Велмеј

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Велмеј
Викиекспедиција Дебарца 132.jpg

Поглед на селото Велмеј од црквата „Св. Ѓорѓи

Велмеј is located in Македонија
Велмеј
Местоположба на Велмеј во Македонија
Координати 41°17′53″N 20°54′05″E / 41.29806° СГШ; 20.90139° ИГД / 41.29806; 20.90139Координати: 41°17′53″N 20°54′05″E / 41.29806° СГШ; 20.90139° ИГД / 41.29806; 20.90139
Регион Logo of Southwestern Region, North Macedonia.svg Југозападен
Општина Coat of arms of Debarca Municipality.svg Дебарца
Област Дебарца
Население 511[1] жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 6344
Повик. бр. 046
Надм. вис. 860 м
Велмеј на општинската карта
Велмеј во Општина Дебарца.svg

Атарот на Велмеј во рамките на општината
Commons-logo.svg Велмеј на Ризницата


Велмеј — село на Општина Дебарца, во областа Дебарца, во околината на градот Охрид.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Селото Велмеј се наоѓа во подрачјето на областа Долна Дебарца, на 13 километри источно од магистралниот пат ОхридКичево. До селото се доаѓа по асфалтен пат, кој се двои од западната магистрала Охрид – Кичево кај селото Ботун, поминувајќи низ селата Белчишта и Лешани.

Се наоѓа на западните падини на Илинска Планина. Од северната и источната страна е заградено со планински масиви на Илинска Бигла (од исток со Килаец – 1.068 м, од север со Чуки – 1.303 м), а на западната и јужната страна се простира Велмешкото Поле. Селото се наоѓа на надморска височина од 860 метри.

Подрачјето на селото Велмеј зафаќа површина од 39,3 квадратни километри (3.928 хектари) или 10% од територијата на Дебарца и се наоѓа меѓу подрачјата на селата Прострање, Велмевци, Големо Илино и Брежани од исток и југоисток; Куратица и Лешани од југ и југозапад; Грко Поле и Горно Средоречие од запад и Сошани и Оздолени од север и северозапад.

Велмеј е село од збиен тип, што е карактеристика за сите села од Дебарца. Се дели на следните краеви: Горни Чифлик или Црниноска Маала, Долни Чифлик или Славкоска Маала. Општо, селото е поделено на Горна и Долна Маала, а поодделно секое маало го добило името според презимето на поголемиот дел од семејствата што живеат тука. Денес, Велмеј е најголемото село во подрачјето на Дебарца, како по бројот на жителите, така и по бројот на домаќинствата.

Панорамски поглед на Велмеј, погледнато од црквата „Св. Ѓорѓи“ над селото

Историја[уреди | уреди извор]

Петре Пирузе, командант на II оперативна зона, говори пред борците во село Велмеј, Дебарца, 1944 година

Велмеј е старо село, кое за прв пат се споменува во пописниот дефтер на Охридскиот санџак од 1582 година, кога селото имало вкупно 660 жители (126 христијански семејства и 14 самци и 3 муслимански семејства и 1 самец), со што уште тогаш било најголемо село во нахијата Дебарца и второ во Охридската каза (зад Вевчани).[2] Оттука, се претпоставува дека името Велмеј потекнува од старословенскиот збор „велми“ што значи најголем.

Подоцна, според извештајот на австрискиот вицеконзул Крал од 1898 година, селото имало 509 жители (сите Македонци), при што тоа било осмо село по големина во охридскиот крај.[3]

Во периодот пред и по Илинденското востание, Велмеј ја делело судбината на останатите македонски села. Така, во летото 1902 год., во селото влегла разбојничката чета на Билјал Баланца со 400 арамии, која го опљачкало селото убивајќи неколку селани.[4] За време на востанието, во Велмеј бил биле стационирани 50 турски војници. На Илинден, четите на војводите Андон Кецкаров и Наум Цветанов, тргнале од селото Брежани и го нападнале аскерот во велмешките кули и, притиснат од востаниците, утредента аскерот се повлекол кон селото Издеглавје, но таму паднал во заседа поставена од велмејската и брежанската чета, при што во борбата биле убиени десетици турски војници.[5]

Стопанство[уреди | уреди извор]

Поглед на рудникот „Велмеј“ од селската црква во Горно Средоречие

Уште од многу одамна, Велмеј имал важно место во стопанството на Дебарца и на охридскиот крај: Така, турските извори кажуваат дека селото било голем производител на коноп.[6] Според турскиот попис од 1582 г., Велмеј било втор по големина производител на јачмен во охридската каза со род од 600 товари (90 тони)и еден од најголемите производители на ‘рж со 600 товари. Исто така, во Велмеј имало 300 свињи, со што било на трето место во охридската каза, а селото било и еден од најголемите производители на зелка. Понатаму, во селото имало 7 воденици и 5 валалници (најмногу во Дебарца), а се произведувало наут и боја, иако овие производи немале поголемо стопанско значење.[7] Најпосле, горниот попис кажува дека во Велмеј живееле двајца соколари чија служба прекратила веројатно затоа што не добиле писмена исправа (берат) за своето занимање.[8] Исто така, според турските извори, не само што селаните работеле на чифлиците, туку во Велмеј имало и македонски земјопоседници, како што биле Грдан Точко, а потоа и син му Миладин.[9]

Денес, од целокупната површина на селото, 55,3% се наоѓаат под шуми и пасишта, 22,4% се обработливи површини, а 22,3% е неплодно земјиште. Оттука, главно занимање на селаните е земјоделието. Во продолжение, во селото работат и следниве претпријатија:

  • Рудник Велмеј, кое се занимава со ископ и преработка на камен, травертин, гранит и мермер
  • Илина д.о.о., кое произведува и полни вода за пиење

Население[уреди | уреди извор]

Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 година, во селото Велмеј имало 700 жители, сите Македонци христијани.[10] По податоците на секретарот на Бугарската егзархија, Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Велмеј имало 784 жители.[11]

Според пописот од 2002 година, во селото Велмеј живееле 511 жители, сите Македонци.[1]

Во табелата во продолжение е направен преглед на населението во сите пописни години:

Година 1900[12] 1905[13] 1948 1953 1961 1971 1981 1991 1994 2002
Население 700 784 1.186 1.257 1.217 1.091 912 639 582 511
Извор за 1948-2002 г.: Државен завод за статистика на РМ.[14]

Родови[уреди | уреди извор]

Велмеј е македонско село.

Според истражувањата на Бранислав Русиќ во 1948 година, родови во селото се:

  • Староседелци: Нечевци (11 к.), еден дел од овој род се вика Органџиовци; Бауловци (9 к.); Аневци (5 к.); Темјановци (13 к.) еден дел од овој род се вика Танасковци; Мишовци (3 к.) и Пашовци (6 к.).
  • Доселени родови: Чутуровци или Поповци или Бимбиловци или Славковци (12 к.), доселени се од околината на Елбасан во Албанија; Караблажевци и Новевци (21 к.), доселени се од селото Новаци, Битолско; Цараниновци или Црниновци (19 к.), доселени се од селото Цер, Железник; Неделковци (9 к.), доселени се од селото Прострање, Копачка; Славковци (25 к.), доселени се од селото Сладуево, Железник; Иловци (17 к.), доселени се од раселеното село Јаорец, кое се наоѓало помеѓу Велмеј и Брежани; Цветковци (14 к.), доселени се од селото Лешани, таму припаѓале на некој род; Целевци (1 к.) и тие се доселени од селото Лешани; Прензовци (1 к.), доселени се од селото Сливово, таму припаѓале на истоимениот староседелски род; Уљувовци (1 к.), доселени се од селото Нерези, Дримкол; Сошанци (2 к.), доселени се од селото Сошани, каде припаѓале на родот Иловци; Дичовци (3 к.), доселени се исто така од селото Сошани, каде припаѓале на родот Петревци; Јолушовци (1 к.), доселени се од селото Горно Средоречие, таму биле доселени од селото Куратица; Волчевци (9 к.), ги викаат и Мијаковци, доселени се од некое село во мијачкиот крај; Николевци (12 к.), доселени се од Крушево, тие потекнуваат од предок Влав и Ристевци (1 к.), и тие се доселени од Крушево, и потекнуваат од Влав.
  • Роми: Нурчевци (2 к.), доселени се од Кичево; Ибраимовци (1 к.), доселени се од Мешеишта и Мустафовци (1 к.), доселени се од Кичево.


Според истражувањата пак на Јован Трифуноски во 1979 година, родови во селото се:

  • Староседелци: Славковци (50 к.), Новевци (50 к.), Станковци (8 к.), Органџиовци (7 к.), Сугаревци (6 к.) и Темјановци (5 к.)
  • Доселеници: Иљовци (14 к.) и Андреевци (6 к.) први селски доселеници, доселени се од соседното, сега раселено село Јаорец; Црниновци (44 к.) доселени се после претходните родови од селото Цер, Кичевско/ Железник. Ја знаат следната генеологија Златан (жив на 55 год. во 1979 година) Петре-Србин-Анѓелко-Ризман-Анѓелко-Јане, основачот на родот кој се доселил во 1780 година; Неделковци (9 к.) доселени се од селото Прострање, кичевско, Неделковци и Црниновци и денес одржуваат кумство започнато уште од стариот крај (кичевско-демирхисарски); Поповци (7 к.) доселени се од некое место кое сега се наоѓа во Албанија; Николовци или Голабовци (20 к.) за нив се вели дека потекнуваат од предок Влав. Тие сега имаат кумови во демирхисарското село Бараково; Цветковци (13 к.) доселени се од соседното село Лешани; Сошанци (6 к.) доселени се од соседното село Сошани; Прензовци (2 к.) доселени се од селото Сливово; Пашовци (20 к.) не го знаат потеклото.[15]

Општествени установи[уреди | уреди извор]

  • Основно училиште „Дебарца“ до IX одделение[16], подрачно училиште на ОУ „Дебрца“ - Белчишта. Било изградена во 1919 година. Инаку, на почетокот на XX век, во Велмеј постоело бугарско егзархиско училиште, со еден учител и 33 ученици,[17] додека во периодот 1912-1915 г. имало српско школо со една паралелка и еден учител.[18]
  • Задружен дом — изграден непосредно по Втората светска војна, каде што е сместена месната заедница, а исто така, има сала и простории за општествено-политичките организации од селото
  • Здравствена станица

Самоуправа и политика[уреди | уреди извор]

Селото влегува во рамките на проширената Општина Дебарца, која настанала со спојување на поранешните општини Белчишта и Мешеишта по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото претставувало седиште на некогашната Општина Белчишта.

Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Охрид. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било седиште на некогашната Општина Белчишта.

Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Белчишта, во која покрај селото Велмеј, се наоѓале и селата Белчишта, Ботун, Брежани, Горно Средоречие, Грко Поле, Долно Средоречие, Злести, Лешани, Ново Село, Песочани и Црвена Вода. Во периодот 1950-1952 година, селото Велмеј било седиште на некогашната Општина Велмеј, во која влегувале селата Брежани, Велмеј, Грко Поле и Лешани.

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Главната селска црква „Св. Никола“, заедно со селските гробишта, сместена на сретселото
Поглед на црквата „Св. Ѓорѓи“, заедно со камбанаријата, сместена над селото
Средновековната црква „Св. Богородица Ќелија“, сместена надвор од селото
Цркви[19]
  • Црква „Св. Никола“ — главна селска и гробјанска црква; сместена во средишниот дел на селото, потекнува од XIII век, а сегашниот архитектонски изглед датира од XIX век. Во црквата има иконостас, со икони кои датираат уште од XVI и XVII век, како и интересен резбан владички престол. Според пишувањето на рускиот патописец Виктор Григорович од 1845 г., при преправката на црквата, селаните вградиле стари ракописи и книги во ѕидовите на црквата од страв да не бидат уништени од грчките фанариоти.[20]
  • Црква „Св. Ѓорѓи“ — се наоѓа на североисточниот дел од селото, на едно возвишение; на доминантно место на североисточниот дел од селото, на едно возвишение е поставена втората цркава во селото - Св. Ѓорѓија, градена од делкан камен, со купола во средишниот дел и полукружна апсида. Црквата е обновена во 1931 г. и во неа се наоѓаат икони од XVII и XVIII век.[21]
  • Црква „Св. Богородица Ќелија“ — се наоѓа надвор од селото, на југоисточната страна;
  • Црква „Вознесение Христово“ — најновата селска црква. Градена во периодот 2001-2014;[22]
Чешми
  • Чешма „Исток“ — во западниот дел од селото се наоѓа импозантна чешма наречена „Исток“, која располага со обилна вода што тече низ 18 дулци. Тука е поднигната и спомен-плоча на паднатите борци од селото во НОВ и Илинденското востание. На „Истокот“ се изведува и еден од главните церемонијали на свадбата – „Носење на вода од невестата“. Денес низ селото има водовод изграден во 1982 година, но сепак „Истокот“ сѐ уште ја има онаa стара традиција на собирање на велмешани.
Пештери
  • Јаорец — пештера североисточно од селото, долга 76 метри
Археолошки локалитети
  • Бучишта (доцноантичка населба со некропола и старохристијанска базилика),
  • Велмешко Градиште (утврдена населба од бронзеното време),
  • Вишин Дол (утврдена доцноантичка населба и топилница),
  • Гладница (доцноантичка населба),
  • Горица (средновековна населба),
  • Горни Јаорец (доцноантичка топилница),
  • Горнополско Градиште (утврдена населба од раниот среден век),
  • Грмаѓе (некропола од железното време),
  • Иванова ливада - Икона (црква и некропола од раниот среден век),
  • Икона - Блато (некропола до раниот среден век),
  • Калуѓерица (некропола до раниот среден век),
  • Кутлина (населба од неолитското, бронзеното, железното време и раниот средне век),
  • Манастириште (средновековен сакрален комплекс),
  • Оџа Бавча (некропола од раниот среден век),
  • Пашина Горица (доцноантичка некропола),
  • Петте Дабје (римска и доцноантичка некропола),
  • Пештера Јаорец (засолниште од палеолитското време),
  • Писан Камен (некропола од каменото време),
  • Попов Дол (доцноантичка некропола),
  • Селиште Јаорец (средновековна населба),
  • Селце (срденовековна населба),
  • Скала (доцноантичка топилница),
  • Црквиште (раносредновековна црква и некропола) и,
  • Шивлица (црква од раниот среден век).[23]

Притоа, во овие наоѓалишта се пронајдени и одредени предмети, кои денес претставуваат дел од збирката на охридскиот музеј: На пример, во месноста Кутлина се пронајдени обетка и прстен од бронза од XII-XIII век; во Горнполоско Градиште се најдени два бронзени прстени од XIV век, како и бронзен крст реликвијар - енколпион (украсен со претстава на Христос), кој е еден од шесте вакви крстови најдени во охридскиот крај, а веројатно потекнува од XI - XII век.[24]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

  • Велигден — собир со бајраци и крстови околу селото и низ него, при тоа се пеат стиховите „крст носам, бога молам, кај што врват чесни крсти, да е чесен бериќетот...“;[25]
  • Илинден

Личности[уреди | уреди извор]

Култура и спорт[уреди | уреди извор]

  • ФК Илинден — освоен куп на регион 2006, прво место во регионот

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Емиграцијата не е толку силно изразена и не оставила траги на изгледот на селото, иако во старосната структура на населението преовладуваат постарите групи. Поголемиот број бели фасади на куќите, асфалтот што минува низ селските улици, современите уреди во домаќинствата даваат впечаток дека овде е присутен современ динамички начин на живеење.

Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до 1948 година:

  • од Нечевци има иселеници во: Драслајца (една фамилија, од 1870 година), Долно Лакочереј (една фамилија, од 1882 година) и во Охрид (една фамилија, од 1903 година)
  • од Аневци иселеници има во: Јабука, Војводина (една фамилија, од 1946 година)
  • од Мишовци иселеници има во: Романија (три семејства од 1878 година).
  • од Чутуровци има иселеници во: Охрид (една фамилија, од 1903 година), Битола (една фамилија, од 1919 година), Бејрут, Либан (една фамилија, од 1919 година) и во Пловдив, Бугарија (една фамилија, од 1924 година)
  • од Караблажевци иселеници има во: Илино, Големо или Мало? (1, како домазет од 1928 година, Доне Војдиноски).
  • од Црниновци иселеници има во: Америка (една фамилија, од 1903 година)
  • од Неделковци иселеници има во: Јужна Америка (една фамилија, од 1922 година)
  • од Волчевци иселеници има во: САД (една фамилија, од 1922 година)
  • од Николевци иселеници има во: Јужна Америка (една фамилија, од 1922 година).

Родот Наумовци (2 к.) во 1905 година се иселил во селото Сопотница, Железник. Родот Кочовци во 1870 година се иселил во Охрид, во Велмеј припаѓале на некој род.[26]

Галерија[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 „Попис на Македонија“ (PDF). Завод за статистика на Македонија. 2002. конс. 20 септември 2016. 
  2. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), Институт за национална историја-Скопје, Скопје, 1987, стр. 28-30.
  3. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 161-162.
  4. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 157.
  5. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 223-227.
  6. Охрид и охридско низ историјата (книга прва), Институт за национална историја-Скопје, Скопје, 1985, стр. 28.
  7. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 82-94.
  8. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 56.
  9. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 46.
  10. Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.
  11. D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 162-163.
  12. К’нчов, Васил. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900
  13. Brancoff, D.M. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905.
  14. „Население по возраст и по пол, по населени места, според пописите спроведени во Република Македонија по Втората светска војна“. Државен завод за статистика. 
  15. Трифуноски, Јован (1992). Охридско-струшка област. Белград: САНУ. 
  16. „За училиштето“. македонски: ОУ „Дебрца“ - Белчишта. конс. 22 август 2016. 
  17. Д.М.Бранков, Македонија и нејзиното христијанско население, Либрери Плон, Париз, 1905, стр. 162-163 (D.M. Brancoff, La Macédoine et sa Population Chrétienne. Avec deux cartes ethnographiques, Librairie Plon, Paris, 1905, рp. 162-163).
  18. Охрид и охридско низ историјата (книга втора), стр. 281.
  19. Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски (2011). Валентина Божиновска. уред (на македонски). Карта на верски објекти во Македонија. Менора - Скопје: Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи. ISBN 978-608-65143-2-7. 
  20. Викторија Поповска-Коробар, Митре Велјаноски и Милан Ракочевиќ, Света Богородица Пречиста - Ќелија, Скенпоинт, Скопје, 2009, стр. 22-24.
  21. Гоце Ангелични – Жура, Христијански храмови и свети места во Охридско, Охрид, 2007.
  22. Осветена црквата „Св. Спас“ во село Велмеј
  23. Викторија Поповска-Коробар, Митре Велјаноски и Милан Ракочевиќ, Света Богородица Пречиста - Ќелија, Скенпоинт, Скопје, 2009, стр. 14-22.
  24. Охрид и охридско низ историјата (книга прва), стр. 299.
  25. Ѓорѓевски, Бранко. „Ѕидовите на велмејската црква „Свети Никола“ кријат ракописи стари 600 години“, „Дневник“, МПМ Македонија, 23 април 2016 (посет. 20 септември 2016 г). (на македонски)
  26. . Архив МАНУ Фонд „ Бранислав Русиќ “ АЕ 89/1. „ Дебарца “ Велмеј. 

Поврзано[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]