Добиток

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Говеда на испаша во Германија.

Добиток или стокаприпитомени животни кои се одгледуваат поради нивната работна сила или добиените производи како месо, јајца, млеко, крзно, кожа и волна. Во Македонија, покрај четириножните животни, под „добиток“ официјално се водат и пчелите и живината,[1] иако се сметаат за одделни во секојдневната употреба.

Одгледувањето, одгојот и исползувањето на животните се нарекува сточарство и се практикува во секое општество кое го направило преодот од ловот и собирањето кон земјоделството. Иако може да се разликува зависно од културата и историскиот период, сточарството и денес игра важна улога во стопанскиот и културниот живот на многу народи.

Во понови времиња сточарството добило масовен (фабрички) карактер за да ги задоволи потребите на многубројното население во денешниот свет, но затоа неповолно се одразува врз благосостојбата на животните, животната средина и јавното здравје.[2]

Историја[уреди | уреди извор]

Чувањето на животни во денешна смисла започнало со појавувањето на трајни населби меѓу првобитните заедници. Иако номандските народи се познати по терање стока заедно со нив, вистинското одгледување започнало дури откако човекот почнал да ја чува стоката во контролирани услови. Овие услови на живот и намерното одбирање на единки извршило темелно влијание врз животниот циклус, физиологијата и поведението на животните. Така, највеќето домашни животни денес не се способни да живеат во дивина.

Едно од првите припитомени животни е кучето, кое станало домашно животно во Европа и Далечниот Исток уште пред 15.000 години.[3] Иако самото не се смета за стока, тоа одиграло битна улога како помагач во понатамошниот развој на сточарството. Козите и овците за првпат се прититомени во Југозападна Азија некаде пред 11.000 до 5.000 години.[4] Свињата е одомаќинета околу 8.500 години п.н.е. на Блискиот Исток[5] и околу 6000 п.н.е. во Кина.[6] Коњот е припитомен 4.000 години п.н.е.[7] Говедата се домашни животни веќе 10.500 години,[8] додека пак кокошката и другата живина станала дел од домаќинствата во 7.000 години п.н.е.[9]

Видови добиток[уреди | уреди извор]

Добитокот или стоката во поширока смисла се однесува на секој вид или сорта на животно ко човекот го чува за своја издршка, продажба или добивање на производи. Тука се опфатени не само домашните животни, туку и полудомашни или оние кои се диви (неприпитомени), но се одгледуваат во заробеништво за стопански потреби. Некои од полудомашните (полуприпитомените) животни се во тек на припитомување. Следува список на животни кои се чуваат како добиток во разни краишта на светот, заедно со нивните диви предци и нивната корисносност за човекот.

Животно Припитоменост Див предок Одгледувано од Место на прво одгледување Корисност Слика
адакс питом адакс 2500 п.н.е. Египет месо, кожув Addax-1-Zachi-Evenor.jpg
алпака питома викуња 5000 - 4000 п.н.е. Анди влакно, месо Corazon Full.jpg
балиско говедо питомо бантенг непознато Југоисточна Азија, Бели месо, млеко, влеча Balinese cow.JPG
беломуцест елен див беломуцест елен непознато Кина месо, рогови CervusAlbirostris2.jpg
белоопашест елен див белоопашест елен непознато Западна Вирџинија, Флорида, Колумбија месо, рогови, кожув, миленик White-tailed deer.jpg
бивол питом индиски бивол 4000 п.н.е. Јужна Азија јавање, влеча, месо, млеко BUFFALO159.JPG
бизон див крај на XIX век Северна Америка месо, кожа American bison k5680-1.jpg
вапити диво лос 1990-ти Северна Америка месо, рогови, кожа, кожув Rocky Mountain Bull Elk.jpg
гајал питом гаур непознато Југоисточна Азија месо, влеча Mithun.jpg
говедо питомо тур 6000 п.н.е. Југозападна Азија, Јужна Азија, Северна Африка месо, млеко, кожа, влеча Cow female black white.jpg
голем стаорец-трскар див голем стаорец-трскар непознато Западна Африка месо Thryonomys swinderianus1.jpeg
големо куду диво големо куду непознато Јужна Африка месо, кожув, рогови, кожа, миленик Male greater kudu.jpg
дамчест елен питом дамчест елен непознато Јапонија, Кина месо, рогови, кожув, кожа, миленик, туризам Sikahjort.jpg
ѓерданесто пекари диво ѓерданесто пекари непознато Бразил месо, кожа, миленик Collared peccary02 - melbourne zoo.jpg
еланд питом обичен еланд, џиновски еланд непознато Јужна Африка, Кенија, Зимбабве, Западна Африка месо, млеко, кожа, кожув, рогови Taurotragus oryx.jpg
елен див I век Велика Британија месо, кожа, рогови, кадифе Silz cerf22.jpg
елен лопатар полупитом елен лопатар IX век п.н.е. Средоземје месо, рогови, кожув, украс Fallow deer, Dyrham - geograph.org.uk - 1346340.jpg
зајак питом див кунич 400 - 900 Франција месо, крзно, кожа, миленик, истражување Miniature Lop - Side View.jpg
зебу питомо тур 8000 п.н.е. Индија месо, млеко, влеча, кожув Gray Zebu Bull.jpg
ирвас полупитом ирвас 3000 п.н.е. северна Русија месо, кожа, рогови, млеко, влеча Caribou using antlers.jpg
јак питом див јак 2500 п.н.е. Тибет, Непал месо, млеко, влакно, јавање, самарење, влеча Bos grunniens - Syracuse Zoo.jpg
камила пирома дива камила 4000 - 1400 п.н.е. Азија јавање, самарење, месо, млеко, влакно Chameau de bactriane.JPG
капибара дива капибара непознато Јужна Америка месо, кожа, миленик Capybara Hattiesburg Zoo (70909b-42) 2560x1600.jpg
коза питома дива коза 8000 п.н.е. Југозападна Азија млеко, месо, волна, кожа, лесна влеча, миленик Capra, Crete 4.jpg
коњ питом див коњ 4000 п.н.е. Европазиска Степа јавање, влеча, млеко, месо, миленик, самарење Nokota Horses cropped.jpg
лама питома гванако 3500 п.н.е. Анди самарење, влеча, месо, влакна Pack llamas posing near Muir Trail.jpg
лос питом лос 1940-ти Русија, Шведска, Финска, Алјаска месо, млеко, рогови, истражување, влеча Moose-Gustav.jpg
магаре питомо африканско диво магаре 4000 п.н.е. Египет јавање, самарење, влеча, месо, млеко Donkey 1 arp 750px.jpg
морско прасе питомо планинско морско прасе 5000 п.н.е. Јужна Америка месо, миленик Caviaklein.jpg
мошусно говедо питомо мошусно говедо 1960-ти Алјаска месо, волна, млеко Ovibos moschatus qtl3.jpg
муле питомо неплоден мелез од машко магаре и кобила     јавање, самарење, влеча 09.Moriles Mula.JPG
овца питома ерменски муфлон 11000 - 9000 п.н.е. Југозападна Азија волна, млеко, кожа, месо Pair of Icelandic Sheep.jpg
сахарски орикс питом сахарски орикс 2320 - 2150 п.н.е. Египет месо, рогови, кожув, кожа Scimitar oryx1.jpg
свиња питома дива свиња 7000 п.н.е. Источна Анадолија месо, кожа, миленик, истражување Sow with piglet.jpg

Сточарство[уреди | уреди извор]

Коза со младо јаре.
Место за опрасување во природна пештера, северна Шпанија.
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Сточарство.

Традиционално, чувањето на стока имало за цел да ги задоволи сопствените потреби на поединечните домаќинства: прехрана, гориво, ѓубриво, облека, превоз и влеча. Одгледувањето за месо не било на прво место, бидејќи стопанот гледал да извлече што повеќе додека животното е уште живо — често во облик на волна, јајца, млеко и млечни производи.[10] Добитокот се терал на сезонска испаша, со одредени места со летни на зимски пасишта; во планинските предели, летното пасиште е горе на планините, каде сточарот имал и бачило; зимското пак, е во ниските предели како котлините.[11]

Во денешно време сточарството може да се одвива збиено (интензивно) и разбиено. Разбиеното сточарство се практикува на широки предели каде стоката може да се движи слободно, под надзор на сточарот, кој ја штити од грабливци. Ваков пример се познатите ранчови на Западот на САД,[12] во Јужна Америка, Австралија и други краишта со широки пространства и малку врнежи. Ваквиот систем се користи и во одгледувањето на овци, елени, ноеви, емуа, лами и алпаки.[13] Во другите краишта, животните се тераат на повисоки места кога е потопло, а се внесуваат во штали и кледови преку зимата, каде се потхрануваат со подговтена крма.[14]

Во мошне диви услови во Африка, домашните животни како свињите и живината се пуштаат да се храни сосема самостојно.[10] Во друга крајност, во развиениот свет постојат индустриски капацитети каде стоката се чува на затворено во голема бројност, а фуражата се принесува во хранилишта.[15] Свињите во ваквите места се чуваат во пространи кочини со регулирана температура и не излегуваат надвор;[16] живината се држи во кафези од многу кокошки со вештачко осветлување. Поединечните фарми на ситните и средните стопанственици се занимаваат со полуинтензивно сточарство, каде добитокот е надвор голем дел од годината, а силажата се принесува само за време на студ и суша.[17]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „Сточарство“. Државен завод за статистика. 
  2. Anomaly, Jonathan (1 ноември 2015 г). What’s Wrong With Factory Farming? (на en). „Public Health Ethics“ том  8 (3): 246–254. doi:10.1093/phe/phu001. ISSN 1754-9973. https://academic.oup.com/phe/article/8/3/246/2362362. 
  3. Larson, G.; Bradley, D. G.. How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics. „PLOS Genetics“ том  10 (1): e1004093. doi:10.1371/journal.pgen.1004093. PMID 24453989. 
  4. Chessa, B.; Pereira, F.; Arnaud, F.; Amorim, A.; Goyache, F.; Mainland, I.; Kao, R. R.; Pemberton, J. M.; и др. (24 април 2009 г). Revealing the History of Sheep Domestication Using Retrovirus Integrations. „Science“ том  324 (5926): 532–536. doi:10.1126/science.1170587. PMID 19390051. Bibcode2009Sci...324..532C. 
  5. Vigne, J. D.; Zazzo, A.; Saliège, J. F.; Poplin, F.; Guilaine, J.; Simmons, A.. Pre-Neolithic wild boar management and introduction to Cyprus more than 11,400 years ago. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America“ том  106 (38): 16135–8. doi:10.1073/pnas.0905015106. PMID 19706455. Bibcode2009PNAS..10616135V. 
  6. Larson, Greger; Liu, Ranran; Zhao, Xingbo; Yuan, Jing; Fuller, Dorian; Barton, Loukas; Dobney, Keith; Fan, Qipeng; и др. (19 април 2010 г). Patterns of East Asian pig domestication, migration, and turnover revealed by modern and ancient DNA. „Proceedings of the National Academy of Sciences“ том  107 (17): 7686–7691. doi:10.1073/pnas.0912264107. PMID 20404179. Bibcode2010PNAS..107.7686L. 
  7. „Breeds of Livestock - Oklahoma State University“. Ansi.okstate.edu. конс. 2011-12-10. 
  8. McTavish, E.J.; Decker, J. E.; Schnabel, R. D.; Taylor, J. F.; Hillis, D. M.. New World cattle show ancestry from multiple independent domestication events. „Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.“ том  110 (15): E1398–406. doi:10.1073/pnas.1303367110. PMID 23530234. Bibcode2013PNAS..110E1398M. 
  9. „History of chickens – India and China“. 2017-06-12. 
  10. 10,0 10,1 Webster, John (2013). Animal Husbandry Regained: The Place of Farm Animals in Sustainable Agriculture. Routledge. стр. 4–10. ISBN 978-1-84971-420-4. https://books.google.com/books?id=D6v-Tdhm5SgC&pg=PA5. 
  11. Blench, Roger (17 мај 2001). 'You can't go home again' – Pastoralism in the new millennium. Overseas Development Institute. стр. 12. http://www.odi.org.uk/work/projects/pdn/eps.pdf. 
  12. Starrs, Paul F. (2000). Let the Cowboy Ride: Cattle Ranching in the American West. JHU Press. стр. 1–2. ISBN 978-0-8018-6351-6. https://books.google.com/books?id=WHfnaQLGIx4C&pg=PA1. 
  13. Levinson, David; Christensen, Karen (2003). Encyclopedia of Community: From the Village to the Virtual World. Sage. стр. 1139. ISBN 978-0-7619-2598-9. https://books.google.com/books?id=t1geOjQ6R0MC&pg=PA1139. 
  14. Rebanks, James (2015). The Shepherd's Life. Penguin: Random House. стр. 286. ISBN 978-0141-97936-6. 
  15. Silbergeld, Ellen K; Graham, Jay; Price, Lance B. Industrial food animal production, antimicrobial resistance, and human health. „Annual Review of Public Health“ том  29: 151–69. doi:10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904. PMID 18348709. 
  16. Meyer, Vernon M.; Driggers, L. Bynum; Ernest, Kenneth; Ernest, Debra. „Swine Growing-Finishing Units“ (PDF). Pork Industry handbook. Purdue University Cooperative Extension Service. конс. 17 мај 2017. 
  17. Blount, W.P. (2013). Intensive Livestock Farming. Elsevier. стр. 360–62. ISBN 978-1-4831-9565-0. https://books.google.com/books?id=UyHLBAAAQBAJ&pg=PA360. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]