 1923 година, Турција развила силна традиција на секуларизам[141]. Меѓутоа, од 1980-тите, прашањата како што се нееднаквоста во приходите и класната дистинкција довеле до пораст на идеите на исламизмот, движење кое поддржува поголема улога на религијата во владините политики и во теорија ја поддржува обврската за авторитет, заедничка солидарност и социјална правда, иако она што во практиката го наметнува често се оспорува[140]. Турција под Ердоган и АКП се опишани како Авторитаристи[142][143][144][145]. Дури и пред уставниот референдум во 2017 година, Советот на Европа ги забележал автократските тенденции на земјата и предупреди за „драматична регресија на [турскиот] демократски поредок“[146][147][148]. Многу елементи во пакетот за уставни реформи, кои биле одобрени со референдумот во 2017 година, ја зголемиле загриженоста во Европската Унија во однос на демократијата и поделбата на власта во Турција[149][150][151][152].

Почнувајќи од 2017 година, индексот на демократијата ја оценува Турција со 4.88 (на скала од 0-10), што ја класифицира Турција како хибриден режим[153]. Во 2018 година, Фридом хаус ја оценил Турција со 32 (со скала од 0-100) како неслободна земја[154].

Човечкови права[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Човечкови права во Турција.

Релативно сиромашниот запис за човековите права на Турција бил предмет на многу контроверзии и меѓународна осуда. Помеѓу 1998 и 2008 година Европскиот суд за човекови права донел повеќе од 1.600 пресуди против Турција за кршење на човековите права, особено во однос на правото на живот и слобода од тортура. Други прашања, како што се курдските права, женските права, ЛГБТ правата и слободата на печатот, исто така, привлекле контроверзии. Турскиот извештај за човековите права и натаму претставува значајна пречка за идното членство во ЕУ[155].

Курдите имале долга историја на дискриминација и масакри извршени против нив од страна на турската влада[96] The PKK was founded in 1978 by a group of Kurdish students led by Abdullah Öcalan.,[156]. ПКК била основана во 1978 година од страна на група курдски студенти предводени од Абдулах Оџелан[157][158], барајќи формирање на независна, социјалистичка држава во регионот, која треба да биде позната како Курдистан. Првичната причина што ја дала ПКК за ова било угнетувањето на Курдите во Турција[157][158].Оттогаш ПКК ги менувала своите барања со застапување за еднакви права на етничките Курди и поголема курдска автономија во Турција[159][160][161][162]. Побуната во целост започнала во 1984 година, кога ПКК објавила востание. Од почетокот на конфликтот, повеќе од 40.000 загинале, од кои повеќето биле турски курдски цивили[163]. Европскиот суд за човекови права и многу други меѓународни организации за човекови права, исто така, ја осудиле Турција за илјадниците злоупотреби на човековите права[164][165]. Многу пресуди се поврзани со систематски погубувања на курдски цивили, мачење[166], присилно раселување[167], уништување на села[168][169][170], произволни апсења[171], убиени и исчезнати курдски новинари, активисти и политичари[172].

Според Комитетот за заштита на новинарите, владата на АКП водела една од најголемите мерки во светот за слободата на медиумите[173][174]. Голем број новинари биле уапсени со обвиненија за „тероризам“ и „антидржавни активности“, како што се случаите на Ергенекон и Балиоз, додека илјадници биле испитани по обвиненија како „деградирање на турската припадност“ или „навредување на исламот“ во обид да сеат автоцензура[173]. Почнувајќи од 2017 година, Комитетот за заштита на новинарите идентификувал 81 затворени новинари во Турција (вклучувајќи ја и редакцијата на Cumhuriyet, најстариот весник во Турција кој е сè уште во оптек), сите директно одржани за нивната објавена работа (рангирана на прво место во светот, повеќе отколку во Иран, Еритреја или Кина[174]), додека Фремеус идентификувал 9 музичари затворени за нивната работа (рангирајќи ја земјата на трето место по Русија и Кина)[175]. Поранешниот портпарол на американскиот Стејт департмент, Филип Кроули, изјавил дека САД имаат „големи загрижености за трендовите во кои се заплашуваат новинарите во Турција“[176]. Турските медиуми не се оценети како слободни од Фридом Хаус[177]. Во својата резолуција „Функционирањето на демократските институции во Турција“ на 22 јуни 2016 година, Парламентарното собрание на Советот на Европа предупредило дека „последните случувања во Турција кои се однесуваат на слободата на медиумите и изразувањето, ерозијата на владеењето на правото и прекршувањата на човековите права во врска со безбедносните операции против тероризмот во југоисточна Турција (...) покренаа сериозни прашања за функционирањето на нејзините демократски институции[178]“.

Опозициските политичари, Селахатин Демирташ и Фиген Јуксекдаг, беа уапсени по обвиненијата за тероризам во 2016 година..

На 20 мај 2016 година, турскиот парламент лишил речиси четвртина од своите членови од имунитет за гонење, вклучувајќи 101 пратеник од прокурдската Демократска партија на народите и главната опозициска Републиканска народна партија[179]. Како реакција на неуспешниот обид за државен удар на 15 јули 2016 година, над 160.000 судии, професори, полицајци и државни службеници биле суспендирани или отпуштени, 77.000 биле формално уапсени[180][181] и 130 медиумски организации, вклучувајќи 16 телевизиски и 45 весници[182], биле затворени од страна на владата на Турција[183]. 160 новинари биле затворени[184].

На 29 април 2017 година, турските власти го блокирале пристапот до Википедија на интернет на сите јазици низ цела Турција[185][186]. Ограничувањата биле наметнати во контекст на чистките што следеле по обидот за државен удар, неколку недели по уставниот референдум, и следејќи по селективното делумно блокирање на содржината на Википедија во претходните години[187]. По забраната, Џими Велс, основачот на Википедија, бил отповикан од Светските градови Експо во Истанбул од 15 до 18 мај[188]. Турскиот професор по право Јаман Акдениз проценува дека Википедија е една од околу 127.000 мрежни места блокирани од турските власти. Околу 45 проценти од Турците ги заобиколиле интернет блоковите, во исто време или со други, користејќи виртуелна приватна мрежа (VPN)[189].

Право[уреди | уреди извор]

Турскиот судски систем е целосно интегриран со системот на континентална Европа. На пример, Турскиот граѓански кодекс е изменет со вградување елементи главно од швајцарскиот Граѓански законик и Кодекс на облигации и германскиот трговски законик. Управниот законик има сличности со францускиот и со Кривичниот законик со италијанскиот[190].

Турција го прифатила принципот на поделба на власта. Во согласност со овој принцип, судската власт ја спроведуваат независни судови во име на турската нација. Независноста и организацијата на судовите, сигурноста на мандатот на судиите и јавните обвинители, професијата судии и обвинители, надзорот над судиите и јавните обвинители, воените судови и нивната организација, како и овластувањата и должностите на високите судови се регулирани со турскиот устав[191].

Според членот 142 од Уставот на Турција, организацијата, должностите и надлежноста на судовите, нивните функции и судските постапки се уредуваат со закон. Во согласност со гореспоменатата статија од турскиот Устав и сродни закони, судскиот систем во Турција може да се класифицира во три главни категории; судски судови, административни судови и воени судови. Секоја категорија вклучува судови од прв степен и високи судови. Покрај тоа, Судот за надлежни спорови прави случаи кои не можат лесно да се класифицираат како што спаѓаат во доменот на еден судски систем[191].

Спроведувањето на законите во Турција го спроведуваат неколку одделенија (како Генералниот директорат за безбедност и жандармерија) и агенциите, сите кои дејствуваат под команда на премиерот на Турција или главно на министерот за внатрешни работи. Според бројките објавени од страна на Министерството за правда, во турски затвори има 100.000 лица од ноември 2008 година, што е двојно зголемување од 2000 година[192].

Во годините на владеење на АКП и Ердоган, особено од 2013 година, независноста и интегритетот на турското судство сè повеќе се смета за сомнително од институциите, парламентарците и новинарите во и надвор од Турција. Поради политичко мешање во работата на судиите и обвинителите и во нивно извршување на јавните должности[193][194][195][196], Извештајот на Европската комисија за 2015 година изјавил дека „независноста на судството и почитувањето на принципот на поделба на власта се поткопани и судиите и обвинителите биле под силен политички притисок“,

Надворешни односи[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Надворешни односи на Турција.
По стапувањето во Советот на Европа во 1949 година, Турција станала асоцијативен член на Европска економска заедница ЕЕЗ во 1963 година, се приклучила на Царинска унија на ЕУ во 1995 година и започнала преговори за полноправно членство во ЕУ во 2005 година.[28]

Турција е основач на Обединетите нации (1945)[197], ОЕЦД (1961)[198],[198] ОИК (1969),[199] the OSCE (1973),[200] ECO (1985),[201] BSEC (1992),[202] Д-8 (1997)[203] and the G-20 (1999).[204]. Турција била членка на Советот за безбедност на ОН во периодот 1951-1952, 1954-1955, 1961 и 2009-2010[205]. Во 2012 година Турција станала партнер за дијалог на ШОС, а во 2013 година станала член на ДАС[206][207].

Во согласност со својата традиционална ориентација кон запад, односите со Европа отсекогаш биле централен дел од турската надворешна политика. Турција станала една од првите членки на Советот на Европа во 1949 година, аплицирала за придружно членство во ЕЕЗ (претходник на Европската унија) во 1959 година и станала асоцијативна членка во 1963 година. По неколкудецениски политички преговори, Турција аплицирала за полноправно членство од ЕЕЗ во 1987 година, станала членка на Западноевропската унија во 1992 година, се приклучила на Царинската унија на ЕУ во 1995 година и е во формални преговори за пристапување со ЕУ од 2005 година[28]. Денес, членството во ЕУ се смета за државна политика и стратешка цел на Турција. Поддршката на Турција за северен Кипар во кипарскиот спор ги комплицира односите на Турција со ЕУ и останува главен камен на сопнување на кандидатурата на земјата за пристап во ЕУ[28].

Другиот дефинитивен аспект на турската надворешна политика била долгогодишната стратешка алијанса на земјата со САД[208][209]. Труманската доктрина во 1947 година ги изнела американските намери за гарантирање на безбедноста на Турција и Грција за време на Студената војна и резултирала со голема американска воена и економска поддршка. Во 1948 година двете земји биле вклучени во Маршаловиот план и ОЕЕК за обнова на европските економии[210]. Заедничката закана од Советскиот Сојуз за време на Студената војна довела до членство на Турција во НАТО во 1952 година, обезбедувајќи блиски билатерални односи со САД. Потоа, Турција имала корист од политичката, економската и дипломатската поддршка на САД, вклучително и во клучните прашања како што е кандидатурата на земјата за влез во Европската унија[211]. Во времето по Студената војна, геостратегиското значење на Турција се префрлило и кон нејзината блискост кон Блискиот Исток, Кавказ и Балканот[212].

Турските вооружени сили колективно се рангираат како втора најголема постојана воена сила во НАТО, по вооружените сили на САД. Турција се приклучила кон Алијансата во 1952 година.[213]

Независноста на турските држави на Советскиот Сојуз во 1991 година, со која Турција го дели заедничкото културно и јазично наследство, й дозволило на Турција да ги прошири економските и политичките односи длабоко во Средна Азија[214], со што ќе овозможи завршување на повеќе проекти од милионски суми - нафтоводот од Баку од Азербејџан до пристаништето Џејхан во Турција. Нафтоводот Баку-Тбилиси-Џејхан е дел од турската стратегија за надворешна политика за да стане енергетски канал од сливот на Каспиското Море кон Европа. Меѓутоа, во 1993 година, Турција ја запечатила својата копнена граница со Ерменија во знак на поддршка на Азербејџан за време на Нагорнокарабашката војна, и истата останува затворена[215].

Од доаѓањето на АКП на власт, влијанието на Турција пораснало на поранешните османлиски територии на Блискиот Исток и на Балканот, врз основа на доктрината „стратешка длабочина“ (терминологија што Ахмет Давутоглу ја измислил за дефинирање на зголемениот ангажман на Турција во регионалните прашања за надворешната политика) , исто така, наречен нео-отоманизам[216][217]. Следејќи ја Арапската пролет во декември 2010 година, изборите направени од страна на владата на АКП за поддршка на одредени политички опозициски групи во засегнатите земји довеле до тензии со некои арапски држави, како што е турската соседна Сирија од почетокот на сириската граѓанска војна и Египет по истерувањето на претседателот Мохамед Морси[218][219]. Од 2016 година, Турција нема амбасадор ниту во Сирија, ниту во Египет[220]. Дипломатските односи со Израел, исто така, биле прекинати по нападот во Флотила во 2010 година, но биле нормализирани по договорот во јуни 2016 година[221]. Овие политички вознемирувања ја оставиле Турција со неколку сојузници во Источениот Медитеран, каде неодамна биле откриени богати полиња за природен гас[222][223], во остра спротивност со првичните цели поставени од страна на поранешниот министер за надворешни работи (подоцна премиер) Ахмет Давутоглу во своите „нулта проблеми со соседите[224][225]“ и надворешно-политичката доктрина[226]. Во 2015 година, Турција, Саудиска Арабија и Катар формирале стратешки сојуз против сирискиот претседател Башар ал-Асад[227][228]. Сепак, по приближувањето кон Русија во 2016 година, Турција го ревидирала својот став во врска со решавањето на конфликтот во Сирија[229][230][231]. Во јануари 2018 година, турската војска и силите поддржани од Турција, вклучувајќи ја и Слободната сириска армија и Арар ал-Шам[232], започнале интервенција во Сирија, чија цел била соборување на ЈПГ од енклавата Африн, поддржана од САД[233][234]. Во јуни 2018 година, Турција и САД се договориле за план за повлекување на ЈПГ од северниот сириски град Манбиј и заеднички да ја одржуваат безбедноста и стабилноста во регионот[235][236].

Армија[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Армија на Турција.
Турција е една од деветте земји-партнери во F-35 JSF програма (лево) и еден од осумте учесници во проектот Airbus A400M Atlas (десно). TAI TF-X, развиен од Turkish Airlines и системот БАЕ[237][238]

Турските вооружени сили се состојат од копнените сили, поморски сили и воздухопловни сили. Жандармеријата и крајбрежната заштита оперираат како дел од турското Министерство за внатрешни работи, иако според улогата и задачите спаѓаат во армијата и морнарицата за време на кои тие имаат внатрешно спроведување на законот и воени функции[239]. Началникот на Генералштабот го назначува Претседателот. Советот на министри е одговорен пред Собранието за прашањата на националната безбедност и соодветната подготовка на вооружените сили за одбрана на земјата. Сепак, овластувањето да се објави војна и да се распоредат вооружените сили на Турција во странски земји или да се дозволи стационирање на странски вооружени сили во Турција е единствено во Парламентот[239].

Секој соодветен машки турски државјанин е должен да служи во војската во период од три недели до една година, во зависност од образованието и работното место[240].

Турција има втора најголема постојана воена сила во НАТО, по вооружените сили на САД, со проценета сила од 495.000 распоредливи сили, според проценката на НАТО за 2011 година[241]. Турција е една од петте земји-членки на НАТО кои се дел од политиката за споделување на нуклеарното оружје на Алијансата, заедно со Белгија, Германија, Италија и Холандија[242]. Вкупно 90 нуклеарни бомби Б61 се наоѓаат во воздухопловната база Инџирлик, од кои 40 се наменети за употреба од страна на турските воздухопловни сили во случај на нуклеарен конфликт, но за нивна употреба е потребно одобрение од НАТО[243].

Турција ги одржува силите во меѓународните мисии под Обединетите нации и НАТО од Корејската војна, вклучувајќи ги и мировните мисии во Сомалија, Југославија и Африканскиот Рог. Турција ги поддржала коалициските сили во Првата заливска војна. Турските вооружени сили придонесуваат воен персонал во Меѓународните безбедносни сили за помош, силите за Косово, Европскиот Корпус и борбените групи на ЕУ[244][245]. Турција одржува сила од 36.000 војници во Северен Кипар од 1974 година[246]. Во последниве години, Турција им помага на силите Пешмерга во северен Ирак и Сомалиските вооружени сили со сигурност и обука[247][248]. Вооружените сили на Турција имаат странски воени бази во Албанија[249], Ирак[250], Катар[251], и Сомалија[252].

Според Глобалниот индекс за мир во 2016 година, Турција е рангирана на 145-тото место од 163 земји во светот, главно поради „сѐ повеќе затегнатите односи со соседите“, според Форбс[253].

Географија и клима[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Географија на Турција.
Топографска карта на Турција

Турција е трансконтинентална евроазиска земја[254][255]. Азиска Турција, која вклучува 97% од земјата, е одвоена од Европска Турција од страна на Босфорот, Мраморното Море и Дарданелите. Европска Турција се состои од 3% од територијата на земјата[256]. Територијата на Турција е долга повеќе од 1.600 километри и ширина од 800 километри, со приближно правоаголна форма на територијата[257]. Се наоѓа помеѓу ширините 35° и 43° С, и должините 25° и 45° Е. Површината на Турција, вклучувајќи ги и езерата, зафаќа 783.562 км2[258], од кои 755.688 км2 се во Југозападна Азија и 23.764 км2 во Европа[257]. Турција е 37-та по големина земја во светот. Земјата е опкружена со мориња од три страни: Егејското Море на запад, Црното Море на север и Медитеранот на југ. Во Турција исто така се наоѓа и Мраморно Море на северозапад[259].

Фотографија на езерото Ван и ерменската црква на Акдамар. Ван е најголемото езеро во земјата и се наоѓа во источна Анатолија. [251].[260]

Европскиот дел од Турција, Источна Тракија се наоѓа на источниот крај на Балканскиот Полуостров. Регионот ја формира границата меѓу Турција и нејзините соседи Грција и Бугарија. Азискиот дел на земјата е главно составен од полуостровот Анадолија, кој се состои од високи висорамнини во централниот дел и со тесни крајбрежни рамнини, помеѓу Короглу и Понтиските Планини на север и Таур на југ. Источна Турција има повеќе планински предел и е дом на изворите на реките, како што се Еуфрат, Тигар и Аракс. Западниот дел од ерменската висорамнина се наоѓа во источна Турција[261], и во овој регион се наоѓа планината Арарат, највисока точка во Турција од 5.137 метри[262], и езерото Ван, најголемото езеро во земјата[260]. Југоисточна Турција се наоѓа во северните рамнини на Горна Месопотамија. Турција е поделена на седум географски региони: Мармарски, Егејски, Црноморски, Централноанадолски, Источноанадолски, Југоисточноанадолски и Медитерански. Нерамниот северен анадолски терен по Црно Море наликува на долг, тесен појас. Овој регион се состои од приближно една шестина од вкупната површина на Турција. Како општ тренд, внатрешното анадолско плато станува сѐ поотпорно како што напредува кон исток[259].

Различните пејзажи на Турција се производ на сложени земјени движења кои го обликувале регионот во текот на илјадници години и сè уште се манифестираат во прилично чести земјотреси и повремени вулкански ерупции. Босфорот и Дарданелите им го должат своето постоење благодарение на линиите на дефекти низ Турција, што довело до создавање на Црното Море. Северноанадолскиот расед се протега низ север од земјата од запад кон исток, по што големи земјотреси се случиле во историјата на ова место. Најновиот од овие големи земјотреси бил земјотресот во Измит во 1999 година.

Биоразновидност[уреди | уреди извор]

Манастир Сумела на Понтиските Планини.

Турскиот екосистем и диверзитет на живеалишта во Турција довеле до значителна разновидност на видови[263]. Анадолија е татковина на многу растенија кои се одгледуваат за храна од доаѓањето на земјоделството, а дивите предци на многу растенија кои сега обезбедуваат корени за човештвото сѐ уште растат во Турција. Разновидноста на турската фауна е уште поголема од онаа на нејзината флора. Бројот на животински видови во цела Европа е околу 60.000, додека во Турција има над 80.000 (над 100.000 со подвидови)[264].

Северните анадолски листопадни шуми претставуваар екорегион кој опфаќа поголем дел од Понтиските Планини во северна Турција, додека мешаните шуми на Кавказ се протегаат низ источниот крај од опсегот. Регионот е дом на евроазискиот див свет, како што се јастреб врапчар, кавкаски тетреб, златен орел, царски орел, мал орел кликач, планинска карполазачка[265]. Тесната крајбрежна линија меѓу Понтиските планини и Црното Море е дом на листопадни шуми, кои содржат некои од светските умерени дождовни шуми[266]. Турскиот бор најчесто се наоѓа во Турција и другите источно-медитерански земји. Неколку диви видови на лалиња се по потекло од Анадолија, а цвеќето за првпат било претставено во Западна Европа со видови земени од Отоманското Царство во 16 век во времето на т.н. Ера на лалињата[267][268].

Постојат 40 национални паркови, 189 природни паркови, 31 природен парк, 80 области за заштита на дивиот свет и 109 споменици на природата во Турција, како што се: Национален парк Галиполе, Национален парк Немруд, Национален парк Античка Троја, Природен парк Олудениз и Парк на природата Полонезќој[269].

Анкара, главниот град на Турција, е позната по мачката Ангора, зајакот Ангора и Ангорската коза. Друга национална раса на мачки на Турција е Ванската мачка. Националните раси на кучиња се анадолскиот овчар, Кангал, Малакли и Акбаш[270].

Последната потврдена смрт на анадолскиот леопард, тесно поврзана со персискиот (кавкаски) леопард и роден во западните региони на Анадолија, се случила на 17 јануари 1974 година во селото Багозу во областа Бејпазари во провинцијата Анкара[271][272]. Персискиот (кавкаски) леопард сè уште се наоѓа во многу мал број во североисточните и југоисточните региони на Турција[273][274]. Каспискиот тигар е изумрен подвид на тигар (тесно поврзан со сибирскиот тигар) кој живеел во источните региони на Турција до втората половина на XX век, со последната потврдена смрт во февруари 1970 година[273][275]. Евразискиот рис и Европската дива мачка се други бродски видови кои во моментов се наоѓаат во шумите на Турција.

Клима[уреди | уреди извор]

Климатски дијаграм на Турција[276]

Приморските области на Турција кои граничат со Егејското и Средоземното Море имаат умерена средоземна клима, со топли, суви лета и благи до ладни, влажни зими[276]. Приморските области кои граничат со Црното Море имаат умерена океанска клима со топли, влажни лета и се ладни и влажни зими[276][276]. Турското крајбрежје на Црното Море добива најголема количина на врнежи и е единствениот регион на Турција кој добива високи врнежи во текот на целата година[276]. На источниот дел на тој брег просекот изнесува 2.200 милиметри годишно, што е највисок процент на врнежи во земјата[276].

Приморските области кои се граничат со Мраморното Море, кое ги поврзува Егејското Море и Црното Море, имаат преодна клима помеѓу умерена средоземна клима и умерена океанска клима со топли, умерено суви лета и ладни влажни зими[276]. Снег паѓа на крајбрежните области на Мраморното Море и Црното Море речиси секоја зима, но обично се топи во не повеќе од неколку дена[276]. Сепак снегот е редок во крајбрежните области на Егејското Море и е многу редок во крајбрежните области на Средоземното Море[276].

Планините близу до крајбрежјето ги спречуваат медитеранските влијанија да се прошират во внатрешноста, давајќи и на централната анадолска рисорамнина континентална клима со остри спротивставени сезони.

Зимите на источниот дел на рисорамнината се особено студени[276]. Температурите од -30 до -40 °C може да се појават во источна Анадолија. Снегот може да остане најмалку 120 дена во годината, а на запад, зимските температури се просечни под 1 °C. Летата се топли и суви, со температури често над 30 °C во текот на денот[276]. Годишните врнежи во просек се околу 400 милиметри, со вистински количини утврдени со височина. Најсушните региони се Конија и Малатија, каде што годишните врнежи од дожд честопати се помали од 300 милиметри[276]. Мај најчесто е највлажниот месец, додека најсушните се јули и август[276].

Стопанство[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Економија на Турција.

Турција има 13-та најсилна економија во светот[277] и 17-та по БДП (номинален)[278]. Земјата е меѓу основачите на ОЕЦД и Г-20[198][204].

Царинската унија на ЕУ со Турција во 1995 година довела до широка либерализација на тарифните стапки и претставува еден од најважните столбови на турската надворешно-трговска политика[279]. Турскиот извоз изнесувал 143,5 милијарди долари во 2011 година и достигнал 163 милијарди долари во 2012 година (главните извозни партнери во 2012 година: Германија 8,6%, Ирак 7,1%, Иран 6,5%, Велика Британија 5,7%, ОАЕ 5,4%). Сепак, поголемиот увоз, кој изнесувал 229 милијарди долари во 2012 година, го загрозил трговскиот биланс (главните увозни партнери во 2012 година: Русија 11,3%, Германија 9%, Кина 9%, САД 6%, Италија 5,6%)[9].

Стапката на вработеност на жените во Турција била 30% во 2012 година[280], најниска меѓу сите земји на ОЕЦД[281].

Други клучни сектори на турската економија се банкарството, градежништвото, апаратите за домаќинство, електрониката, текстилот, рафинирањето на нафта, петрохемиските производи, храната, рударството, железото и челикот и машинската индустрија.

Показатели[уреди | уреди извор]

Странските директни инвестиции (СДИ) во 2012 година изнесувале 8,3 милијарди, чија бројка се очекувало да се зголеми на 15 милијарди долари во 2013 година[282]. Во економската криза од 2016 година се појавиле големи долгови направени за инвестирање за време на владата на АКП од 2002 година кои главно биле потрошени во градежништвото, наместо да се инвестираат во одржлив економски раст[283]. Долгот на приватните банки во Турција изнесувал 6,6 милијарди турски лири во 2002 година и се зголемил на 385 милијарди до крајот на 2015 година[283]. Бруто надворешниот долг на Турција достигнал 453,2 милијарди долари на крајот од декември 2017 година[284]. Годишниот дефицит на Турција изнесувал 47,3 милијарди долари на крајот од декември 2017 година, во споредба со претходната година од 33,1 милијарда долари[285].

Левент во Истанбул е еден од најголемите бизнис центри во земјата[286]

Индустрија[уреди | уреди извор]

Автомобилската индустрија во Турција игра важна улога во производствениот сектор на економијата. Компаниите кои работат во турскиот автомобилски сектор главно се наоѓаат во Мраморниот регион. Во 2012 година, Турција произвела повеќе од 1 милион моторни возила, правејќи ја 14-тиот најголем производител во светот[287]. Со група на производители на автомобили и добавувачи на делови, турскиот автомобилски сектор станал составен дел на глобалната мрежа на производствени бази, извезувајќи моторни возила и компоненти со вредност од околу 20 милијарди долари. Глобалните производители на автомобили со производни погони во земјата се: Фијат/Тофаш, Ојак-Рено, Хјундаи, Тојота, Хонда и Форд/Отосан. Основите на индустријата биле поставени во 1950-тите, кога ТОЕ (Türk Otomotiv Endüstrileri) започнал со производство на воен камион на РЕО, а подоцна и камиони на International Harvester. Краткиот обид за производство на автомобили бил прекинат. Во 1961 година првиот домашен автомобил Дерим бил направен од ТУЛОМСАШ. Со формирањето на фабриката за склопување Отосан во 1959 година, масовното производство на домашниот автомобил Анадол започнало во 1966 година.

Извозот на турски бродови произведени во земјата во 2011 година изнесувал 1,2 милијарди долари[288]. Главните извозни пазари се Малта, Маршалските Острови, Панама и Обединетото Кралство. Турските бродоградилишта имаат 15 сух док со различни големини и едно пристаниште[288]. Тузла, Јалова и Измит се развиле во динамични центри за бродоградба[289]. Во 2011 година во Турција имало 70 активни бродоградилишта, а уште 56 биле изградени[289]. Турските бродоградилишта се високо ценети и за производство на хемиски и нафтени танкери до 10.000 dwt, како и за нивните мега јахти[289].

Турските брендови како „Беко“ и „Вестел“ се меѓу најголемите производители на електроника и домашни апарати во Европа и инвестираат значителен износ на средства за истражување и развој во нови технологии поврзани со овие полиња[289].

Земјоделство[уреди | уреди извор]

Земјоделството обезбедува приход од 62,7 милијарди долари и вработување на 6,1 милиони луѓе (2011)[290]. Земјоделството се врши главно во јужните региони на Турција - Анталија, Мерсин, Мугла, Газијантеп. Во приморските области на Турција, населението се занимава со риболов. Пчеларството е широко распространето во окрузите Измир, Бурса и Кајсери. Пред Првата светска војна, Турција била главниот добавувач на свила на светскиот пазар. Земјоделските производи се испраќаат во европски земји, во Русија, во Украина, во Ирак, во арапските земји. Во 2015 година, откако турските сили го собориле рускиот воен авион, Руската Федерација вовела забрана за увоз на турски земјоделски производи, вклучувајќи: модар патлиџан, калинки, портокали, мандарини, трупови и остатоци од домашни кокошки и мисирки, карфиол, брокула, краставици, грозје, јаболка, круши, кајсии, праски итн.[291].

Во земјата, околу 26,3 милиони хектари од турската територија се користи за земјоделство. Релефот на надморска височина е 55,9% од територијата на Турција и има висина од 1000 метри, преовладувачката средоземна клима овозможува да растат термофилни растенија: цитрус, маслинки, ореви, чај, тутун, памук и пченка. Во Турција преовладуваат планинските, тенки и слабо плодни почви, па така почвите главно се користат како пасишта. На крајбрежните рамнини, во речните долини, се јавуваат плодна почва. Земјоделците главно се занимаваат со растително производство (околу 58%). Уделот на сточарски производи е околу 30%, за производи за производство на лен - 6% и риболов - 1%. Околу 85% од земјоделското производство за садење во Турција учествува со житни култури. Житото е засадено на површина од околу 9 милиони хектари. Во западниот дел од земјата се наводнува обработливото земјиште. 10% од садниците е наменето за овошјето, 7,6% за маслодајни растенија, 2,5% - памук. Околу 90% од пченицата во земјата се конзумира во вид на леб, 1% - за пченицата и 2% - за тестенини. Според податоците за 1994 година, во Турција имало 36 милиони овци, околу 12 милиони глави добиток и 10 милиони глави кози. Говеда биле чувани заради млеко, месо и кожи, овци - за производство на волна за ткаење на тепих и месо, кози - за производство на волна и млеко.

Енергетика[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Енергетика во Турција.
Ветроелектрана во Турција

Енергетиката опфаќа производството, потрошувачка и увозот на енергетика и електрична енергија. Турција троши повеќе од 6 џули на примарна енергија годишно[292], преку 20 мегават часови по човек. 88% од енергијата е од фосилни горива[292], а енергетската политика на Турција вклучува намалување на увозот на фосилни горива, што е една четвртина од увозните трошоци[293]. Од 2016 година, емисиите на стакленички гасови од страна на Турција изнесуваале 6,3 тони годишно[294], повеќе од глобалниот просек[295]. Електричната енергија е генерирана главно од јаглен, гас (околу една третина) и хидро (околу една четвртина) со мала, но растечка количина од други обновливи извори како што се ветер и сончева енергија[296]. Нуклеарната централа е во изградба.

Турција произведува големо количество лигнит, и речиси целиот се употребува во електраните[297]. Годишната побарувачка за гас изнесува 50 милијарди кубни метри[298], над 30 отсто од вкупната побарувачка на енергија во Турција, а половина од нив се снабдува од Русија[299]. Сите 81 провинции во Турција се снабдуваат со природен гас[300], кој обезбедува најголем дел од топлината[301]. Речиси целата нафта се увезува: претежно од Ирак, Иран и Русија[302] и нафтата, исто така, транзитира од Азербејџан[303]. Хидроелектричната енергија е најголемиот обновлив извор на електрична енергија. Моќта на ветерот во Турција е главно на запад. Со масовно зголемување на производството на сончева енергија на југ и енергијата на ветерот на запад Турција би можела да ја исполни целата предложена побарувачка за енергија од обновливи извори од 2020 година[304].

Туризам[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Туризам во Турција.
Планината Немрут со статуите и гробовите.

Туризмот во Турција е фокусиран во голема мера на различни историски места, како и на поморските летувалишта по должината на бреговите на Егејското и Средоземното Море. Турција, исто така е популарно одредиште за култура, спа и здравствена заштита. На својот врв во 2014 година, Турција привлекла околу 42 милиони странски туристи, рангирајќи ја како шесто најпопуларно туристичко одредиште во светот.[305]. Посетите на странските туристи значително се зголемиле во Турција помеѓу 2000 и 2005 година, од 8 милиони до 21,2 милиони, што ја направила Турција најголемо одредиште во светот за странските посетители. Приходите во 2005 година изнесувале 17,5 милијарди американски долари, што, исто така, ја направила Турција една од најголемите десет по приходи во светот од туризам. Во 2011 година, Турција била рангирана како шесто најпопуларно туристичко одредиште во светот и четврта во Европа, според Светската туристичка организација[306]. На својот врв во 2014 година, Турција привлекла околу 42 милиони странски туристи. Од 2015 година, туризмот во Турција започнал да се намалува[307][308]. Заздравувањето започнало во 2017 година, со зголемување на бројот на странските посетители до 32 милиони[309][310]. Бројот на руските туристи се зголемил за 444% по обновувањето на билатералните односи, што резултирало со тоа да жителите на Русија повторно станат најголеми туристички посетители на Турција[309][310]. Зголемувања се регистрирани и на британските, холандските и на белгиските туристи[311].

Анкара има историски стар град, и иако тој не е голем туристички град, обично е место за патниците кои одат во Кападокија. Истанбул е еден од најважните туристички места не само во Турција, туку и во светот. Планинските одмори и Сините Патувања, особено за турските задоволства и посетителите од Западна Европа, се исто така централни за турската туристичка индустрија. Повеќето одморалишта на плажа се сместени по должината на југозападниот и јужниот брег, наречен Турска ривиера, особено долж медитеранскиот брег во близина на Анталија. Анталија е исто така прифатена како туристички главен град на Турција[312]. Големи туристички градови се Бодрум, Фетхие, Мармарис, Кушадаси, Чешме, Дидим и Аланија. Исто така, Турција е избрана на второ место во светот во 2015 година со своите 436 плажи со плаво знаме[313].

Многу културни атракции на други места во земјата вклучуваат наоѓалишта од Ефес, Троја, Пергам, Куќа на Богородица, Памуккале, Јерапол, Трабзон (каде што се наоѓа еден од најстарите манастири Сумела), Конија (каде што поет Руми го поминал поголемиот дел од неговиот живот), Дидима, Антиохиска црква, религиозни места во Мардин и разурнатите градови и пејзажи на Кападокија.

Кападокија е регион создаден од ерозијата на меки вулкански камења од ветрот и дождот со векови.[314] Областа е популарно туристичко одредиште, има многу мета со уникатни геолошки, историски и културни одлики.

Инфраструктура[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Инфраструктура на Турција.
Turkish Airlines.[315][316] With destinations in 126 countries worldwide, Turkish Airlines is the largest carrier in the world by number of countries served од 2016 .[317]

Во 2013 година земјата поседувала 98 аеродроми[318], вклучувајќи 22 меѓународни аеродроми[319]. До 2015 година, аеродромот Ататурк бил 11-тиот најфреквентен аеродром во светот, кој опслужил 31.833.324 патници помеѓу јануари и јули 2014 година, според Аеродромскиот Меѓународен Совет[320]. Новиот (трет) меѓународен аеродром во Истанбул е планиран да биде најголемиот аеродром во светот, со капацитет да опслужува 150 милиони патници годишно[321][322][323]. Скајтракс за пет последователни години во 2011, 2012, 2013, 2014 и 2015 година бил избран од Туркиш ерлајнс, за авиопревозник на Турција[315][316][324]. Со 435 одредишта (51 домашни и 384 меѓународни) во 126 земји ширум светот, Turkish Airlines е најголем превозник во светот според бројот на земји каде патува[317].

Од 2014 година, земјата имала мрежа на патишта од 65.623 километри[325]. Вкупната должина на железничката мрежа изнесувала 10.991 километри во 2008 година, вклучувајќи 2.133 километри електрифициран и 457 километри брз пат[326][327]. Турските државни железници започнале да градат железнички линии со голема брзина во 2003 година. Линијата Анкара-Конија станала оперативна во 2011 година, додека линијата Анкара-Истанбул стапила на сила во 2014 година[327]. Отворен во 2013 година, тунелот Мармара под Босфорот ги поврзува железничките и метро-линиите на европските и азиските страни во Истанбул, додека тунелот Евразија (2016) обезбедува поврзување на подводни патишта за моторни возила[328]. Босфорскиот Мост (1973), Мостот на Фатих Султан Мехмет (1988) и Мостот Јавуз Султан Селим (2016) се трите моста што ги поврзуваат европските и азиските брегови на Босфорот. Мостот Осман Гази (2016) ги поврзува северните и јужните брегови на Измитскиот Залив. Планираниот мост Чанкакеле ќе ги поврзе европските и азиските брегови на теснецот Дарданели.

Турскиот интернет, кој има 42,3 милиони активни корисници, има ранг на неслободен во индексот на Фридом хаус[329]. Турската влада постојано ги блокирала мрежните места како Фејсбук, Твитер, Јутјуб и Википедија, а вториот во моментов е недостапен од Турција[330]. Според извештајот за транспарентност на Твитер, Турција е глобален водач во цензурата на друштвените медиуми[331].

A TCDD HT80000, воз на турските државни железници[332]

Водоснабдувањето и канализација во Турција се карактеризираат со достигнувања и предизвици. Во текот на изминатите децении пристапот до вода за пиење станало речиси универзален и значително се зголемил пристапот до соодветни санитарни услови. Автономни комунални претпријатија се создадени во 16 градски градови на Турција, а наплатата на трошоци е зголемена, со што се обезбедува основа за одржливост на обезбедувањето услуги. Повремената понуда, која била вообичаена во многу градови, станала поретка.

Наука и технологија[уреди | уреди извор]

TÜBİTAK е водечка агенција за развој на науката, технологијата и иновациите во Турција[333]. ТАН или Турската академија на науките, е автономно научно општество кое дејствува во промовирањето на научните активности во Турција[334]. ТАЕК или Турската агенција за атомска енергија е официјална нуклеарна енергетска институција на Турција. Неговите цели вклучуваат академско истражување во нуклеарната енергија и развој и имплементација на нуклеарните алатки[335].

Турските владини компании за истражување и развој во воените технологии ги вклучуваат Турската авионска индустрија, Аселсан, Хавелсан, Рокесан, МКЕ, меѓу другите. Турските вселенски системи се објект за производство и тестирање на вселенски летала во сопственост на Министерството за национална одбрана и управувани од Турската авионска индустрија (TAI). Турскиот систем за вселената (UFS) е проект за развој на способноста за сателитско спуштање на Турција. Се состои од изградба на вселенско летало, развој на сателитски лансирни возила, како и воспоставување на далечни станици[336][337][338].

Во 2015 година Азиз Санџар, турски професор на Универзитетот во Северна Каролина, ја освоил Нобеловата награда за хемија заедно со Томас Линдал и Пол Модрич, за нивната работа за тоа како клетките ја поправаат оштетената ДНК[339].

Демографија[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Демографија на Турција.
Историски податоци за бројот на населението
ГодинаНас.±% год.
1927 13.554.000—    
1930 14.440.000+2.13%
1940 17.728.000+2.07%
1950 20.807.000+1.61%
1960 27.506.000+2.83%
1970 35.321.000+2.53%
1980 44.439.000+2.32%
1990 55.120.000+2.18%
2000 64.252.000+1.54%
2010 73.003.000+1.29%
2017 79.815.000+1.28%
Извор: Туркстат[340]
Области во Турција каде мнозинството од населението се Курди[341].

Според Административниот систем за регистрирање на населени места во Турција, населението во земјата во 2011 година изнесуваше 74,7 милиони луѓе[342], од кои речиси три четвртини живееле во градовите. Според проценката за 2011 година, населението се зголемува за 1,35 проценти секоја година. Турција има просечна густина на население од 97 луѓе на км2. Луѓето во групата од 15 до 64 години претставуваат 67,4 проценти од вкупното население; возрасната група од 0-14 одговара на 25,3 проценти; додека постарите граѓани на возраст од 65 години или повеќе сочинуваат 7,3 проценти[343]. Во 1927 година, кога првиот официјален попис бил регистриран во Република Турција, населението било 13,6 милиони[344]. Најголемиот град во Турција, Истанбул, е исто така најголемиот град во Европа по население, и трет по големина град во Европа во однос на големината[345][346].

Членот 66 од турскиот Устав го дефинира поимот Турчин како „секој кој е врзан за турската држава преку границите на државјанството“; според тоа, законската употреба на терминот турски како граѓанин на Турција е различна од етничката дефиниција[347]. Сепак, мнозинството од турското население се од турска националност и околу 70-80 отсто од граѓаните на земјата се идентификуваат како Турци[8][9]. Се проценува дека во Турција има најмалку 47 етнички групи[348].

Доверливи податоци за етничката мешавина на населението не се достапни, бидејќи бројките на турскиот попис не вклучуваат статистички податоци за етничката припадност[349]. Курдите се најголемата нетурска етничка група на било кое место од 12-25 проценти од населението[350][351]. Точната бројка останува предмет на спорови. Според Сервет Мутлу, „почесто или не, овие проценки ги одразуваат прокурдските или протурските симпатии и ставови, а не научни факти“[348]. Студијата на Мутлу во 1990 година ги проценувала Курдите околу 12 проценти од населението, додека Мехрид Изади ​​ја ставил оваа бројка околу 25 проценти[352].

Трите немуслимански малцински групи признаени во Договорот од Лозана се Ерменци, Грци и Евреи. Други етнички групи се Албанците, Арапите, Асирците, Бошњаците, Черкезите, Грузијците, Курдите, Помаците, Ромите[9][353][354][355][356].

Курдите се концентрирани на истокот и југоисточниот дел на земјата, во она што е познато и како Турски Курдистан, со што мнозинството во провинциите Тунџели, Бингол, Муш, Агри, Игдир, Елазиг, Дијарбекир, Батман, Шрнак, Битлис, Ван, Мардин, Сиирт и Хаќари, блиско мнозинство во провинцијата Шанлурфа (47%) и големо малцинство во провинцијата Карс (20%)[357]. Покрај тоа, поради внатрешната миграција, курдските заедници постојат во сите поголеми градови во централна и западна Турција, особено во Истанбул, каде што има околу 3 милиони Курди, што го прави Истанбул град со најголема курдска популација во светот[358]. Малцинствата, покрај Курдите, се смета дека изнесуваат околу 7-12 проценти од населението[9].

Малцинските групи, освен трите верски малцинства признати во Договорот од Лозана (Ерменци, Грци и Евреи) немаат никакви официјални права, а употребата на малцинските јазици е ограничена[359]. Терминот малцинство останува чувствително прашање во Турција, додека турската влада честопати е критикувана за третманот на малцинствата [358] Иако малцинствата не се признаваат, државната турска радиотелевизија (ТРТ) пренесува телевизиски и радио програми на јазиците на малцинствата[359]. Исто така, во основните училишта може да се изберат и некои класови на малцински јазици[360][361] Also, some minority language classes can be chosen in elementary schools.[362].

Околу 2,5 проценти од населението се меѓународни мигранти[363]. Турција е домаќин на најголемиот број бегалци во светот, вклучувајќи повеќе од 2,8 милиони сириски бегалци, од јануари 2017 година[364].