Раштак

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Раштак
Раштак се наоѓа во Republic of Macedonia
Раштак
Местоположба на Раштак во Македонија
Координати 42°05′08″ СГШ 21°29′18″ ИГД / 
Општина Општина Гази Баба
Население 367 жит.
(поп. 2002)
Надм. вис. 680 м
Мреж. место Раштак
Commons-logo.svg Раштак на Ризницата
Невестинска носија од с. Раштак

Раштак — село во Општина Гази Баба, во околината на градот Скопје.

Географиja и местоположба[уреди | уреди извор]

Раштавска река

Селото наоѓа на 11 километри североисточно од Скопје. Тоа е составен дел на Скопска Црна Гора. Сместено е во подножјето на Раштавска Планина, меѓу селата Љуботен од северозападна и Булачани од источна страна, по течението на Раштевска Река при нејзиниот излез од планинскиот дел.

Името го добило по растението кое виреело на тој предел — дабот или „храст“. Тој простор уште при доаѓањето на првите доселеници бил нараснат со густа дабова шума. Во првите пишани турски документи кои се однесуваат на историјата на македонскиот народ се води под неколку имиња: Храшко, Храшкова, Храштак, Храшок, Хрсник и Расник.

Подрачјето на селото во должина изнесува 9 километри и 600 метри, а во ширина 2 километри. Располага со 1219 хектари површина од кои 831 се обработливи а 377 се под шуми и пасишта. Според својата природна поставеност и изледподрачјето на селото Раштак се дели на два дела - на рамничарски и планински.

Рамничарски дел[уреди | уреди извор]

Раштански Лозја

Рамничарскиот дел односно „Раштевско Поле“ е обработлив дел на кој се наоѓаат нивите, лозјата, овоштарниците и ливадите. Во полето се одгедуваат сите видови жита и лозја, а околу селото и во него помалку житни култури, а повеќе градинарски култури.

Планински дел[уреди | уреди извор]

Магаре во село Раштак

Планинскиот дел е прекриен со пасишта и шуми. Најзастапени дрва се: бука, даб, габер, јасен, поретко брест, дива круша, костени, и треви погодни за одгледување сите видови добиток. Селото со другите села и со градот Скопје било постојано поврзано со два главни патни правци. Едниот е што и сега ги поврзува преку Раштак селата Љуботен и Булачани. Според една легенда, овој пат минувал под селото. Се сметал за главен пат кој ги поврзувал Качаничка Клисура кон исток за Грција и Цариград и дека минувачите навраќале во селото и преку тоа селото имало контакти со надворешниот свет.

Другиот патен правец е оној за Скопје. Тој постоел од настанувањето на селото. Сите патни правци се користат и ден денеска, некои повеќе некои помалку. Блискоста на Раштак до метрополата која од него се гледа како на дланка, го прави ова село атрактивно за посета.

Историја[уреди | уреди извор]

Раштак за време на Балканските и Првата светска војна 1912-1918 год.[уреди | уреди извор]

  • Раштак се ослободува од турското ропство и власт во истиот момент кога е ослободено и Скопје. Со пробивот на кумановскиот фронт на 23 и на 24 октомври 1912 година од страна на Првата српска армија, турската војска брзо отстапува кон Скопје, оттука кон Велес и Градско. Скопје од српската војска е заземено без борба кон крајот на октомври, само за шест-осум дена од пробивот на фронтот кај Куманово. При фронталното напредување на Првата српска армија од Куманово кон Скопје, една воена единица на таа армија во Раштак влегува во оној момент кога главнината на споменатата армија беше пред главниот влез на Скопје.
  • Воената единица во селото влегла од северната страна доаѓајќи преку раштевската планина во две колони. Едната преку Авдиовбрег и другата преку Табачица. Во моментот на влегување на оваа воена единица во селото немало турска војска, а немало ни арнаутски семејства. Тие претходно го напуштиле селото и заминале во разни правци, но најмногу во Скопје. Во договор и со заедничко учество на селаните, воената единица ги запалува сите куќи и другите недвижни објекти што биле сопственост на албанските (арнаутски) семејства. Албанските семејства , кои дотогаш живееле во селото, не се вратиле ни подоцна по завршување на војната, а нивните ниви, ливади и забели ги продале на православното население од селото и на некои лица од Љубанци.
  • Пред ослободувањето на Раштак од турските војски и пред почнувањето на Балканските војни, балканските сојузници успеале да активираат поголем број од македонската емиграција во своите земји против турското владеење, создавајќи од нив доброволни чети. Во тие доброволни чети во Бугарија учествуваат и двајца раштевци Митре Божинчев и Бошко Стојков. Митре Божинчев во Софија отишол на печалба, а работел како фурнаџија. За тоа време се поврзал со македонската емиграција и е активен во нејзините редови. Бошко Стојков, кој од Раштак избегал во почетокот на 1890 година, бил прибран од Митре Божинчев. Двајцата како доброволци во македонските чети во Бугарија учествувале на турскиот фронт кај местото Шар Кеј, каде е однесена голема победа над турската војска од страна на македонските доброволни чети (опалченци). По завршувањето на Балканската војна, Бошко Стојков се враќа во Раштак каде останува до 1941 година, а потоа се сели во село Јурумлери каде останал до крајот на својот живот, додека Митре Божинчев и понатаму останува во Софија каде го завршува својот животен век.
  • Од крајот на октомври 1912 год. па се до крајот на 1915 год., Раштак потпаѓа под воено-полициска управа на српските власти, кога под притисок на воената надмоќност на австро-унгарската и бугарската војска, српската војска била принудена да го напушти Вардарскиот дел на Македонија , а со тоа и Раштак. Од крајот на 1915 год. до крајот на 1918 год. Вардарскиот ден на Македонија е под бугарска административна управа и така е и со селото Раштак.
  • Со победата на централните сили е пробиен македонско-солунскиот фронт и бугарската војска и нејзината германски сојузници биле истерани од Вардарскиот дел на Македонија, за потоа повторно се воспостави српската власт на овие простори.
  • Во сите овие настани македонското население од Раштак, во зависност кои држави владееле на ова подрачје, било принудено да им служи на тие воени сили. Најмасовна регрутација и мобилизација на воено способни лица од ова село е извршена во првата половина на октомври 1914 год. од страна на српските власти. Тоа е време кога почна Првата светска војна, во која Србија беше вклучена на страна на силите на Антантата, а Бугарија беше на страна на централните сили. Тогаш се регрутирани 52 лица од селото и тоа: Цветко Танев, Петре Стојанов, Јовче, Ристо, Гого и Филип Јовчеви, Јовче Николовски, Ѓорѓија (Доде) Попов, Коле, Вељан и Љадуш Караманови, Петре Бонев, Трајан Стојанов, Стојко и Ѓорче Вељанови, Смиле Цепуловски, Томе и Димче Дрновски, Митре Бонев, Трајко Ѓумиов, Цветко Поп Димитров, Митре и Младен Ничови, Вељан Дрновски, Митре Ѓулевски Јованов, Наце и Томе Даскалови, Младен и Велко Шајковски, Гаво и Нешо Цветкови Даутови, Цветко Ангелков, Трипун Цепуловски, Петруш и Богдан Стојкови, Нецо Појдовсаки, Иван Анчев, Васил Божинчев, Тодор Крацов, Милче Аргаќиев, Димче Буниовски Јованов, Бошко Јованов Црцоркин, Димче и Цветко Павлевски, Младен Кркалев, Ѓорѓија Дрновски, Ристо Милев, Петре, Ѓорѓија и синот на Блажо Николовски и Алија Демов (ковач-циган во селото).
  • Сите горенаведени лица учествувале на фронтовите против централните сили, претежно во Колубарската и Церската битка на местото викано Мачков Камен. Во тие борби загинуваат девет лица. Некои од раштак паднале и во заробеништво на централните сили. Заробените се вратени во своите домови по завршување на Првата светска војна и по средувањето на воените односи.
  • При повлекувањето на српската војска преку Албанија за островот Крф се повлекува и регрутираното лице од ова село Наце Даскалов. Тој во селото се враќа по пробивот на Солунскиот фронт со воените единици на Антантата. Поголем дел од нив при повлекувањето на српските војски преку Албанија избегале и се вратиле во своите домови. Но, нивното враќање не траело долго, дел од нив повторно се регрутирани, но сега од бугарските воени власти кои тогаш завладеале во Македонија. Тоа се: Петруш и Богдан Стојкови, Филип Јовчев, Ристо Милев, Томе Даскалов, Васил Божинчев, кој е загинат на Солунскиот фронт, Петре и Ѓорѓија Николовски, Димче Буниовски кој исто така, загинал на Солунскиот фронт, Митре Крстев, Нешо Цветков Даутов, Велко Шајковски и др. Дел од нив уште при нивната мобилизација (Филип Јовчев, Богдан и Петре Стојкови, Ристо Милев, Томе Даскалов) избегале и се криеле во планината и на други места до завршување на војната. Другиот дел од мобилизираните лица од селото што немале можност да избегаат учествувале во борбите на солунско-македонскиот фронт на страна на бугарската војска, а некои од нив на страна на српската војска. Двете држави ги спротиставиле браќата, татковците и синовите, роднините и пријателите да пукаат едни во други, меѓусебно да се убиваат за туѓи интереси.
  • Овој период на Балканските и Првата светска војна беше најголемата измама и подвала за македонскиот народ од страна на балканските држави и нивните сојузници. Но, и денешните односи многу не се разликуваат, ако се имаат предвид сите игри околу признавањето на Македонија.
  • На овие два фронта во тоа време Раштак дал 11 жртви, при тоа не знаејќи за кого луѓето и за чиј интерес се бореле.

Економија[уреди | уреди извор]

Демографија[уреди | уреди извор]

Според статистиката на Васил К'нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Раштак живееле 500 жители, од кои 230 Македонци и 270 Албанци.[1]

Според секретарот на бугарската егзархија Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Раштак имало 368 Македонци егзархисти.[2]

Според последниот попис на населението на Македонија од 2002 година, селото има 367 жители. Следува табела на националната структура на населението[3]

Националност Вкупно
Македонци 362
Срби 2
Други 3

На табелата е прикажан бројот на населението во сите пописни години:[4]

Година 1900 1905 1948 1953 1961 1971 1981 1991 1994 2002
Население 500[1] 368[2] 573 578 468 376 463 435 408 367

Општествени институции[уреди | уреди извор]

Администрација и политика[уреди | уреди извор]

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

Личности[уреди | уреди извор]

  • Трајко Попов (1907 - 1946) — револуционер и комунист, основач на ВМРО-вската (централистичка) организација „Македонско национално движење - Бунт“
  • Коста Поптрпчев — свештеник;[6]

Култура и спорт[уреди | уреди извор]

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с.206
  2. 2,0 2,1 D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.116-117.
  3. http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис во Македонија 2002. - Книга 10.
  4. Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk.
  5. „Верски објекти“. Општина Гази Баба. http://www.gazibaba.gov.mk/znamenitosti/verski-objekti. посет. 28 ноември 2010 г. 
  6. Любенова, Лизбет. Последните български владици в Македония, Изток Запад, София, 2012, стр. 426.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]