Калај

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Калај  (50Sn)
Sn,50.jpg
Општи својства
Име и симбол калај (Sn)
Изглед сребреникаво сив
{{{членувано}}} во периодниот систем
Водород (двоатомски неметал)
Хелиум (благороден гас)
Литиум (алкален метал)
Берилиум (земноалкален метал)
Бор (металоид)
Јаглерод (повеќеатомски неметал)
Азот (двоатомски неметал)
Кислород (двоатомски неметал)
Флуор (двоатомски неметал)
Неон (благороден гас)
Натриум (алкален метал)
Магнезиум (земноалкален метал)
Алуминиум (слаб метал)
Силициум (металоид)
Фосфор (повеќеатомски неметал)
Сулфур (повеќеатомски неметал)
Хлор (двоатомски неметал)
Аргон (благороден гас)
Калиум (алкален метал)
Калциум (земноалкален метал)
Скандиум (преоден метал)
Титан (преоден метал)
Ванадиум (преоден метал)
Хром (преоден метал)
Манган (преоден метал)
Железо (преоден метал)
Кобалт (преоден метал)
Никел (преоден метал)
Бакар (преоден метал)
Цинк (преоден метал)
Галиум (слаб метал)
Германиум (металоид)
Арсен (металоид)
Селен (повеќеатомски неметал)
Бром (двоатомски неметал)
Криптон (благороден гас)
Рубидиум (алкален метал)
Стронциум (земноалкален метал)
Итриум (преоден метал)
Циркониум (преоден метал)
Ниобиум (преоден метал)
Молибден (преоден метал)
Технициум (преоден метал)
Рутениум (преоден метал)
Родиум (преоден метал)
Паладиум (преоден метал)
Сребро (преоден метал)
Кадмиум (преоден метал)
Индиум (слаб метал)
Калај (слаб метал)
Антимон (металоид)
Телур (металоид)
Јод (двоатомски неметал)
Ксенон (благороден гас)
Цезиум (алкален метал)
Бариум (земноалкален метал)
Лантан (лантаноид)
Цериум (лантаноид)
Празеодиум (лантаноид)
Неодиум (лантаноид)
Прометиум (лантаноид)
Самариум (лантаноид)
Европиум (лантаноид)
Гадолиниум (лантаноид)
Тербиум (лантаноид)
Диспрозиум (лантаноид)
Холмиум (лантаноид)
Ербиум (лантаноид)
Тулиум (лантаноид)
Итербиум (лантаноид)
Лутециум (лантаноид)
Хафниум (преоден метал)
Тантал (преоден метал)
Волфрам (преоден метал)
Рениум (преоден метал)
Осмиум (преоден метал)
Иридиум (преоден метал)
Платина (преоден метал)
Злато (преоден метал)
Жива (преоден метал)
Талиум (слаб метал)
Олово (слаб метал)
Бизмут (слаб метал)
Полониум (слаб метал)
Астат (металоид)
Радон (благороден гас)
Франциум (алкален метал)
Радиум (земноалкален метал)
Актиниум (актиноид)
Ториум (актиноид)
Протактиниум (актиноид)
Ураниум (актиноид)
Нептуниум (актиноид)
Плутониум (актиноид)
Америциум (актиноид)
Кириум (актиноид)
Берклиум (актиноид)
Калифорниум (актиноид)
Ајнштајниум (актиноид)
Фермиум (актиноид)
Менделевиум (актиноид)
Нобелиум (актиноид)
Лоуренциум (актиноид)
Радерфордиум (преоден метал)
Дубниум (преоден метал)
Сиборгиум (преоден метал)
Бориум (преоден метал)
Хасиум (преоден метал)
Мајтнериум (непознати хемиски својства)
Дармштатиум (непознати хемиски својства)
Рентгениум (непознати хемиски својства)
Копернициум (преоден метал)
Унунтриум (непознати хемиски својства)
Флеровиум (слаб метал)
Унунпентиум (непознати хемиски својства)
Ливермориум (непознати хемиски својства)
Унунсептиум (непознати хемиски својства)
Унуноктиум (непознати хемиски својства)
Ge

Sn

Pb
индиумкалајантимон
Атомски број 50
Стандардна атомска тежина (±) (Ar) 118,710(7)
Категорија   сиромашен метал
Група и блок XIV група (јаглеродна), d-блок
Периода V периода
Електронска конфигурација [Kr] 4d5s 5p
по обвивка
2, 8, 18, 18, 4
Физички својства
Фаза цврста
Точка на топење 505.08 K ​(231.93 °C)
Точка на вриење 2875 K ​(2602 °C)
Густина близу с.т. (бел) 7.365 g/cm3
(сив) 5.769 g/cm3
кога е течен, при т.т. 6.99 g/cm3
Топлина на топење (бел) 7,03 kJ/mol
Топлина на испарување (сив) 296,7 kJ/mol
Моларен топлински капацитет 27,112 J/(mol·K)
парен притисок
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
при T (K) 1497 1657 1855 2107 2438 2893
Атомски својства
Оксидациони степени 4, 2 ​амфотерен оксид
Електронегативност Полингова скала: 1,96
Енергии на јонизација
(повеќе)
Атомски полупречник емпириски: 145 pm
calculated: 145 pm
Ковалентен полупречник 141 pm
Ван дер Валсов полупречник 217 pm
Разни податоци
Кристална структура ​тетрагонални кристали
0.3520 nm
[[File:тетрагонални кристали
0.3520 nm|50px|alt=Кристалната структура на {{{членувано}}}|Кристалната структура на {{{членувано}}}]]
Брзина на звукот тенка прачка 2730 m/s (при с.т.)
Топлинско ширење 22.0 µm/(m·K) (при 25 °C)
Топлинска спроводливост 66.8 W/(m·K)
Електрична отпорност 115 n Ω·m (при 0 °C)
Модул на растегливост 50 GPa
Модул на смолкнување 18 GPa
Модул на збивање 58 GPa
Поасонов сооднос 0.36
Мосова тврдост 1.5
Бринелова тврдост 51 MPa
CAS-број 7440-31-5
· наводи

Калај — хемиски елемент со симбол Sn (лат. stannum) и со атомски број 50.[1] Овој сребреникав сиромашен метал тешко оксидира со воздухот и е доста отпорен на корозија. Најчесто се употребува како прекривка над други метали поради неговите антикорозивни својства. Може да се најде во многу легури, а добро позната е една легура заедно со бакар, тоа е бронзата.


Алотропски модификации[уреди | уреди извор]

Калајна чаша

Калај гради две алотропски модификации. При нормални услови калај се јувава во модификација β (бета) позната под името бел калај, која е постојана само на температура над 13,2°C. Има кристална решетка со тетрагонален состав и густина од 7,3 g/cm3.

На температура пониска од 13° преминува во модификација α (алфа) со густина од 5,85 g/cm3 - сив калај кој веќе со попнежен допир се претвора во прав. Ова својство на калај се нарекува калајна чума или музејска болест, затоа што се јавува на калајни предмети кои во зимскиот период се чуваат во музеите. Брзина на преминување на неметална модификација се сголемува со снижувањето на температурата како и со непосреден допир на метален калај со сива модификација.

Својства[уреди | уреди извор]

Калајот е метал со сребренобела боја и мала трвдост. Чистиот (бел) калај е лесно растеглив.[2] На собна

Формули за претворање на Калај
од Калај во Калај
Целзиус [°C] = [K] − 273,15 [K] = [°C] + 273,15
Фаренхајт [°F] = [K] × 95 − 459,67 [K] = ([°F] + 459,67) × 59
Ранкин [°R] = [K] × 95 [K] = [°R] × 59

калајот е отпорен на дејство на вода и водзух, слаби киселини и бази. Со превиткување се извлекува во тенки листови - станиол. Поради достапноста, ниските температури на топење и лесноста при лиењето, добрите физички својства, а исто така и поради ниската цена, калајните предмети биле доста популарни. Предметите од калај најмногу биле користени во периодот помеѓу 14 век и 16 век.

Примена[уреди | уреди извор]

Руда на калај

Калајот се користи за преливање на други метали со тенки слоеви, подобрувајќи ја нивната отпорност на корозија. Овој процес се користи за зашитита на челичните садови кои се користеле во прехрамбената индустрија како што се на пример лименките кои се прават од бел лим кој е калаисан со железен лим.

Големите количини калај се употребуваат за изработка на легури: бронза (легура со бакар), метал за залемување (легура со олово), типографски метал (со антимон и олово), британија метал (со антимон и бакар), а се користи и за изработка на прибор за јадење. Легурите од калај и олово имаат ниска температура на топење (на пример при 60% калај таа температура изнесува 180 °C), се користи во електротехничката индустрија.

Соединенија[уреди | уреди извор]

Најважна руда е каситерит (SnO2) со чија редукциона делба се добива елементарен калај. Халогените елементи лесно се соединуваат со калај, така со сув хлор гради калај IV хлорид SnCl4, ковалентно соединение со тетраедарска структура.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Housecroft C. E., Sharpe A. G. (2008). Inorganic Chemistry (3rd ed.). Prentice Hall. ISBN 978-0131755536.
  2. Parkes, G.D. & Phil, D. (1973). Melorova moderna neorganska hemija. Beograd: Naučna knjiga.