Јаболци

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Јаболци
Јаболци 03.JPG

Поглед на селото Јаболци од патот кон Нова Брезница и браната Козјак

Јаболци is located in Македонија
Јаболци
Местоположба на Јаболци во Македонија
Координати 41°53′41″N 21°19′50″E / 41.89472° СГШ; 21.33056° ИГД / 41.89472; 21.33056Координати: 41°53′41″N 21°19′50″E / 41.89472° СГШ; 21.33056° ИГД / 41.89472; 21.33056
Регион Logo of Skopje Region.svg Скопски
Општина Coat of arms of Sopište Municipality.svg Сопиште
Население 41[1] жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 1054
Повик. бр. 02
Надм. вис. 594 м
Јаболци на општинската карта
Јаболци во Општина Сопиште.svg

Атарот на Јаболци во рамките на општината
Commons-logo.svg Јаболци на Ризницата


Јаболци — село во Општина Сопиште, во околината на градот Скопје.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Поглед на селото Јаболци од дворот на црквата „Св. Мина

Селото Јаболци се наоѓа во југозападниот дел на Скопската Котлина во горниот дел на сливното подрачје и долината на Маркова Река[2] на границата меѓу областите Каршијак и Торбешија, во северното подножје на планината Караџица. Сместено, е речиси во средишниот дел на Општина Сопиште, а атарот се издигнува високо до сртот на планината Караџица[2]. За местоположбата на Јаболци, Ѓорче Петров запишал дека е расположено на еден рид ½ час десно од Сува Река кај отворот на долот на Патишка Река[3]. Селото е расположено на надморска височина од 711 метри и е означено како планинско[2], но сепак условите на теренот на кој се сместени куќите на ниски ридови со благи падини укажуваат дека тоа е всушност вистинско ридско село.

Непосредно крај селото се наоѓа клисурата низ која протекува потокот Сува Река која е речна челенка која ја составува Маркова Река. Јаболци е сместено на нерамно варовничко земјиште помеѓу Говрлево на североисток, Нова (Пуста) Брезница на југозапад и Осинчани на исток[4]. Јужно од селото селаните имаат локва каде се напојува стоката, а во која се собира атмосферска вода која лете не пресушува[4]. Куќите во селото се распоредени на зарамнетиот дел и благите ридести возвишенија. Јаболци е село од збиен тип кое што се состои од Горно и Долно Маало во кои сродничките куќи се групирани[4]. Во средишниот дел на селото околу чешмата и бунарите се населени муслиманските Албанци, а по краевите се населени православните Македонци[4]. Од градот Скопје селото е одалечено околу 17 километри[2]. Има мошне голем атар кој зафаќа површина од 50,4 км2, а на него преовладуваат пасиштата на површина од 2.727 хектари, потоа следат шумите на површина од 1.861 ха, додека на обработливото земјиште отпаѓаат 429 хектари[2].

Историја[уреди | уреди извор]

Стара куќа во Јаболци со препознатлив изглед и архитектура за областа Каршијак во Скопско

Во пишаните историски извори селото Јаболци најрано се среќава во средновековните турски пописни дефтери од XV и XVI век. Во опширниот пописен дефтер бр. 12 од 1452/1453 година за тогашниот Скопски вилает, за селото запишано како Јанболци стои дека во него живееле вкупно 19 македонски христијански семејства кои произведувале пченица, јачмен, овес, 'рж, просо, граор, лозја, овошје, чувале свињи и пчели во улишта од што се вкупно се остварувало приход од 1 810 акчиња[5]. Селото се споменува и во турските пописни дефтери од 1467/68 година, како дел од Скопскиот Вилает со 23 семејства и 1 вдовица, сите христијани.[6]

Во подоцнежните записи од XVI век, во 1544 селото имало 46 македонски христијански семејства, а во 1568 /69, селото Јаболци било со статус на земает во посед на некојси Мехмед Чауш при што во него живееле 62 македонски христијански семејства кои се занимавале со производство на пченица, мешано жито, уров, грозје и шира, бостан, сено и чувале за што се остварувало севкупен приход од 8000 акчиња[7].

Според преданието кое се раскажува од селаните, некогаш Јаболци било големо село со околу 90 македонски православни куќи, но за време на турското владеење тогашното село од насилија („зулум“) или од чума еднаш сосема опустело („некој изумрел, некој избегал“)[4]. Остатоците од старото село Јаболци се различни, а во него постоеле две црквишта од кои на местото на едната доселените Албанци пред околу 100 години изградиле џамија додека на местото на другото црквиште доселените Македонци пред околу 80 години ја подгинале старата градба на црквата Св. Мина[4]. За време на изграбата на џамијата, постарите селани паметат дека од црквиштето јасно се познавале греди и ѕидови што укажува дека тука била главната црква на старото раселено Јаболци, а во црквата Св. Мина бил соѕидан еден дел од олтарот на старото црквиште[4]. На местото каде што се наоѓа селото, од старите жители пронајдени се бунари и чешма со земјени цевки - „ќункови“, а некоја жена која избегала од Јаболци раскажувала дека иселените селани во време на опустошувањето целиот „бакар“ го закопале во бунарот[4]. Првобитното Јаболце, освен главниот дел на селото имало и споредни одалечени маала на поединечни делови од атарот: на потезите Краста и Присој се наоѓаат остатоци од ѕидови и по некој напуштен бунар; на потего Лозје жителите откопувале некогашни гробови[4].

Сегашното Јаболци било обновено пред 200 до 210 години од три доселени родови и тоа Македонците - Грујовци и Шетајковци, а од Албанците - Заимовчиња, поради штпо овие три родови спрема другите доселеници се сметаат како старинци[4]. После обновувањето на селото, поголемиот дел од земјата ја приграбил некој бег, кој македонските селани ги претворил во чифчии[4]. Беговите владееле над христијаните сè до 1912 година, кога тие преку купување на земјата се ослободиле од чифчиството[4]. За македонските селани чифчиството било многу тешко: покрај делот за господарот, се давал десеток на државата, а притоа морало да се кулучи (бесплатна работа) за бегот, поради што тукашните селани економски стоеле многу слабо[4]. Преданијата се полни со податоци за тоа како беговските застапници, ќаи (некој албанец Исен од Јаболци и други) и полјаци, во кулите повикувале македонски жени и девојки кои ги силувале и ги терале да им играат, влегувале во куќите на чифчиите и за ситници ги тепале и убивале[4].

Македонскиот просветител Јордан Хаџи Константинов-Џинот во својата патеписна статија за селата јужно од Скопје насловена „Јужна страна скопска“, објавена во „Цариградски весник“ на 1 мај 1855 година, дава поопширен опис за местоположбата и занимањата на жителите на селото Јаболци кое се наоѓало заселено во густа дубрава (дабова шума), под високи ели, дабови (растје), тополи, јавори и јасики[8]. Селаните правеле само јаглен (ќумур), греди и штици делкале, кои ги носеле во градот за општа полза без да отпочинат[8]. Во селото имало една урнисана црква од древно време[8].

На крајот на XIX век во својата книга Материјали по изучувањето на Македонија од 1896 година, македонскиот револуционер Ѓорче Петров погрешно запишал дека Јаболци е албанско село[3][4].

Потекло и значење на името[уреди | уреди извор]

Научните толкувања сметаат дека името на селото Јаболци потекнува од деминутивот за Јаболко > Јаболкце[9]. Името е во врска со јаболка бидејќи топонимот Јабука од стсл. ѩблъко бил обичен и насекаде застапен од најстаро време[9]. Според Петар Скок, името на селото е во врска со јаболка, иако во тоа време ги немало во селото[4], што денес не е случај бидејќи јаболковите дрвја се застапени во дворовите и овоштарницигте во Јаболци. Селаните знаат дека името на селото е старо и тека тоа така се викало уште во времето кога во него живееле старинци[4]. Толкувањето на настанокот на додавката -ци се смета как одрагоцен остато од старата деклинација на топономастиката во вовие краишта[9].

Стопанство[уреди | уреди извор]

Според составот на атарот селото Јаболци има мешовита земјоделска функција[2]. Преостанатото население и оние кои имаат свои имоти во Јаболци се занимаваат со земјоделство и сточарство. Повеќе куќи се занимаваат со градинарство за сопствени потреби при што најмногу успеваат: грашок, кокар - млад кромид и лук, компир, жито односно пченица и јачмен[10], зелени пиперки, патлиџан (домат), краставици, зелка, марула. Во поново време се подигнати и повеќе нови насади на овоштарници од бадеми, ореви, сливи[10], јаболка и цреши. Поради поволните услови на благите падини со богати тревнати пасишта, значаен дел од населението и од Македонците и од Албанците се занимаваат со сточарство кое е во сè поголем подем, односно се одгледуваат неколку стада на овци и се чуваат околу 500 говеда[10], при што некогашната зграда на селското училиште на почетокот на селото се користи како штала за чување на добитокот. Во дабовите и буковите шуми на атарот на Јаболци, од страна на подрачната единица на ЈП „Македонски шуми“ - Караџица, како и од бројни приватни сопственици се сече и дрво за огрев и градежни материјали. Шумарството, јагленарството и дрводелството било главно занимање на жителите на Јаболци во средината на XIX век, за што сведочи записот на македонскиот просветител Јордан Хаџи Константинов - Џинот кој забележал дека селаните само јаглен (ќумур) прават, греди и дштици делкаат и во град за општа полза без да си починат ги носат[8].

Население[уреди | уреди извор]

Според пописот од 2002 година, селото Јаболци имало 41 жител, од кои:

Во XIX век, селото било дел од Скопската каза на Отоманското царство. Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 година, јаболци е населено со 130 жители Македонци христијани и 180 Албанци муслимани.[11] По податоци на секретарот на Бугарската егзархија, Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Јабалци имало 136 Македонци.[12] На етничката карта на Северозападна Македонија во 1929 година, Афанасиј Селишчев го одбележил Јаболци како мешано македонско-албанско село.[13]

Поради засилена емиграција селото Јаболци во период од 30 години доживеало пад на населението од 8,5 пати односно за скоро 88% од 563 жители од кои 352 Македонци, 147 Албанци, 58 Турци и 5 Срби во 1961 година на само 66 жители од кои 36 Македонци и 30 Албанци во 1994 година[2]. Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Јаболци:

Години Македонци Албанци Турци Срби Ост. Вкупно
1948 471
1953 320 198 8 1 10 537
1961 352 147 58 5 1 563
1971 196 4 41 2 153 396
1981 74 104 0 2 0 180
1991 37 20 0 0 0 57
1994 36 30 0 0 0 66
2002 26 15 0 0 0 41

* Извор: Државен завод за статистика на Република Македонија (1953-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години

Родови[уреди | уреди извор]

Селото Јаболци е населено со мешано население составено од Македонци од православна христијанска и Албанци од муслиманска вероисповед, чии што родови потекнуваат од доселеници[4].

  • Македонски родови се: Грујовци (слават Петковден) не се знае точно од каде се доселени но се сметаат за еден од најстарите селски родови кои овде живеат пред околу 200 до 210 години; Шетајковци (слават Воведение на Пресвета Богородица) и нивното место на доселување не се знае, а во Јаболци живеат од исто време како и претходниот род Грујовци; Петревци (слават Воведение на Пресвета Богородица) дошле на беговска земја како чифчии во првата половина на XIX век, а не ја знаат својата старина. Во овој род се знае следниот родослов: Војне (жив на 65 години во 1950)-Илија-Аце-Петре, основач на родот кој се доселил; Костовци (слават Митровден и Спасовден) по потекло се од селото Волковија во пределот Горна Река во западна Македонија, каде предокот Коста, според кого го добиле родовското презиме, имал убава жена која ја нападнал некој „Турчин“, поради што Коста со неа се доселил во Јаболци на беговска земја каде ги добил синовите Кољо, Илко, Спасе и ќерката Велика. Во Јаболци се доселиле пред околу 180 години и најпрвин во своите домови зборувале „рекански“ (албански) јазик кој последен го употребувал предокот Милош. Во овој род се знае следниот родослов: Зафир (жив на 61 година во 1950)-Милош-Кољо-Коста; Смилковци (слават Воведение на Пресвета Богородица) потекнуваат од основачот на родот Смилко кој се доселил од селото Здуње во Порече каде имал татко Миајле и живееле во Горното Маало каде припаѓале на старинечкиот род Шарковци; Димишковци (слават Воведение на Пресвета Богородица) по потекло се од соседното село Осинчани каде биле старинци; Гроздановци (слават Петковден) по потекло се од селото Рамне во Порече од каде дошле на беговска земја во втората половина на XIX век; Дамјановци (слават Воведение на Пресвета Богородица) по потекло се од селото Здуње во Порече каде припаѓале на старинечкиот род Видоевци и каде што куќата им била во Долното или Мечкаровско Маало. Нивниот предок Дамјан повеќе години служел како овчар кај познатиот Касам-ќаја од Гургурница, но бидејќи во Здуње не можело да се живее од арамии дошол во Јаболци на крајот на XIX век; Букурчани (слават Богородица „зимна“ - Воведение) по потекло се од раселеното село Букурциво клисурата на Треска (денес потопено во водите на вештачкото езеро Козјак) од каде во втората половина на XIX век, предокот Алексо најпрвин преминал во Пуста Брезница по што како „момок“ дошол во Јаболци; Коцевци (слават Св. Архангел) по потекло се од Осинчани каде биле старинци[4].
  • Албански родови се: Заимовчиња дошле пред 190-200 години од Штировица во Горна Река со подалечно потекло од северна Албанија; Адемоски имаат исто потекло бидејќи основачот на родот Адем бил братучед на основачот на родот Заимовчиња; Зимберовчиња дошле после претходните родови од Горна Река со подалечно потекло од северна Албанија; Максутовчиња и тие се доселиле од Горна Река со право потекло од северна Албанија; Виљовчиња од фисот (племе-братство) Бериш во северна Албанија, а родовското презиме го добиле по местото од каде потекнуваат во старината селото Виља (Vila) во областа Калис, каде биле католици, а основачот на родот грабнал девојка и избегал овде; Исљамовци по потекло се од областа Љума во северна Албанија[4].

Општествени установи[уреди | уреди извор]

  • Поранешно основно училиште
  • Поранешна општина и месна заедница
  • Поранешна амбуланта
  • Поранешна пошта

Самоуправа и политика[уреди | уреди извор]

Бронзена глава со природна големина од локалитетот Падиште во близина на селото (сликано во Музеј на Град Скопје)

Селото влегува во рамките на Општина Сопиште, една од ретките општини која не била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото исто така било дел од некогашната Општина Сопиште.

Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Кисела Вода. Селото припаѓало на некогашната општина Ракотинци во периодот од 1955 до 1962 година.

Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Јаболци, во која покрај селото Јаболци, се наоѓале и селата Држилово, Нова Брезница, Осинчани и Патишка Река. Во периодот 1950-1952 година селото претставувало седиште на истоимената општина, во која влегувале селата Јаболци, Нова Бреница, Осинчани и Патишка Река.

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Цркви[14]
Џамии
Археолошки локалитети
  • Падиште — осамен наод од хеленистичкото време, откриена бронзена глава која веројатно е дел од некоја скулптура. Главата е со природна големина, а се атрибуира како претстава на Дионис Митрефорос Таурос и се датира во втората половина на 1 век п.н.е.
Пештери[15]

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Од Македонците се знаат следните иселеници: Крстевци во Говрлево, Дуваревци во Сопиште, Шетаревци во Горно Соње, од Грујовци 4 семејства преминале во Скопје, каде преминала и 1 семејство од Петревци во населбата Ѓорче Петров, додека од Албанците во Скопје се иселени 4 семејства и тоа 1 од Заимовчиња, 2 од Адемоски и 1 од Виљовчиња, а во Турција се иселиле 4 семејства по две од Заимовчиња и Адемоски[4]. Во шеесетите и седумдесетите години на ХХ век значаен дел од населението се иселило во населбите Припор и Кисела Вода во Скопје, за работа во тамошните фабрики и претпријатија.

Галерија[уреди | уреди извор]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „Попис на Македонија“ (PDF). Завод за статистика на Македонија. 2002. конс. 4 април 2016. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Панов, Митко (1998) (на македонски). Енциклопедија на селата во Република Македонија. Скопје: Патрија. стр. 137-138. ISBN 9989-862-00-1. 
  3. 3,0 3,1 Петров, Ѓорче (1896). превод: Марио Шаревски. уред. Материјали по изучувањето на Македонија (2016 издание). Скопје: Единствена Македонија. стр. 348. ISBN 978-608-245-113-8. 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 Трифуноски, Јован (1958) (на српски). Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања. Скопје: Филозофски факултет. стр. 152–155. 
  5. Соколоски, Методија (1976) (на македонски). Турски документи за историјата на македонскиот народ. III. Скопје: Архив на Македонија. стр. 244. 
  6. Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје 1971, стр.495
  7. Соколоски, Методија (1984) (на македонски). Турски документи за историјата на македонскиот народ. VI. Скопје: Архив на Македонија. стр. 97-98. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Хаџи Константинов - Џинот, Јордан (1855). Блаже Конески. уред. Јужна страна скопска. „Избрани страници“. Цариград: Цариградски Весник. стр. 82. 
  9. 9,0 9,1 9,2 Иванова, Олга (2014) (на македонски). Речник на имињата на населените места во Р. Македонија. Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“. стр. 96-97. 
  10. 10,0 10,1 10,2 Според кажување на Слободан Смилковски (на 74 години) жител на селото. Забележале Марио Шаревски, Тони Ристовски, Горан Богоевски и Калин Марковиќ на 26.03.2016
  11. Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 209.
  12. D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.116-117.
  13. Афанасий Селищев. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. - София, 1929.
  14. Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски (2011). Валентина Божиновска. уред. Карта на верски објекти во Македонија. Менора - Скопје: Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи. ISBN 978-608-65143-2-7. 
  15. Колчаковски, Драган (1993) (на македонски). Категоризација на позначајните пештери во Република Македонија. 1 (1 издание). Скопје: Институт за географија,ПМФ. http://www.mes.org.mk/PDFs/Journal/Vol%2001/Kolcakovski.pdf. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]