Пченица

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Пченица
Wheat close-up.JPG
Научна класификација
Царство: Растенија
Нерангирано: Скриеносеменици
Нерангирано: Монокотиледони
Нерангирано: Комелиниди
Ред: Треви
Семејство: Тревовидни
Потсемејство: Ливадарки
Племе: Пченици
Род: Пченица
L.
Видови

[1]

Пченицата (науч. Triticum) е најважна житна култура. Со преработка во мелниците од неа се добива брашно, од кое се прават леб и разни печива. Со неа се исхранува 40% од населението во светот. Пченицата најдобро успева во умерените топлински појаси и тоа во низините, котлините, речните долини и на други места.

Пченицата како најважно лебно жито, во Република Македонија е најзастапена култура. Се проиведува на површина од околу 100 000 хектари. Главно успева во рамниците на котлините, а најзастапена е во Пелагонија, во Овче Поле, во Кумановската и во Скопската Котлина, во Тиквеш и во Полог. Претежно успева на на почви со побогати хранливи материи (црнини, алувијални почви, смолници и сл.). Се користи за разни производи најчесто за исхрана на човекот. Пченицата се вбројува во житарици кои се одгледуваат на земјоделски површини која е меѓу најголемите од сите други видови на храна. Светската трговија на пченица е поголема од трговијата на сите други житарици заедно.[2] Глобално, таа е водечки извор на растителни белковини во човечката исхрана, бидејќи има голема содржина на белковини од други значајни житарици, пченка и ориз.[3] Во поглед на процентот на потрошувачка за храна од вкупно произведена количина, тае је моментално втора главна земјоделска култура после оризот, а пред пченката, што со време дало можност пченката да се користи многу повеќе за исхрана на домашните животни. Археолошки пронајдоци укажуваат дека припитомувањето на пченицата прв па се случила во подрачјата познати како „Плодна полумесечина“, по долините на реките на Нил во Египет и Тигар и Еуфрат во Месопотамија на блискиот исток.

Производство[уреди | уреди извор]

Најголеми светски производители на пченица се: Русија, Кина, Канада, САД, Аргентина, Австралија и др. Главни извозници на пченица се: САД, Канада и Австралија, а најголеми увозници се Јапонија и Индија. Во 2013 година светското производство на пченица изнесувал 713 милиони тони, што е трета по количина произведена житарка, после пченка, која изнесувала (1.016 милијарди тони) и ориз (745 милиони тони).[4] Пченицата во 2009 година била втора житарица по количина на производство, а таа година светското производство изнесувало 682 милиони тони (после пченката са 817 милиони тони), а пред оризот (679 милиони тони).[5]

Генетика[уреди | уреди извор]

Генетика на пченицата е многу посложена од другите одомаќенети видови. Некои видови на пченица се диплоидни, со два сета на хромозом, ама се многу и стабилни полиплоиди со четири сета на хромозоми (тетраплоиди) или шест (хексаплоиди).[6]

  • Еднозрнаста пченица (-{T. monococcum}-) е диплоидна (АА, два комплемента со седум хромозоми, 2-{n}-=14).[7]
  • Повеќето тетраплоидни видови пченица (нпр. двозрнаста и тврда (дурум)) се изведени од дивата двозрнаста пченица, -{T. dicoccoides}-. Самата дива двозрнаста е резултат на хибридизација помеѓу две диплоидни диви трави -{T. urartu}- и дива јарева трава како што е -{Aegilops searsii}- или -{Ae. speltoides}-. Непознатиот вид на трева никогаш не била откриена помеѓу денешите диви видови на треви, ама најблизок жив сродник му е -{Aegilops speltoides}-. Хибридизацијата со која исчезнала дивата двозрнеста пченица (ААББ) се случила во дивината, многу одамна пред нејзиното припитомување,[6] а се одвивала со природен избор.
  • Хексаплоидна пченица еволуирала на фармите и полињата. Можно припитомувањето на двозрнастата или тврдата пченица хибридизирана со некои други диви диплоидни трави (-{Aegilops tauschii}-) со што исчезнала хексаплоидната пченица, динкел (крупник, -{Triticum spelta}-) и обична пченица (мека пченица, -{Triticum aestivum}-).[6] Тие имаат три сета упарени хромозоми, три пати повеќе отколку кај диплоидната пченица.

Присуството на одредени верзии на гени на пченицата е важно за принос на овие житарици. Покрај мутантните верзии на гените одамна одберени со текот на одомаќинување на видовите, постојат и многу нови свесни селекции алел кои влијаат на особините на растот. Гените за џуџестиот сој, кои прв пат се користени за одгледување на јапанската сорта -{Norin 100}-, и дала на пленицата низок раст, а имала огромен ефект на нејзините приноси ширум светот, станувајќи еден од главните фактори на успехот на таканаречената „Зелена револуција“ во Мексико и Азија како иницијатива на професорот Норман Борлауг. Гените за џуџеста пченица овозможила јагленот фиксиран во билките фотосинтеза да биде пренасочен спрема производството на семиња, а така што дошло до намалување на проблемите „налегната пченица“. Налегнувањето на пченицата се случува кога нејзинота стебло паѓа на земјата поради ветерот односно скапуваат, додека обилната нитратима богата прехранбена пченица дава поголем раст и поголема отпорност на овој проблем. До 1997 година околу 81% на подрачјето под пченицата во земјата и развојот било засеано со џуџасти видови на пченица, што дало повеќе принос и подобар одговор на нитратните ѓубрива.


Произведена пченица (1994-2013) во Македонија (во тони)[8]

Галерија[уреди | уреди извор]



Хранлива содржина на основните прехранбени култури[9]
ПРЕХРАНБЕНА КУЛТУРА: Пченка[А] Ориз[Б] Пченица[В] Компир[Г] Маниока[Д] Соја[Ѓ] Сладок компир[Е] Сирак[Ж] Јам[Џ] Готварска банана[Ш]
Состојка (на 100 гр) Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина
Вода (гр) 76 12 11 79 60 68 77 9 70 65
Енергија (кЏ) 360 1528 1419 322 670 615 360 1419 494 511
Белковини (гр) 3,2 7,1 13,7 2,0 1,4 13,0 1,6 11,3 1,5 1,3
Маст (гр) 1,18 0,66 2,47 0,09 0,28 6,8 0,05 3,3 0,17 0,37
Јаглехидрати (гр) 19 80 71 17 38 11 20 75 28 32
Влакна (гр) 2,7 1,3 10,7 2,2 1,8 4,2 3 6,3 4,1 2,3
Шеќер (гр) 3,22 0,12 0 0,78 1,7 0 4,18 0 0,5 15
Калциум (мг) 2 28 34 12 16 197 30 28 17 3
Железо (мг) 0,52 4,31 3,52 0,78 0,27 3,55 0,61 4,4 0,54 0,6
Магнезиум (мг) 37 25 144 23 21 65 25 0 21 37
Фосфор (мг) 89 115 508 57 27 194 47 287 55 34
Калиум (мг) 270 115 431 421 271 620 337 350 816 499
Натриум (мг) 15 5 2 6 14 15 55 6 9 4
Цинк (мг) 0,45 1,09 4,16 0,29 0,34 0,99 0,3 0 0,24 0,14
Бакар (мг) 0,05 0,22 0,55 0,11 0,10 0,13 0,15 - 0,18 0,08
Манган (мг) 0,16 1,09 3,01 0,15 0,38 0,55 0,26 - 0,40 -
Селен (µг) 0,6 15,1 89,4 0,3 0,7 1,5 0,6 0 0,7 1,5
Витамин Ц (мг) 6,8 0 0 19,7 20,6 29 2,4 0 17,1 18,4
Тиамин (мг) 0,20 0,58 0,42 0,08 0,09 0,44 0,08 0,24 0,11 0,05
Рибофлавин (мг) 0,06 0,05 0,12 0,03 0,05 0,18 0,06 0,14 0,03 0,05
Ниацин (мг) 1,70 4,19 6,74 1,05 0,85 1,65 0,56 2,93 0,55 0,69
Пантотенска киселина (мг) 0,76 1,01 0,94 0,30 0,11 0,15 0,80 - 0,31 0,26
Витамин Б6 (мг) 0,06 0,16 0,42 0,30 0,09 0,07 0,21 - 0,29 0,30
Фолат - вкуп. (µг) 46 231 43 16 27 165 11 0 23 22
Витамин А (МЕ) 208 0 0 2 13 180 14187 0 138 1127
Витамин Е, α-токоферол (мг) 0,07 0,11 0 0,01 0,19 0 0,26 0 0,39 0,14
Витамин К (µг) 0,3 0,1 0 1,9 1,9 0 1,8 0 2,6 0,7
β-каротен (µг) 52 0 0 1 8 0 8509 0 83 457
Лутеин+зеаксантин (µг) 764 0 0 8 0 0 0 0 0 30
Заситени масни киселини (гр) 0,18 0,18 0,45 0,03 0,07 0,79 0,02 0,46 0,04 0,14
Мононезаситени масни киселини (гр) 0,35 0,21 0,34 0,00 0,08 1,28 0,00 0,99 0,01 0,03
Полинезаситени масни киселини (гр) 0,56 0,18 0,98 0,04 0,05 3,20 0,01 1,37 0,08 0,07
А пченка, слатка, жолта, сирова Б ориз, бел, долгнавест, обичен, сиров
В пченица, тврда Г компир, со лупка, сиров
Д маниока, сирова Ѓ соини зрна, зелени, сирови
Е сладок компир, сиров Ж сирак, сиров
Џ јам, сиров Ш готварска банана, сирова

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Сериски бр. 42236 - ITIS, 22 септември 2002 (англиски)
  2. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име WheatBread.
  3. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име ardusda.
  4. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име faostat567.
  5. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име OSU2009.
  6. 6,0 6,1 6,2 Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име Hancock.
  7. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име Belderok.
  8. Организација за исхрана и земјоделство на ООН (FAO) [1]
  9. „Лабораторија на податоци за хранливи состојки“. Министерство за земјоделство на САД. http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR18/sr18.html.  (англиски)