Пченица

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Пченица
Wheat close-up.JPG
Научна класификација
Царство: Plantae
Нерангирано: Magnoliophyta
Нерангирано: Liliopsida
Ред: Poales
Семејство: Poaceae
Потсемејство: Pooideae
Племе: Triticeae
Род: Triticum
L.
Видови

Наводи:
Serial No. 42236 ITIS 2002-09-22

Пченицата (лат. Triticum spp.)[1] е најважна житна култура која се одгледува ширум светот. Глобално, таа е најважното зрнесто растение кое се користи во исхрана на луѓето и, веднаш после пченката, е најмасовно произведена житна култура; додека на трето место е оризот. Со неа се исхранува 40% од населението во светот. Пченицата потекнува од пределите на Левант и Блискиот Исток.[2][3] Археолошките пронајдоци укажуваат дека припитомувањето на пченицата првпат се случило во подрачјето познато како "Плодна полумесечина", по долините на реките Нил, во Египет, и Тигар и Еуфрат во Месопотамија.

Пченичните зрна се главен прехрамбен производ од кои се добива брашно за производство на леб, тестенини, колачи итн.; се употребува и за ферментација во производството на пиво, вотка, алкохол и биогориво. Од лушпите на зрната, кои се одвојуваат при нивна обработка, се прават трици. Сламата се користи за постилање на штали, но и како градежен материјал за изработка на покриви и за ѕидање.

Во 2013 година, светското производство на пченицата изнесувало 713 милиони тони и, по количина на произведеност, била на трето место после пченката (1.016 билион тони) и оризот (745 милиони тони).[4] Во 2009 година, пченицата била на второ место по количината на производство (682 милиони тони), веднаш по пченката (817 милиони тони), а пред оризот (679 милиони тони).[5]

Пченицата се вбројува во житни растенија кои се култивираат на големи земјоделски површини, најголеми за култивација во споредба со сите други видови на култивирани растенија. Светската трговија со пченица е поголема од трговијата со сите други житни култури заедно.[6] Таа е најголем извор на растителни протеини во човековата исхрана, затоа што има поголема содржина на протеини од другите две значајни житни култури, пченката и оризот.[7] Според процентот на потрошувачка за храна, таа е на второ место после оризот, а пред пченката, која се користи повеќе за исхрана на домашните животни.

Пченицата најдобро успева во умерените топлински појаси, и тоа во низините, котлините, речните долини и на други места. Пченицата, како најважно лебно жито, во Република Македонија е најзастапената култура. Се произведува на површина од околу 100,000 хектари. Главно успева во рамниците на котлините, а најзастапена е во Пелагонија, во Овче Поле, во Кумановската и во Скопската Котлина, во Тиквеш и во Полог. Претежно успева на почви богати со хранливи материи (црнини, алувијални почви, смолници и сл.).

Историја на култивација[уреди | уреди извор]

Областа на "Плодната полумесечина" на Блискиот Исток, каде за првпат во историјата започнала да се култивира пченицата.

Култивацијата и наизменичното сеење и берба на зрната на дивите треви довеле до создавањето на припитомените соеви, бидејќи раните земјоделци претежно ги избирале мутантните форми на пченицата, кои поседувале одредени пожелни карактеристики. Кај домашната пченица, зрната се значително поголеми, а семето (во внатрешноста на класовите) останува закачено за коленцето, со помош на јакото и жилаво класно вретено, за време на бербата. Кај дивите соеви, покршливото класно вретено му овозможува на коленцето лесно да се "расцвета" и на тој начин да отпаднат класовите.[8] Изборот на овие особини на пченицата, од страна на раните земјоделци, можеби не бил намерно направен, но се случил бидејќи овие особини го олеснуваат собирањето на семињата. Сепак, ваквата "случајна" селекција претставувала важен дел од процесот на култивација на овие растенија. Една од особините, кои ја подобруваат пченицата како извор на храна, е губитокот на природните механизми со кои дивите соеви на пченица ги расејуваат своите семиња; токму поради ова, високо-култивираните соеви на пченица сосема ја изгубиле способноста да преживеат и да се размножуваат во дивината.

Култивирањето на пченицата надвор од регионот на "Плодната полумесечина" започнало да се шири пред околу 8000 години п.н.е. Американскиот биолог, Џеред Дајмонд, го проучувал ширењето на култивираните соеви на двозрнестата (емер) пченица, кое започнало од "Плодната полумесечина" некаде пред 8800 години п.н.е. Археолошките анализи на дивата емер пченица, укажуваат на тоа дека таа за првпат била култивирана во јужниот дел на Левант, каде пронајдените остатоци датираат околу 9600 години п.н.е.[9][10] Генетските анализи на еднозрнестата дива пченица сугерираат дека таа најрано се одгледувала на планините Karaca Dağ во југоисточна Турција. Датираните археолошки остатоци од еднозрнестата пченица во ископините на античките населби од тој регион, вклучувајќи ги и оние кај Абу Хурејра во Сирија, покажуваат дека припитомувањето на еднозрнестата пченица се случило во близина на планинскиот венец Karaca Dağ.[11][12] Со исклучок на две зрна пронајдени кај Ирак ед-Даба, најраното наоѓалиште, докажано со 14C методот, за еднозрнестата пченица, останува кај Абу Хурејра, околу 7800 до 7500 години п.н.е.[11]

Остатоци од жнеена двозрнеста пченица од неколку локации во близина на Karaca Dağ, датирани се помеѓу 8600 години п.н.е. (кај Чајонја) и 8400 години п.н.е. (кај Абу Хурејра), а тоа е периодот на младото камено доба. Со исклучок на Ирак ед-Даба, најраното датирање, со 14C методот, на припитомената двозрнеста пченица, е во најдлабоките слоеви на Тел Асвад, во басенот на Дамаск, во близина на планината Хермон во Сирија. Овие остатоци, Вилем ван Зајст и неговиот помошник, ги датирале околу 8800 години п.н.е. Тие, исто така, заклучиле дека доселениците на Тел Асвад самите не ја развиле таа сорта на пченица, туку, веќе припитомена, ја донеле од друга сѐ уште непозната локација.[13]

Култивацијата на двозрнестата пченица стигнала во Грција, Кипар и Индија некаде до 6500-тата година п.н.е.; во Египет некаде после 6000-тата година п.н.е.; а во Германија и Пиринејскиот полуостров некаде околу 5000-тата година п.н.е.[14] Околу 3000 години п.н.е., пченицата стигнала до Британските Острови и Скандинавија. Околу еден милениум подоцна стигнала и до Кина.

Најстариот доказ за хексаплоидна пченица е потврден со ДНК анализа на семиња од пченица, кои датираат од пред околу 6400-6200 години п.н.е.[15] Пченицата која се употребувала за првобитното производство на леб, Triticum aestivum, која содржела доволно глутен за правење на квасен леб, е идентификувана со помош на ДНК анализа во примероци од амбар, кои датираат пред околу 1350 години п.н.е., а се најдени во околината на селото Асирос во Егејска Македонија.[16]

Од Блискиот Исток, пченицата продолжила да се шири низ цела Европа. Во Британија, сламата од пченица била користена за изградба на покриви во текот на бронзеното време, а за таа намена била користена сѐ до крајот на 19-тиот век.

Генетика[уреди | уреди извор]

Генетиката на пченицата е многу посложена од другите култивирани видови на растенија. Некои видови на пченица се диплоидни, со два пара хромозоми, но постојат и многу стабилни полиплоидни видови, со четири пара хромозоми (тетраплоиди) или шест пара (хексаплоиди).[17][18]

  • Еднозрнестата пченица (T. monococcum) е диплоидна (АА, два комплемента со седум хромозоми, 2n=14).[19]
  • Повеќето тетраплоидни видови на пченица (на пр. двозрнестата и тврда (дурум)) се изведени од дивата двозрнеста пченица, T. dicoccoides. Дивата двозрнеста пченица е резултат на хибридизација помеѓу две диплоидни диви треви, T. urartu и Aegilops searsii или Aegilops speltoides. Непознатиот вид на трева никогаш не бил откриен меѓу денешите диви видови на треви, но најблискиот денешен сродник е Aegilops speltoides. Хибридизацијата со која настанала дивата двозрнеста пченица (ААББ) се случила во дивината, многу одамна пред нејзиното припитомување,[17] а се одвивала по пат на природна селекција.
  • Хексаплоидната пченица еволуирала со вкрстување меѓу разни соеви по нивите. Можно е да припитомената двозрнеста или тврда пченица е хибридизирана со некоја друга дива диплоидна трева (Aegilops tauschii), со што настанале хексаплоидни пченици, динкел (крупник, Triticum spelta) и обична пченица (мека пченица, Triticum aestivum).[17] Тие имаат три пара спарени хромозоми, три пати повеќе отколку кај диплоидната пченица.

Присуството на одредени верзии на гени кај пченицата е важно за приносот на оваа житна култура. Покрај мутантните верзии на гените, одамна избрани во текот на припитомувањето на видот, постојат и многу нови, намерно селектирани, алели кои влијаат на особините на растот. Гените за џуџестиот сој, кои првпат се користени за одгледување на јапонската сорта Norin 100, дале пченица со низок раст. Оваа сорта давала големи приноси, што бил еден од главните фактори за успехот на таканаречената "Зелена револуција" во Мексико и Азија, што било иницијатива на професорот Норман Борлауг. Гените на џуџестата пченица овозможиле да јаглеродот, врзан преку процесот на фотосинтеза, биде пренасочен кон создавање на семиња, но, исто така, дошло до намалување на проблемот на "налегната пченица". Налегнувањето на пченицата се случува кога нејзиното стебло паѓа на земја поради ветер, со што скапува, додека земјата богата со нитрати овозможува повисок раст на пченицата и поголема отпорност на проблемот на налегнување. До 1997 година, околу 81% од засеаните површини со пченица, во земјите во развој, биле засеани со џуџестите сорти на пченица, што дало големи приноси и подобар одговор на нитратните ѓубрива.

Хибриди[уреди | уреди извор]

Бидејќи пченицата е самоопрашувачко растение, создавањето на хибридни вариетети бара голем напор. Трошоците за добивање на хибридните семиња се многу поголеми во однос на користа која се добива од нив, поради што земјоделците ја одбивале широката примена на хибридите,[20][21] иако развојот на хибридите трае веќе со децении. Сортите на Ф1 хибридот не треба да се мешаат со сортите добиени со помош на стандардното вкрстување на растенијата. Хетероза, односно хибридната сила, (раширена кај Ф1 хибридот на пченката) се случува кај обичната (хексаплоидна) пченица, но да се добие семе од овие хибридни сорти во комерцијален облик е многу тешко. Ова се јавува затоа што, во ботаничка смисла, цветовите на пченицата се вистински цветови, што значи дека имаат и толчник и прашници, и најчесто се самоопрашуваат.[22] Семето на комерцијалната хибридна пченица се произведува со користење на хемиските хибридизациски средства, регулатори на раст на растението (растителни хормони), кои селективно влијаат на развојот на поленот т.е. на природните системи на цитоплазматско-машка стерилност. Хибридната пченица имала ограничен успех во Европа (посебно во Франција), во САД и во Јужноафриканска Република.[23]

Употреба во исхраната[уреди | уреди извор]

Несозреано пченично класје
Цветови на пченица
Пченично семе
Пченицата се користи за производство на разни прехрамбени продукти.

Сировата, обична пченица може да се меле во брашно, додека со мелење на тврдата пченица може да се добие гриз. Сушената и про`ртена пченица дава слад, а може да се дроби во дробеница, после што се вари на пареа и се суши во бунгур, познат и како крупица. При обработка на сировата пченица во млин, надворешната обвивка може да се отстрани и да се користи за добивање на трици. Пченицата е основна состојка на бројни јадења и прехрамбени продукти, како што се: разни видови на леб, каши, крекери, бисквити, палачинки, пити, тестенини, колачи, торти, мафини, ролати, крофни, пченични снегулки, пијалокот боза и многу други.

Сто грама пченица содржат 327 калории, и се добар извор на протеини, диететски влакна, манган, фосфор, и витамин Б3 (ниацин). Присутни се и многу други витамини од Б-групата, како и бројни минерали. Во пченицата има просечно 13% вода, 71% јаглехидрати, 1.5% липиди и 13% протеини. Пченичните протеини се со низок квалитет за човековата исхрана, според новиот метод за проверка на квалитетот на протеините (DIAAS), промовиран од ФАО.[24][25] Иако овие протеини содржат адекватни количини на есенцијални аминокиселини (барем за возрасните), сепак тие се дефициентни со есенцијалната аминокиселина лизин.[26] Бидејќи протеините присутни во ендоспермот на семето (глутенски протеини) се сиромашни со лизин, белото брашно е повеќе дефициентно со лизин отколку целото зрно. Направени се значајни напори за создавање на пченични соеви богати со лизин, но досега безуспешно.[27] Недостатокот на есенцијалните аминокиселини во пченичните прехрамбени продукти може да се замени со протеини од други извори на храна, главно мешункасти плодови, што е од особено значење во периодот на растот и развојот на младите луѓе.

Хранлива содржина на основните прехранбени култури[28]
ПРЕХРАНБЕНА КУЛТУРА: Пченка[А] Ориз[Б] Пченица[В] Компир[Г] Маниока[Д] Соја[Ѓ] Сладок компир[Е] Сирак[Ж] Јам[Џ] Готварска банана[Ш]
Состојка (на 100 гр) Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина Количина
Вода (гр) 76 12 11 79 60 68 77 9 70 65
Енергија (кЏ) 360 1528 1419 322 670 615 360 1419 494 511
Белковини (гр) 3,2 7,1 13,7 2,0 1,4 13,0 1,6 11,3 1,5 1,3
Маст (гр) 1,18 0,66 2,47 0,09 0,28 6,8 0,05 3,3 0,17 0,37
Јаглехидрати (гр) 19 80 71 17 38 11 20 75 28 32
Влакна (гр) 2,7 1,3 10,7 2,2 1,8 4,2 3 6,3 4,1 2,3
Шеќер (гр) 3,22 0,12 0 0,78 1,7 0 4,18 0 0,5 15
Калциум (мг) 2 28 34 12 16 197 30 28 17 3
Железо (мг) 0,52 4,31 3,52 0,78 0,27 3,55 0,61 4,4 0,54 0,6
Магнезиум (мг) 37 25 144 23 21 65 25 0 21 37
Фосфор (мг) 89 115 508 57 27 194 47 287 55 34
Калиум (мг) 270 115 431 421 271 620 337 350 816 499
Натриум (мг) 15 5 2 6 14 15 55 6 9 4
Цинк (мг) 0,45 1,09 4,16 0,29 0,34 0,99 0,3 0 0,24 0,14
Бакар (мг) 0,05 0,22 0,55 0,11 0,10 0,13 0,15 - 0,18 0,08
Манган (мг) 0,16 1,09 3,01 0,15 0,38 0,55 0,26 - 0,40 -
Селен (µг) 0,6 15,1 89,4 0,3 0,7 1,5 0,6 0 0,7 1,5
Витамин Ц (мг) 6,8 0 0 19,7 20,6 29 2,4 0 17,1 18,4
Тиамин (мг) 0,20 0,58 0,42 0,08 0,09 0,44 0,08 0,24 0,11 0,05
Рибофлавин (мг) 0,06 0,05 0,12 0,03 0,05 0,18 0,06 0,14 0,03 0,05
Ниацин (мг) 1,70 4,19 6,74 1,05 0,85 1,65 0,56 2,93 0,55 0,69
Пантотенска киселина (мг) 0,76 1,01 0,94 0,30 0,11 0,15 0,80 - 0,31 0,26
Витамин Б6 (мг) 0,06 0,16 0,42 0,30 0,09 0,07 0,21 - 0,29 0,30
Фолат - вкуп. (µг) 46 231 43 16 27 165 11 0 23 22
Витамин А (МЕ) 208 0 0 2 13 180 14187 0 138 1127
Витамин Е, α-токоферол (мг) 0,07 0,11 0 0,01 0,19 0 0,26 0 0,39 0,14
Витамин К (µг) 0,3 0,1 0 1,9 1,9 0 1,8 0 2,6 0,7
β-каротен (µг) 52 0 0 1 8 0 8509 0 83 457
Лутеин+зеаксантин (µг) 764 0 0 8 0 0 0 0 0 30
Заситени масни киселини (гр) 0,18 0,18 0,45 0,03 0,07 0,79 0,02 0,46 0,04 0,14
Мононезаситени масни киселини (гр) 0,35 0,21 0,34 0,00 0,08 1,28 0,00 0,99 0,01 0,03
Полинезаситени масни киселини (гр) 0,56 0,18 0,98 0,04 0,05 3,20 0,01 1,37 0,08 0,07
А пченка, слатка, жолта, сирова Б ориз, бел, долгнавест, обичен, сиров
В пченица, тврда Г компир, со лупка, сиров
Д маниока, сирова Ѓ соини зрна, зелени, сирови
Е сладок компир, сиров Ж сирак, сиров
Џ јам, сиров Ш готварска банана, сирова

Светска потрошувачка[уреди | уреди извор]

Просечни приноси на пченица во светот во 2000 год.

Пченицата во светот се одгледува на површина поголема од 218 милиони хектари,[4] што е многу повеќе отколку за било кое друго култивирано растение. Светската трговија со пченица е поголема од трговијата со сите други житни растенија заедно. Заедно со оризот, пченицата е најосновниот светски прехрамбен продукт. Таа се смета за основна компонента во исхраната, поради тоа што има исклучително добра агрономска прилагодливост, со можност да расте од скоро субарктичките подрачја, па се до екваторските подрачја; од нулта надморска висина, па се до 4000 метри надморска висина, како на пример на Тибетската Висорамнина.

Освен агрономската прилагодливост, таа се складира лесно и едноставно, нејзиното зрно лесно се обработува во брашно, а како јадлива намирница има бројни можности на подготовка. Пченицата е еден од најважните извори на јаглехидрати во најголем број од земјите на светот. Нејзините протеини се лесно сварливи за најголемиот процент од светската популација (за дури 99% од светското население), освен за лицата со пореметувања поврзани со глутенот. Лесната сварливост се однесува и на нејзината јаглехидратна компонента - скробот. Мали количини на животински и легуминозни протеини се додаваат на пченичната храна за да се зголеми хранливата вредност.


Произведена пченица (1994-2013) во Македонија (во тони)[29]

Галерија[уреди | уреди извор]


Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Shewry, P. R. (1 април 2009 г). Wheat (на en). „Journal of Experimental Botany“ том  60 (6): 1537–1553. doi:10.1093/jxb/erp058. ISSN 0022-0957. https://academic.oup.com/jxb/article/60/6/1537/517393. 
  2. Which Society Cultivated Wheat First?“, „ThoughtCo“.
  3. „Origin of wheat | agropedia“ (на en). agropedia.iitk.ac.in. http://agropedia.iitk.ac.in/content/origin-wheat. посет. 1 март 2018 г. 
  4. 4,0 4,1 „FAOSTAT“. www.fao.org. http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC. посет. 1 март 2018 г. 
  5. „World Wheat Production, World Maize Production, World Rice Production“. 10 јуни 2015. https://web.archive.org/web/20150610121002/http://www.nue.okstate.edu/Crop_Information/World_Wheat_Production.htm. посет. 1 март 2018 г. 
  6. [http://www.fao.org/docrep/006/y4011e/y4011e00.htm „Bread Wheat - Improvement and Production“]. www.fao.org. http://www.fao.org/docrep/006/y4011e/y4011e00.htm. посет. 1 март 2018 г. 
  7. „Nutrient Data Laboratory : USDA ARS“. www.ars.usda.gov. https://www.ars.usda.gov/northeast-area/beltsville-md/beltsville-human-nutrition-research-center/nutrient-data-laboratory/. посет. 1 март 2018 г. 
  8. Tanno, Ken-Ichi; Willcox, George (31 март 2006 г). How fast was wild wheat domesticated?. „Science (New York, N.Y.)“ том  311 (5769): 1886. doi:10.1126/science.1124635. ISSN 1095-9203. PMID 16574859. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16574859. 
  9. Moshe, Feldman,; E., Kislev, Mordechai (2007 г). Domestication of emmer wheat and evolution of free-threshing tetraploid wheat (на English). „Israel journal of plant sciences“. ISSN 0792-9978. http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201600110079. 
  10. Colledge, Sue; Conolly, James (2007-08-10) (на en). The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe. Left Coast Press. ISBN 9781598749885. https://books.google.mk/books?id=D2nym35k_EcC&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. 
  11. 11,0 11,1 Heun, Manfred; Schäfer-Pregl, Ralf; Klawan, Dieter; Castagna, Renato; Accerbi, Monica; Borghi, Basilio; Salamini, Francesco (14 ноември 1997 г). Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting (на en). „Science“ том  278 (5341): 1312–1314. doi:10.1126/science.278.5341.1312. ISSN 0036-8075. http://science.sciencemag.org/content/278/5341/1312. 
  12. Brandolini, A; Volante, A; Heun, M (1 септември 2016 г). Geographic differentiation of domesticated einkorn wheat and possible Neolithic migration routes. „Heredity“ том  117 (3): 135–141. doi:10.1038/hdy.2016.32. ISSN 0018-067X. PMID 27165766. PMC: PMC4981680. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4981680/. 
  13. Ozkan, H.; Brandolini, A.; Schäfer-Pregl, R.; Salamini, F. (октомври 2002 г). AFLP analysis of a collection of tetraploid wheats indicates the origin of emmer and hard wheat domestication in southeast Turkey. „Molecular Biology and Evolution“ том  19 (10): 1797–1801. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a004002. ISSN 0737-4038. PMID 12270906. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12270906. 
  14. Diamond, Jared M. (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. United States: W. W. Norton & Company. ISBN 0393317552. 
  15. Bilgic, Hatice; Hakki, Erdogan E.; Pandey, Anamika; Khan, Mohd Kamran; Akkaya, Mahinur S. (21 март 2016 г). Ancient DNA from 8400 Year-Old Çatalhöyük Wheat: Implications for the Origin of Neolithic Agriculture (на en). „PLOS ONE“ том  11 (3): e0151974. doi:10.1371/journal.pone.0151974. ISSN 1932-6203. http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0151974. 
  16. Sheffield, University of. „the science in detail - Wheats DNA - Research - Archaeology - The University of Sheffield“ (на en-GB). www.sheffield.ac.uk. https://www.sheffield.ac.uk/archaeology/research/wheat/wheat2. посет. 1 март 2018 г. 
  17. 17,0 17,1 17,2 Hancock, James (2004). Plant Evolution and the Origin of Crop Species. CABI Publishing. ISBN 0-85199-685-X. 
  18. Islam, Nazrul; Tsujimoto, Hisashi; Hirano, Hisashi (април 2003 г). Proteome analysis of diploid, tetraploid and hexaploid wheat: towards understanding genome interaction in protein expression. „Proteomics“ том  3 (4): 549–557. doi:10.1002/pmic.200390068. ISSN 1615-9853. PMID 12687621. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12687621. 
  19. Belderok et al. (2000). Bread-making Quality of Wheat. Springer. стр. 3. ISBN 0-70923-6383-3. 
  20. Hybrid wheat to make a return - Farmers Weekly“, „Farmers Weekly“, 17 мај 2011. (на en-GB)
  21. Hybrid wheat's comeback“, „Successful Farming“, 11 март 2013. (на en)
  22. Bajaj, Y. P. S. (1990). Wheat. Sringer. стр. 161-163. ISBN 3-540-51809-6. 
  23. Basra, A. S. (1999). Heterosis and Hybrid Seed Production in Agronomic Crops. Haworth Press. стр. 81-82. ISBN 1-56022-876-8. 
  24. Wolfe, Robert R. (август 2015 г). Update on protein intake: importance of milk proteins for health status of the elderly. „Nutrition Reviews“ том  73 Suppl 1: 41–47. doi:10.1093/nutrit/nuv021. ISSN 1753-4887. PMID 26175489. PMC: PMC4597363. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26175489. 
  25. Dietary protein quality evaluation in human nutrition. Report of an FAQ Expert Consultation. „FAO food and nutrition paper“ том  92: 1–66. 2013 г. ISSN 0254-4725. PMID 26369006. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26369006. 
  26. Shewry, Peter R.; Hey, Sandra J. (октомври 2015 г). The contribution of wheat to human diet and health. „Food and Energy Security“ том  4 (3): 178–202. doi:10.1002/fes3.64. ISSN 2048-3694. PMID 27610232. PMC: PMC4998136. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27610232. 
  27. „PROTEIN SOURCES FOR THE ANIMAL FEED INDUSTRY“. www.fao.org. http://www.fao.org/docrep/007/y5019e/y5019e0b.htm. посет. 1 март 2018 г. 
  28. „Лабораторија на податоци за хранливи состојки“. Министерство за земјоделство на САД. http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR18/sr18.html.  (англиски)
  29. Организација за исхрана и земјоделство на ООН (FAO) [1]

Литература[уреди | уреди извор]

  • Jasny Naum, The Wheats of Classical Antiquity, J. Hopkins Press, Baltimore 1944.
  • Jasny Naum, The daily bread of ancient Greeks and Romans, Ex Officina Templi, Brugis 1950.
  • Harlan Jack R., Crops and man, American Society of Agronomy, Madison 1975.
  • Josifović M. at all. 1976. Red: Poales. Flora SR Srbije. VIII: 259.
  • Curtis H. Evert R. Raven P. 1981. Biology of plants. New York: Worth Publishers.
  • Garnsey Peter, Grain for Rome, in Garnsey P., Hopkins K., Whittaker C. R. (editors), Trade in the Ancient Economy, Chatto & Windus, London 1983.
  • Blaženčić Ž. Danon J. 1989. Hranljivo, lekovito, otrovno i začinsko bilje. Beograd: Naučna knjiga.
  • Heiser Charles B., Seed to civilisation. The story of food, (Harvard University Press, 1990)
  • Saltini Antonio, I semi della civiltà. Grano, riso e mais nella storia delle società umane, Prefazione di Luigi Bernabò Brea, Avenue Media, Bologna 1996.
  • Bonjean, A.P., and W.J. Angus (editors). The World Wheat Book: a history of wheat breeding. Lavoisier Publ., Paris. 1131 pp. (2001). ISBN 2-7430-0402-9.
  • Head L., Atchison J., and Gates A. Ingrained: A Human Bio-geography of Wheat. Ashgate Publ., Burlington. 246 pp. (2012). ISBN 978-1-4094-3787-1