Франција

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Република Франција
Знаме на Франција Грб на Франција
Знаме Грб
Мото: Слобода, еднаквост, братство!
Химна: Марсејеза
Положба на Франција
Главен град Париз
48°52′N, 2°19,59′E
Најголем град Париз
Службен јазик француски1
Влада Унитарна полупретседателска република
 - Претседател Емануел Макрон
 - Премиер Едуар Филип
Површина  
 - Вкупно 674.417 km² (40.)
 - Вода (%)  %
Население  
 - 2017 66.991.000 (20.)
 - Густина 116/km² (89.)
БДП (ПКС) 2017 приб.
 - Вкупно 2.833 трилиони $ [1] (6.)
 - По глава на жител 37.294 $ (20.)
ИЧР (2009) 0.955 (10.) – висок
Валута Евро (EUR), тихоокеански франк (CFP) (EUR, XPF)
Часовен појас UTC UTC+1, UTC+1 (лете)
НДД .fr
Повикувачки број +33

Француска Република или Франција (француски: République française или France) (За оваа звучна податотека /ˈfræns/  — демократска држава чиј главен дел од територијата (метрополитенскиот дел) се наоѓа во Западна Европа и која по површина е најголема во Европската Унија (551.500 км2), и втора по население (метрополитенскиот дел) со 62.448.977 жители (1 јануари 2009), во чиј состав влегуваат прекуморски домени и територии (DOM — TOM) лоцирани на други континенти, па вкупната површина изнесува 675.417 км2, а вкупното население од 65.073.482 жители (1 јануари 2009).

Франција се граничи со Белгија, Луксембург, Германија, Швајцарија, Италија, Монако, Андора и Шпанија. Франција со своите прекуморски домени и територии исто така се граничи со Бразил и Суринам (во делот на границите на Француска Гвајана), како и со Антилите (во делот на Сен-Мартен). Франција е поврзана со Обединетото Кралство преку каналскиот тунел, кој минува под Англискиот Канал, односно Ламанш.

Франција е демократска држава, организирана како унитарна полупретседателска република. Таа е развиена држава чија модерна економија е петта по големина во светот (2009). Нејзините главни вредности се изразени во Декларацијата за правата на човекот и на граѓанинот.

Главен а воедно и најголем град, со повеќе од 12 милиони жители, е Париз. Официјален јазик на Франција е францускиот јазик. Во регионите се говорат и други дијалекти, говори и јазици како гасконски, провансалски, бретонски и др.

Франција е најголемата франкофонска држава во светот по број на говорители, но втора по број на жители, по Демократска Република Конго со околу 67 милиони. Главна религија во Франција е католичката со 64 %, 31 % се атеисти а 5 % од населението се муслимани.

Франција е една од земјите основачи на Европската Унија, една од основачите на НАТО и на ОН и е постојана членка на Советот за безбедност при ОН.

Таа припаѓа на Еврозоната и на Шенген-зоната, членка е на Франкофонијата и на Латинската унија, дел од групата Г8 најразвиени земји во светот и на Организацијата за економска соработка и развој (OCDE).

Како воена сила, ја поседува главната војска во Европската Унија и е една од седумте земји кои официјално поседуваат атомско вооружување.

Шеф на државата е претседателот Емануел Макрон (2017-), а актуелен премиер е Едуар Филип.

Етимологија[уреди | уреди извор]

Името Франција доаѓа од латинскиот збор, „Francia“, што буквално би значело „земја на Франките“. Има повеќе теории за оригиналното име на Франките. Има најразлични теории за потеклото на името на Франките. Една е дека тоа потекнува од прагерманскиот збор frankon кој се преведува како копје. Воедно, секирата на Франките била позната како франциска.

Друга предложена етимологија е дека на старогермански јазик, Франк значело слободен или збор, спротивен на зборот роб. Овој збор сè уште постои во францускиот јазик franc (искрен, отворен), а воедно се користел како назив на локалната валута франк, сè до воведувањето на еврото во 2000 година.

Историја[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Историја на Франција.

Современа Франција ги има скоро истите граници како и некогашниот регион Галија населен со племето Келти, наречени Гали. Римскиот цар Гај Јулиј Цезар ги покорил Галите во I век п.н.е [2] кога тие го прифатиле латинскиот јазик и култура, а потоа со тек на времето се формирал францускиот јазик кој денес е вториот најзастапен јазик во светот. Христијанството првпат се појавило во II и III век, а целосно се воспоставило во IV и V век, а свети Жером напишал дека Галија е единствениот регион кој е „слободен од ерес“.

Франција во 1477 година. Црвена линија: Границите на Кралството Франција; Светлосино: кралското подрачје

Во IV век, источната граница на Галија по текот на реката Рајна бил освоен од германски племиња, главно Франки, од кои произлегло старото име „Francie“. Модерното име „Франција“ произлегува од француските кралевите од Капетинската династија. Франките биле првото племе германски освојувачи од Европа по падот на Римската Империја кои се конвертирале во христијанство наместо во аријанство (нивниот крал Клодовик го сторил тоа во 498); оттука Франција го стекнала називот „Најстарата ќерка на Црквата“ (La fille ainée de l’Église), а Французите поради тоа себеси се нарекувале „Најхристијанско Кралство Франција“. Постоењето како посебен ентитет започнало со Верденскиот договор (843), со поделбата на Каролинската Империја на Карло Велики на Источна Франкија, Средна Франкија и на Западна Франкија. Западната Франкија е приближно оној регион што го зазема денешната држава Франција. Каролинзите владееле со Франција до 987 година, кога Иго Капет, војвода на Франција и гроф на Париз, бил крунисан за француски крал. Неговите наследници, Капетите, династијата Валоа и Бурбоните, набрзо ја унифицирале земјата преку серија на војни. Крстоносна војна започнала во 1209 за да се елиминираат еретичките катари од Окситанија (јужен дел на денешна Франција). На крајот, биле уништени како катарите така и независноста на Јужна Франција.[3] Во 1337, на почетокот на првиот бран на црната смрт, Англија и Франција тргнале во војна една против друга и истата била позната под името Стогодишната војна.[4].

Монархијата го достигнала својот најголем подем во XVII век за време на владеењето на Луј XIV од Франција. Во тоа време Франција го имала најбројното население во Европа и имала огромно влијание врз европската политика, економија и култура. Францускиот јазик станал, и одредено време останал, заеднички јазик на дипломатијата и на надворешните односи. Франција била земја на интелектуалците, а големи научни дострели биле постигнати токму од страна на француските научници во XVIII век. Згора на тоа, Франција стекнала и свои колонии во Америка, Африка и Азија.

Кралство и република[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Француски кралеви.
Традиционалниот грб на француските кралеви — цветови крин

Традиционален грб на кралска Франција бил цветови крин. Декларација за права на човекот и граѓаните од 1789 година.

На францускиот престол се менувале династиите Капет (987—1328), Валоа (1328—1589) и Бурбоните (1589—1789).

Од монархија до република[уреди | уреди извор]

Заземањето на Бастилја на 14 јули 1789 година

Монархијата владеела со земјата сè до Француската револуција, во 1789 година. Луј XVI и неговата жена Марија Антоанета, биле погубени (во 1793), заедно со други илјадници француски граѓани во текот на владеењето на теророт.[5] После серија кратки шеми на влади, Наполеон Бонапарта ја презел контролата врз Републиката во 1799 година, прогласувајќи се себеси за прв конзул, и подоцна за император по што денес е познат како првиот император (1804—1814). Во текот на неколку војни, неговите војски го освоиле поголемиот дел од континентална Европа, со членови од семејството Бонапарт назначени за владетели во новоосвоените земји. Околу милион Французи загинале во текот на војните што Наполеон ги водел во Европа. [6]

После последниот пораз на Наполеон во 1815 година кај Ватерло, француската монархија повторно била воспоставена, но со нови уставни ограничувања. Во 1830 година,народно востание ја воспоставило конституционалната јулска монархија, која траела до 1848 година. Кусотрајната Втора Република завршила во 1852 година кога Луј-Наполеон Бонапарт го прогласил Второто Царство. Власта на Луј-Наполеон завршила по поразот во Франко-пруската војна од 1870 и неговиот режим бил заменет со Третата Република.

Колонијализам[уреди | уреди извор]

Франција поседувала колонии, во најразлични облици, од почетокот на XVII век, па сè до 1960 година. Во XIX и во XX век, нејзината колонијална империја била втора по големина во светот, после Британската Империја. Меѓу 1919 и 1939 година, втората француска колонијална империја поседувала над 12.347.000 квадратни километри земја. Вклучувајќи го континенталниот дел на Франција, целосното француско подрачје достигнувало 12.898.000 квадратни километри во 1920-тата и 1930-тата, што изнесува 8,6 % од светската површина.

Во текот на XVII и XVIII век, Франција основала колонии и во Северна Америка, (Нова Франција — по долниот тек на реката Сент Лоренс во Канада), во САД, во Луизијана и на Карибите. Нова Франција била изгубена во војната со Британците во 1763 година, додека пак Наполеон им ја продал Луизијана на САД во 1803 година. По Втората светска војна, дел од француските колонии меѓу кои и Виетнам (поранешна Индокина) и Алжир ја стекнале својата независност после крвави воени конфликти.

Современа историја[уреди | уреди извор]

Франција била победничка сила во Првата светска војна и во Втората светска војна. Човечките и материјалните загуби во првата војна, во која загинале 1,4 милиони Французи [7] биле далеку поголеми од оние што таа ги претрпела во текот на втората, иако само мал дел од нејзината територија бил окупиран во текот на Првата светска војна. Според бројот на жртвите на страната на сојузниците, Франција го зазема второто место со 25 % односно 5,6 милиони, од којшто 1,357 милиони загинати војници, а 4,266 милиони ранети војници. Дотогаш една од водечките колонијални сили во светот морала да се брани. За разлика од Првата светска војна каде што Франција ја имала една од водечките улоги, во Втората светска војна таа брзо била освоена и поразена уште во јуни 1940 година. Германците ја поразиле со брзи тенковски продори. Периодот меѓу војните забележал низа социјални реформи воведени од страна на владата на Народниот фронт. После германската блицкриг (blitzkrieg) кампања за време на Втората светска војна континенталниот дел на Франција бил поделен на окупирана северна зона и на југ, Франција на Виши, или режим кој бил марионета и лојален на окупаторите. За време на Втората светска војна во Франција делувало движењето на Отпорот. Во ноември 1942 година, Германците ја окупирале и Југоисточна Франција. Франција била ослободена од страна на англо-американско-канадската војска кој се истоварила во јуни 1944 година на Нормандија (Види — Битка на Нормандија). Антифашистичката влада во Франција била формирана од генералот Шарл де Гол. Загубата на војници во оваа светска војна не бил многу голем, но најмногу страдала еврејската заедница.

Четвртата Република била воспоставена после Втората светска војна. Франција се обидела да ги задржи своите колонии и да ја сочува својата колонијална империја, но наскоро влетала во големи неволји поради битките за независност на колониите. Обидот во 1946 година да се врати контролата врз Француска Индокина довел до Првата војна за Индокина, која завршила со пораз на Французите во Битката на Диен Биен Пу во 1954. Само неколку месеци подоцна, Франција се соочила со нов, дури и потежок конфликт во Алжир.

Дебатата околу тоа дали треба или не треба да се задржи контрола во Алжир и иселувањето на околу еден милион европски доселеници, ја потресла земјата и за малку ќе довела до граѓанска војна. Во 1958 година, слабата и нестабилна Четврта Република била заменета со Петтата Република, која се карактеризирала со зајакнување на функцијата на претседателот. Улогата на Шарл де Гол била да ја задржи земјата во целост додека излегувала од периодот на конфликти и кризи. Алжирската војна и Франко-француската граѓанска војна што се водела во главниот град Алжир, завршила со мировни преговори во 1962 година по што Алжир ја стекнал својата независност.

Во последните децении, помирувањето и соработката на Франција со Германија се од централно значење за политичката и економската интеграција на растечката Европска Унија, вклучувајќи го и воведувањето на еврото во јануари 1999 година. Францускиот електорат гласаше против ратификацијата на Договорот за воспоставување на Устав за Европа во мај 2005 година, но потоа беше ратификуванЛисабонскиот договор од страна на парламентот во февруари 2008 година.

Географија и клима[уреди | уреди извор]

Сателитска слика на Франција
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Географија на Франција.

Додека континентална Франција се наоѓа во Западна Европа, Франција исто така поседува и територии во Северна Америка, Карибите, Јужна Америка, на јужниот дел на Индиски Океан, на Тихиот Океан, и на Антарктик.[8] Овие територии имаат различни форми на управување и се нарекуваат прекуморски департмани и прекуморски територии.

Европскиот дел на Франција зазема 547,030 квадратни километри (211,209 sq mi),[9] заземајќи го најголемиот дел меѓу членките на Европската Унија, односно, за малку е поголем од Шпанија. Франција поседува различен вид на релјеф, од низини на северниот и западниот брег, до планини на југоисток каде што се протегаат Алпите, во средишниот јужен дел кај Централниот Масив и Пиринеите на југозапад, кои се некој вид и природна граница со Шпанија. На 4.807  метри над морското ниво, највисоката точка на Европа, врвот Мон Блан, се наоѓа на Алпите на границата меѓу Франција и Италија.[10] Континенталниот дел на Франција има исто така и раширени речни системи меѓу кои реката Лоара, Гарона, Сена и Рона, која го дели Централниот Масив од Алпите и се влева во Средоземното Море кај местото Камарг, најниската точка на Франција (2 m / 6.5 ft под морското ниво).[10] Корзика се наоѓа во Средоземното Море.

Француската економска зона се протега на 11 милиони км² (4 милиони квадратни милји) океан низ светот.[11]

Целосното копно на Франција, заедно со ДОМ и ТОМ (без Адели Ленд), изнесува 674.843  квадратни километри, 0,45 % од целосното копно на Земјата. Франција поседува втора по големина економска зона (EEZ) на светот, 11.035.000 квадратни километри, приближно 8 % од целосната површина на сите економски зони во светот, и се наоѓа веднаш зад Соединетите Држави (11.351.000 km² / 4,383,000 sq mi) пред Австралија (8.232.000 km² ).[12]

Европскиот дел на Франција се наоѓа меѓу 41° и 51° северна географска ширина, во западниот дел на Европа, па оттука лежи во северната температурна зона. Северот и северозападот имаат умерена клима, додека комбинација од морски влијанија, широчината и височината предизвикува разновидна клима во останатиот дел на континентална Франција.[13] На југоисток преовладува медитеранска клима. Во западниот дел, климата главно е океанска со висок степен на врнежи, меки зими и свежи до топли лета. Во внатрешниот дел климата станува континентална со жешки, лета, постудени зими и со помалку врнежи. Климата на Алпите и другите планини главно е алпска, со голем број денови со температури под нулата и со 150 снежни денови каде снегот трае до 6 месеци.

Влада[уреди | уреди извор]


Француската Република е унитарна полупретседателска република со силни демократски традиции. Уставот на Петтата република бил изгласан на референдум на 28 септември 1958. Извршната власт сама по себе има два лидера: претседател на Републиката, актуелен шеф на државата Емануел Макрон бил избран на непосредни избори за период од 5 години (порано биле 7), и владата, водена од назначен претседател на влада, односно премиер, во актуелниот случај Едуар Филип.

Францускиот парламент е составен од Национално собрание (Assemblée Nationale) и сенат. Пратениците на Националното собрание се со мандат од 5 години. Собранието има моќ да го распушти кабинетот, па оттука мнозинството на собранието го определува изборот на владата. Сенатот се бира за период од 6 години (порано 9), а половина од мандатите се ставаат на избор секоја трета година почнувајќи од септември 2008 година. [14] Моќта на сенатот е лимитиран во случај на несогласување, сепак националното собрание го има последниот збор, освен кога се однесува за некои уставни прашања.

Население, јазик и религија[уреди | уреди извор]

Види:Листа на градови во Франција.

Париз - Градот на светлината.

Најголеми и најважни градови се: Париз 12 милиони жители,Лион 1,8 милиони,Марсеј 1,6 милиони,Лил 1,3 милиони, Тулуз 1,15 милиони,Бордо 1,1 милион,Ница 1,0 милион, итн.

Бројот на население од 1 јануари 2009 во Франција е:

  • Франција (метрополитенски (европски) дел)- 62 448 977 милиони.
  • Франција (прекуморски дел)- 2 624 505 милиони
  • Вкупно: 65 073 482 милиони.

Франција е втора земја по население во Европската Унија и претставува 13 % од вкупното население.


Религија[уреди | уреди извор]

Франција е земја каде што слободата на мислата и на религијата се зачувани уште од 1789 година врз основа на Декларацијата за правата на човекот и на граѓанинот. Републиката се заснова врз принципот на лаицизмот (или „слободата на совеста“, вклучувајќи го и недостатокот од него) применет од страна на Жил Фери во 1880-тите и законот од 1905 година за поделбата на црквите и на државата. Римокатолизмот е мнозинската религија на францускиот народ. Таа повеќе не се смета за државна религија, како што било до пред 1789 година и револуцијата.

Според последните податоци кои биле направени во 2006 година, 51% од населението на Франција се римокатолици, 31% се атеисти, околу 4% се муслимани, 3% протестанти, 1% Евреи а околу 10% се нерелигиозни,

Политички систем[уреди | уреди извор]

Административна поделба[уреди | уреди извор]

Франција има 27 метрополитенски региони, од кои 22 се во копнениот дел и 5 се прекуморски територии.

Копнен дел[уреди | уреди извор]

Прекуморски дел[уреди | уреди извор]

Економија[уреди | уреди извор]

Со БДП од 2.865 милијарди долари, француската економија е петта економија во светот. Земјата има развиено стопанство, земјоделство и висококвалификувана работна сила. Динамичниот услужен сектор овозможува развој на голема економска активност.

Реалниот БДП се зголемил за 0,7% во 2008 година.

Франција е една од најголемите земји извознички во светот, најмногу извезува земјоделски производи, вино, машини, софтвер.

Исто така е и голем извозник на електрична енергија.

Култура во Франција[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име imfFrance.
  2. Плутарх тврдел дека милион луѓе (веројатно една четвртина Гали) загинале, милион биле поробени, 300 племиња биле покорени а 800 града биле уништени за време на Галските војни.
  3. Massacre of the Pure. Time. 28 април, 1961.
  4. Don O’Reilly. „Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans
  5. Vive la Contre-Revolution!. The New York Times. 9 јули, 1989.
  6. Napoleon and German identity. Magazine article by Tim Blanning; History Today, Vol. 48, April 1998.
  7. France’s oldest WWI veteran dies. BBC News. 20 јануари, 2008.
  8. Sovereignty claims in Antarctica are governed by the Antarctic Treaty System
  9. CIA (2007). „The World Factbook“. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html. конс. 6 декември 2007 г. 
  10. 10,0 10,1 CIA (2006). „The World Factbook: Field Listing - Elevation extremes“. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html. конс. 14 декември 2006 г. 
  11. (француски) French Ministry of Foreign Affairs. „La France en bref“. http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/decouvrir-france_4177/france-bref_2271/index.html. конс. 20 март 2008 г. 
  12. Согласно една поинаква калкулација цитирана од страна на Pew Research Center, економската зона на Франција изнесува 10.084.201 километри квадратни, сепак зад онаа на Соединетите Држави (12.174.629 km² ), и сепак пред Австралија (8.980.568 km² / ) и Русија (7.566.673 km² ).
  13. Ministry of Foreign Affairs (2005). „Discovering France: Geography“. http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html. конс. 29 декември 2006 г. 
  14. „Rôle et fonctionnement du Sénat“. French Senate. 2006. http://www.senat.fr/role/index.html. конс. 20 април 2006 г. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Влада
Култура
Општо
Википатување има туристички водич за France.