Железо

Железо  (₂₆Fe)

Плочки и коцка од чисто железо
Спектрални линии на железото
Општи својства
Име и симбол	железо (Fe)
Изглед	сјајнометален со сивкаста нијанса
Железото во периодниот систем
– ↑ Fe ↓ Ru манган ← железо → кобалт
Атомски број	26
Стандардна атомска тежина (±) (Ar)	55,845(2)
Категорија	преоден метал
Група и блок	група 8, d-блок
Периода	IV периода
Електронска конфигурација	[Ar] 3d6 4s2
по обвивка	2, 8, 14, 2
Физички својства
Фаза	цврста
Точка на топење	1811 K ​(1538 °C)
Точка на вриење	3134 K ​(2862 °C)
Густина близу с.т.	7,874 г/см3
кога е течен, при т.т.	6,98 г/см3
Топлина на топење	13,81 kJ/mol
Топлина на испарување	340 kJ/mol
Моларен топлински капацитет	25,10 J/(mol·K)
парен притисок P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k при T (K) 1728 1890 2091 2346 2679 3132
Атомски својства
Оксидациони степени	−4, −2, −1, +1, +2, +3, +4, +5, +6 ​(амфотерен оксид)
Електронегативност	Полингова скала: 1,83
Енергии на јонизација	I: 762,5 kJ/mol II: 1561,9 kJ/mol II: 2957 kJ/mol (повеќе)
Атомски полупречник	емпириски: 126 пм
Ковалентен полупречник	мал спин: 132±3 pm голем спин: 152±6 пм
Разни податоци
Кристална структура	​телоцентрична коцкеста (тцк) a=286,65 pm
Кристална структура	​страноцентрична коцкеста (сцк) 1185–1667 K
Брзина на звукот тенка прачка	5120 м/с (при с.т.) (електролитска)
Топлинско ширење	11,8 µм/(m·K) (при 25 °C)
Топлинска спроводливост	80,4 W/(m·K)
Електрична отпорност	96,1 nΩ·m (при 20 °C)
Кириева точка	1043 K
Магнетно подредување	феромагнетно
Модул на растегливост	211 GPa
Модул на смолкнување	82 GPa
Модул на збивливост	170 GPa
Поасонов сооднос	0,29
Мосова тврдост	4
Викерсова тврдост	608 MPa
Бринелова тврдост	200–1180 MPa
CAS-број	7439-89-6
Историја
Откриен	пред 5000 п.н.е.
Најстабилни изотопи
изо ПЗ полураспад РР РЕ (MeV) РП 54Fe 5,8% >3,1×1022 г (β+β+) 0,6800 54Cr 55Fe веш 2,73 г ε 0,231 55Mn 56Fe 91,72% 56Fe е стабилен со 30 неутрони 57Fe 2,2% 57Fe е стабилен со 31 неутрон 58Fe 0,28% 58Fe е стабилен со 32 неутрони 59Fe syn 44,503 д β− 1,565 59Co 60Fe syn 2,6×106 г β− 3,978 60Co
Облиците на распад во загради се предвидени, но сè уште не се забележани

Железото (Fe, од лат. ferrum) — метал кој денес од сите метали најмногу се употребува. Во времето кога не се знаело за железо не можело ни да се замисли изработување на алатки, машини, автомобили, па и на железнички пруги. Ако некогаш и постоеле вакви машини, тие биле многу едноставни и направени од дрво, алатките се правеле од камен и дрво, а подоцна од бакар и бронза. Денес од железо се изработуваат многу корисни работи, од игла до локомотива, огромни мостови, бродови и друго. Железото се добива со топење на железна руда во високи печки, со височина од преку 30 m.

Железото во природата се наоѓа во а)Слободна состојба -во метеоридите и вулканските карпи б)Во сврзана состојба -во неговите руди: оксидни (магнетит, хематит, лимонит), карбонатни (сидерит) и сулфидни (пирит)

Соединенија на железо

а)Оксиди FeO Fe₂O₃ б)Хидроксиди Fe(OH) Fe(OH)₂ - железо (II) хидроксид Fe(OH)₃ - железо (III) хидроксид в)Сулфати и карбонати - FeSO₄ - железо (II) сулфат - Fe₂(SO₄)₃ - железо (III) сулфат - FeCO₃ - железо (II) карбонат

Топење на железна руда

Во печката се става кокс, потоа железната руда, па се додава песок и варовник, а потоа повторно кокс, па железна руда, па пак песок и варовник и се повторува постапката сè додека печката не се наполни. Потоа коксот во печката се пали и поради високата температура железната руда се топи. Песокот и варовникот се прицврстуваат на железото, а тоа бидејќи е потешко од нив се спушта на дното од печката. Работниците кои ја управуваат оваа висока печка повремено од нејзе испуштаат да истече усвитеното железо, па така од печката се тргаат и другите растопени, непотребни остатоци. Додека е запалена печката, таа се дополнува со нов кокс, железна руда, песок и варовник и така не се гаси по неколку години.

Кога усвитеното железо ќе се олади тоа се стврднува, меѓутоа тоа не може да се кова бидејќи е кршливо и ова железо е наречено сирово железо. Има два типа сирово железо – бело и сиво. Белото сирово железо е многу тврдо и од него се прави челик, а од сивото сирово железо се лијат разни делови за машини, печки, дебели цевки, големи железни плочи, тегови и друго. Челикот е многу тврд и силен, па затоа од него се прават разни машини, ножеви, федери, алатки, оружје и друго. Железото е многу важно во човечкиот организам, т.е. се содржи во крвта како хемоглобин.

Железото како тема во уметноста и во популарната култура

Железото се јавува како тема во делата од уметноста и популарната култура, како:

• „Железо и злато“ (Гвожђе и злато) - песна на српскиот поет Јован Јовановиќ - Змај.
• „Железна завеса“ (Гвоздена завеса) - збирка раскази на српскиот писател Милорад Павиќ од 1973 година.

Галерија на железни руди

• 

  Железна руда сидерит од наоѓалиштето во Злетово

• 

  Железна руда лимонит од наоѓалиштето во Пехчево

• 

  Железна руда магнетит од наоѓалиштето во Кошино

• 

  Железна руда магнетит од наоѓалиштето во Дамјан

• 

  Железна руда хематит од наоѓалиштето во Дамјан

• 

  Железна руда хематит од наоѓалиштето во 'Ржаново