Авганистан

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Исламска Република Авганистан
جمهوری اسلامی افغانستان
(персиски: Jamhūrī-ye Islāmī-ye Afġānistān)

د افغانستان اسلامي جمهوریت
(паштунски: De Afġānistān Islāmī Jomhoriyat‎)
Знаме Амблем
ХимнаМили Тарана

Главен градКабул
34°31′N 69°08′E / 34.517° СГШ; 69.133° ИГД / 34.517; 69.133
Најголем град главниот град
Службен јазик дариски и паштунски[1]
Демоним авганистанец
Уредување Исламска република Претседателска република
 •  Претседател Ашраф Гани
Основање
 •  Прва авганистанска држава[2] октомври 1747 
 •  Независност од Обединетото Кралство 19 август 1919 
Површина
 •  Вкупна 647.500 км2 (41-ва)
 •  Вода (%) 0
Население
 •  проценка за 2007 г. 31,889,923 (37-ма)
 •  Попис 1979 13,051,358 
 •  Густина 46 жит/км2 (150-та)
БДП (ПКМ) проценка за 2007 г.
 •  Вкупен $20.099 милијарди[3] (96-та)
 •  По жител $733[3] (IMF) (172-ра)
БДП (номинален) проценка за 2007 г.
 •  Вкупно $9.596 милијарди[3] 
 •  По жител $350[3] (IMF) 
ИЧР (2014) 0.465[4]
низок · 171ва
Валута Авгани (AFN)
Часовен појас (UTC+4:30)
 •  (ЛСВ)  (UTC+4:30)
Се вози на десно
НДД .af
Повик. бр. 93

Авганистан е држава во Средна Азија. Се граничи со Пакистан на југ и исток, со Иран на запад, со Туркменистан, Узбекистан и Таџикистан на север и има тесна граница со Кина на исток. Главен град е Кабул.

Авганистан е основан во 1747 година, а е меѓународно признат во денешните граници во 1919 година. Во 1973 година е соборена монархијата, а во 1978 година власта ја преземаат комунистите. Од 1979 година Авганистан е сцена на серија вооружени конфликти, започнувајќи со Советската инвазија, преку граѓанската војна, до соборувањето на Талибанскиот режим во 2001 година од страна на меѓународните трупи предводени од САД.

Површината на Авганистан изнесува 625.090 км2.

Валутата на Авганистан се нарекува авган.

Религија[уреди | уреди извор]

Име[уреди | уреди извор]

Авганистан буквално означува „Земја на Авганците“, но во минатото се користеле други називи за оваа земја. Во периодот помеѓу паѓањето на талибанскиот режим и од 2003 година, САД оваа земја ја нарекува Авганистан Преодна Исламска Држава Авганистан. Според новиот устав, државата се нарекува Исламска република Авганистан. Името Авганистан произлегува од зборот „авган“. Постојат различни мислења во врска со етимологијата на зборот „авган“ и повеќето од нив претставуваат шпекулации.

Според една од верзиите, во „Махзан и Авгни“ од Нематула, напишано во 1612 година., пишува дека потеклото на зборот доаѓа од царот Саул, кој имал син кој се викал Ирмиоја чии син пак се викал Афгана. По смртта на Саул, Афгана бил одвлечен од Давид и покасно се приклучил во армијата по време на царувањето на цар Соломон.

Наследниците на Афгана брзо се зголемиле и започнале да ги нарекуваат Бани-Израел. Во 6 век п.н.е. Бахтунасар или Навуходоносор, царот на Бабул, иги прогонил наследниците на Афгана во Гор, кој се наоѓа во центарот на денешната држава Афганистан. Со течение на времето прогонетиот народ започнал да биде нарекуван афган по името на нивниот предводник, и така државата го добила своето име.

Географија[уреди | уреди извор]

Околу ¾ од територијата на Афганистан е опколена со планини. Во Авганистан преовладува сувата, суптропска клима. Средната температура во јули е помеѓу 24 и 32 степени, а на надморска височина помеѓу 2.500 и 4.000 м е –10. Зимата во рамнините е мека, средна температура за јануари е помеѓу 0 и 8 степени, но на некои места понекогаш се намалуваат до –30. На височина над 3.000 м снегот се задржува во продолжение на 6-8 месеца. Најголемо количество врнежи има во зимата.

Подземните богатства не се добро проучени. Откриени са канали на природен гас, железо, цинкови, оловни руди, барут. Планините Хиндукуш доминираат со централниот дел на Авганистан.

Голем дел од населението на оваа земјоделска земја се номади, а во селата се одгледуваат овци од кои се добива кожа за извоз.

Демографија[уреди | уреди извор]

Религија[уреди | уреди извор]

Верници во Авганистан
Муслимани
  
99,7 %
Други
  
0,3 %

Во Авганистан живеат приближно 30.000.000 граѓани и околу 20 народи, кои припаѓаат кон различни јазични групи.

Густината на населеност е околу 31 жител на km2. Основните етнички групи, кои го определуваат обликот на државата се Пуштуните и Таџиците. Позначителни малцинства се: Хазари, Узбеци, Нуристанци, Белуџи, Киргизи, Туркмени.

Поголеми градови во Авганистан се престолнината Кабул, Кандахар, Херат, Мазари Шариф, Кундуз.

Во земјата има два службени јазика – паштунскиот и дарискиот.

Историја[уреди | уреди извор]

Политички систем[уреди | уреди извор]

Административна поделба[уреди | уреди извор]

Економија[уреди | уреди извор]

Поради долготрајните војни стопанството е целосно уништено и во голем дел ограничено на индивидуални земјоделски и занаетчиски производи. Особено жителите во градовите живеат во голема сиромаштија. За време на владеењето на талибнамците, Авганистан престана да добива странска помош, па стана една од стопанско најнеразвиените земји во светот.

Индустрија[уреди | уреди извор]

Многу е неразвиена, главно е застапено ситното занаетчиство. Најважни се текстилната, кожарската и прехранбената индустрија; преовладуваат помали занаетчиски работилници, а главни производи се килими од каракулска волна, кожа и каракулско крзно. Вистински индустриски претпријатија има малку, меѓу другите текстилни фабрики (Пол-е Хомри, Голбахар,Кабул), фабрики за шеќер (Баглан,Џалалабад), цементарници (Гор,Џабалосарај) и фабрики за вештачки ѓубрива (Мазар-е Шариф).

Јазик[уреди | уреди извор]

Култура во Авганистан[уреди | уреди извор]

Музика во Авганистан[уреди | уреди извор]

Спорт во Авганистан[уреди | уреди извор]

Националниот тим на Авганистан учествува на меѓународни фудбалски натпревари уште од 1941 година. Националниот тим домашните натпревари ги игра на стадионот Газа кој се наоѓа во Кабул, а фудбалот во Авганистан е организиран од страна на Фудбалската Федерација на Авганистан. Националниот тим никогаш не играл, ниту се квалификувал на светско првенство, но неодамна го освоил фудбалскиот интернационален трофеј на шампионатот САФФ. Авганистан има и свој тим во футсал. Крикетот, иако е скоро откриен спорт во оваа држава, станува сѐ попопуларен спорт поради успесите на националниот тим. Одборот за крикет на Авганистан е главно управно тело на овој спорт и има свое седиште во Кабул. Меѓународниот стадион за крикет Кази Аманулах Кан е и национален стадион за крикет.

Останати популарни спортови во оваа држава се кошарка, одбојка, теквондо и бодибилдинг.

Бузкаши е традиционален спорт во Авганистан, најмногу се игра на северот од државата. Сличен е на спортот поло и се игра со два јавачки тима.

Образование[уреди | уреди извор]

Образовниот систем на Авганистан опфаќа основно и високо образование, кои припаѓаат во надлежност на Министерството за образование и Министерството за високо образование. Државниот образовен систем е уништуван во текот на повеќегодишното војување, но неговото оживување и развиток започнале со доаѓањето на Карзаиевата администрација на крајот на 2001 година. За време на последната деценија биле изградени и реновирани повеќе од 5.000 училишта, додека во истиот временски период повеќе од 100.000 професори биле обучени за работа. Повеќе од 7 милиони ученици од двата пола посетуваат настава во училиштата. Министерот за образование, Гулам Фарук Вардак, изјавил дека е потребно да се изградат уште 8.000 школи за останатите 3 милиони деца кои во моментот немаат услови да посетуваат училиште.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „Afghanistan“. The World Factbook. Central Intelligence Agency. 13 декември, 2007. 
  2. "Afghanistan", CIA - The World Factbook 2007
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 „Report for Selected Countries and Subjects“. 
  4. „2015 Human Development Report“ (PDF). United Nations Development Programme. 14 December 2015. стр. 18. конс. 14 December 2015.