Црква Света Софија (Истанбул)

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Поврзано: Света Софија (појаснување)
Света Софија
Αγία Σοφία (грчки)
Ayasofya (турски)
Sancta Sophia (латински)
Света СофијаΑγία Σοφία (грчки)Ayasofya (турски)Sancta Sophia (латински)
Поглед кон Света Софија
Место Истанбул (историски Константинопол), Турција
Творец Исидор од Милет
Антимиј од Трал
Тип
Материјал бел камен, тула
Должина 82 м
Ширина 73 м
Висина 55 м
Започнат 532
Завршен 537; пред 1476 години (537)
Координати 41.008548° N, 28.979938° E
Света Софија*
Светско наследство на УНЕСКО

Света Софија
Држава  Турција
Тип Cultural
Критериуми v
Навод [1]
Регион** Европа
Записно минато
Запис 1985  (IX заседание)
* Име според официјален запис на списокот.
** Регион според класификацијата на УНЕСКО.

Црквата Света Софиja или Црквата на Пресветата Мудрост (грчки: Αγία Σοφία, турски: Ayasofya, Agίa Sofίа, латински: Sancta Sophia) е поранешна православна базилика, која во текот на својата историја била претворена во џамија, а денес е музеј. Објектот се наоѓа во реонот Фатих во Истанбул, Турција. Во периодот кога била изградена, односно во 4 век, до 1453 година служела како византиска катедрала на Константинопол, освен во периодот од 1204 до 1261 година, кога била претворена во римокатоличка катедрала по зазимањето на градот од страна на крстоносците и основање на Латинската Империја. Како џамија, објектот служел од 29 мај 1453 година до 1931 година, кога истата била затворена. Од 1 февруари 1935 година претставува музеј[1].

Црквата е посветена на Логосот, второто лице на Света Тројца[2] и својот празник го има на 25 декември, на годишнината од раѓањето на Исус Христос.[2] И покрај тоа што понекогаш објектот се нарекува Санкта Софија, како што во времето се нарекувала, Софија е фонетски правопис на грчкиот збор кој во превод означува мудрост. Така, целосното име на објектот на грчки е: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας или во превод Црква на светата божја мудрост[3][4].

Градбата е позната по својата голема купола, која се смета дека е олицетворение на византиската архитектура и дека ја променила историјата на архитектурата[5]. Оваа катедрала била најголема во светот речиси илјада години, со изградбата на катедралата во Севиља во 1520 година. Сегашната зграда првично била изградена како црква во периодот од 532 до 537 година, по наредба на византискиот император Јустинијан I, и тоа на местото на поранешни две цркви кои биле разрушени и уништени. Градбата била дизајнирана од страна на грчките научници Исидор од Милет и Антимиј од Трал, познати во тоа време теоретичари во архитектурата и математиката[6].

Црквата содржи голема колекција на свети мошти, како и 49 метри сребрен иконостас. Објектот бил седиште на патријархот на Константинопол и главна катедрала во православниот свет за речиси илјада години. Во неа се случил и т.н. Голем раскол на црквата или Големата шизма, кога кардиналот Хамберт во 1054 година бил екскомунициран од Михаил Керулариј.

Во 1453 година градот Константинопол или Цариград бил освоен од страна на Отоманците на чело со султанот Мехмед II, кој наредил градбата да биде претворена во џамија[7]. Сите ѕвона, иконостасот, олтарот и жртвеникот биле отстранети, а голем дел од мозаиците биле покриени со малтер. Исламските карактеристики, како михраб, минибар и четирите минариња биле додадени во времето на Отоманската Империја. Таа како џамија останала да служи до 1931 година кога била затворена за јавноста за четири години. Таа била повторно отворена во 1935 година како музеј во модерна Турција.

За речиси 500 години, таа служела како една од главните џамии во градот и послужила за модел на многу други отомански џамии, како на пример Ахмедовата џамија, Шехзаде, Руштем Паша, Сулејмановата џамија и комплексот Килиџ Али Паша. Секоја година, музејот Аја Софија го посетуваат над еден милион туристи. Често пати, Света Софија се нарекува осмо светско чудо на античкиот свет.

Историја[уреди]

Прва црква[уреди]

Првата црква била позната како Μεγάλη Ἐκκλησία (Megálē Ekklēsíā, "Голема црква"), или на латински јазикМагна Еклезија"[8], според своите поголеми димензии во споредба со останатите цркви во градот[2]. Таа била отворена на 15 февруари 360 година, во времето на римскиот император Констанциј II, од страна на аријанскиот епископ Евдоксиј Антиохиски,[9] и се наоѓала во непосредна близина на царскиот дворец. Во нејзина близина била црквата Света Ирина, која претходно служела како катедрална црква. Така, неколку години двете цркви делувале заедно и претставувале главни цркви во Византиската Империја.

Според пишувањата на Сократ Схоластик од 440 година, црквата била довршена од страна на императорот Констанциј II[9]. Според традицијата и верувањата кои датираат од 7 век или 8 век, христијанскиот храм бил изграден уште од времето на Константин Велики.[9]. Јоан Зонара пишува дека Констанциј ја санирал изградбата која била осветена од страна на Евсебиј Никомедиски откако самата градба пропаднала[9]. Според историските податоци, Евсебиј бил патријарх на Константинопол од 339 до 341 година, а Константин Велики починал во 337 година, па според ова се смета дека е можно првата црква да била изградена токму во нивно време[9]. Првиот храм претставувала традиционалена латинска базилика и се смета дека била една од најистакнатите споменици од тоа време.

Цариградскиот патријарх Јован Златоуст дошол во конфликт со царицата Евдоксија, сопруга на царот Аркадиј, и бил испратен во прогонство на 20 јуни 404 година. Во текот на следните немири, оваа прва црква во голема мера била запалена[9]. Од оваа црква денеска ништо не останало.

Втора црква[уреди]

За изградбата на вторта црква било наредено од страна на императорот Теодосиј II, кој ја отворил на 10 октомври 415 година. Базиликата имала дрвен покрив и била изградена од страна на архитектот Руфинус. Оваа црква била изгорена по бунтот Ника на 14 јануари 532 година.

Од оваа црква преживеале само неколку мермерни плочи, а меѓу нив и 12 релефни јагниња кои ги претставуваат Дванаесетте апостоли на Исус. Рушевините од оваа црква биле откриени за време на археолошките ископувања во 1936 година.

Трета црква[уреди]

Камени остатоци од базиликата на Теодосиј II
Изградба на црквата
Остатоци од Втората црква
Гробот на Енрико Дандоло - водач ма Четвртата крстоносна војна

На 23 февруари 532 година, само неколку дена по уништувањето на втората базилика, византискиот император Јустинијан I дал наредба за изградба на третата црква, која се разликувала од претходните две според својата големина.

Јустинијан за архитекти на изградбата ги избрал физичарот Исидор од Милет и математичарот Антимиј од Трал. Антимиј починал во текот на првата година од изградбата на црквата. Самата изградба на црквата е опишана од страна на византискиот историчар Прокопиј. За потребите на црквата, императорот имал материјал кој пак бил донесен од целата империја. Дел од старогрчките столбови од Храмот на Артемида во Ефес исто така биле донесени овде, како и големи камења од каменоломите во Египет, зелен мермер од Тесалија, црн камен од реонот на Босфорот, жолт камен од Сирија. Целата внатрешност на црквата била украсена или со злато или со некој скап вид на мермер. Многу од мермерните плочи биле донесени од стари храмови од античките градови во Мала Азија. За изградба на црквата биле ангажирани повеќе од 10.000 работници[10]. Оваа црква била признаена за една од главните објекти во историјата на архитектурата. При изградба на големата купола, се смета дека биле користени дел од теориите на Херон Александриски. Императорот, заедно со патријархот Евтихиј ја отвориле оваа нова базилика на 27 декември 537 година. При осветувањето на црквата на 27 декември 537 година, се вели дека Јустинијан ги кажал следните зборови: „Соломоне, јас те надминав“, мислејќи на Храмот на Соломон во Ерусалим.

Но во август 553 година и на 14 декември 557 година се случиле големи земјотреси во градот, кои предизвикале пукнатини на главната купола и на источната купола. Главната купола се урнала за време на земјотресот од 7 мај 558 година[11]. Подоцна било утврдено дека до рушење дошло поради преголемото оптоварување на главната купола која била премногу рамна[12]. Ова предизвикало да се промени планот при идна реставрација[12], која веднаш била наредена од страна на императорот. Втората изградба на куполата започнала под раководство на Исидор Помладиот, внук на Исидор од Милет, кој за изградбата искористил полесни материјали и го повишил нивото на куполата за 30 стапки или околу 6,25 метри[12], со кое вкупната висина станала 55,6 метри[13]. Освен ова, Исидор го променил и обликот на куполата, подигајќи ја со пандантиф, чиј дијаметар лежи помеѓу 32,7 и 33,5 метри[12]. Оваа реконструкција, чија форма е задржана до денес, била завршена во 562 година. Византискиот поет Павел Силенциариј составил епопеја за редедикцијата на базиликата со која претседавал Евтихиј на 23 декември 562 година.

Во 726, царот Лав III Исавријанин издал серија од едикти според кои биле забранети иконите (види: Византиско иконоборство). Така голем дел од иконите во Света Софија биле или извадени или уништени. По кратко време, во времето на царицата Ирина, иконите биле повторно вратени.

Во 859 година базиликата претрпела штета, најпрвин од пожар во 859 година, а потоа и од земјотрес на 8 јануари 869 година. Василиј I наредил катедралата да биде повторно реновирана.

По големиот земјотрес од 25 октомври 989 година, црквата била повторно оштетена. Византискиот император Василиј II побарал од страна на ерменскиот архитект Трдат да ја поправи куполата.[14]. Поправката и реконструкцијата на црквата траела шест години и официјално била повторно отворена на 13 мај 994 година.

По заземањето на градот Константинопол во текот на Четвртата крстоносна војна, црквата Света Софија била ограбена. Византискиот историчар Никита Хонијат го опишал грабежот на градот од страна на Латинјаните. Голем дел од моштите на црквата биле однесени од истата, како на пример каменот од гробот на Исус, млекото од Пресвета Богородица, коски од неколку светци. Денеска, дел од овие мошти и артефакти можат да се видат низ западните музеи и цркви. Во текот на латинската окупација на Константинопол, (1204-1261) црквата била претворена во римокатоличка катедрала. Болдвин I бил крунисан за император на 16 мај 1204 година во Света Софија како император на Латинска Империја. Енрико Дандоло, кој командувал со инвазијата врз градот во 1204 година, бил погребан во црквата. Гробниот натпис каде го пишува неговото име, станала дел од декорацијата на подот а по зазимањето на градот од Византија бил исплукан од страна на истите. Сепак, реставрацијата од 1847 година фрлила сомнеж во веродостојноста на гробот, бидејќи се смета дека ова било повеќе симболично изнесено од страна на византијците.

По повторното зазимање на градот од страна на Византија, црквата била пронајдена во тешка положба. Во 1317 година, императорот Андроник II наредил реновирање на црквата. Но многу бргу по ова, во 1344 година од земјотресот во градот повторно била уништена дел од црквата. Така, до 1354 година црквата била затворена, кога повторно подложена на реновирање.

Џамија[уреди]

Фонтана во дворот на денешниот музеј
Михработ изграден во отоманско време
Џамијата со две минариња
Слика од 1868 година
Поглед во внатрешноста на џамијата

Во 1453 година, отоманскиот султан Мехмед II го ставил под опсада градот Константинопол, главно поради желбата на султанот градот да се претвори во исламска нова престолнина на Отоманската Империја[15]. На 29 мај градот паднал градот во рацете на муслиманите, по кое султанот го одржал своето ветување градот да биде ограбен од страна на неговите војници[16][17].

Црквата Света Софија не била поштедена, бидејќи ограбувачите верувале дека во неа се наоѓаат најголемите богатства на градот[18]. Веднаш по влегувањето во градот, голем дел од војниците се упатиле кон портите на Света Софија[19]. На 28 мај додека отоманската армија се подготвувала за последниот напад, во градот биле одржани религиозни обреди од големи размери. Истата вечер, во црквата Света Софија, во атмосфера на исчекување се одржала и последната заедничка религиозна церемонија на православните и католички христијани. [20]Црквата во исто време организирала прибежиште за оние кои не биле во можност да придонесат во одбраната на градот[21][22].Минувајќи низ улиците на градот војската конечно се собрала на плоштадот Августеум кој се наоѓал пред црквата Света Софија во која голема толпа од луѓе, во потрага по заштита од Бога, цврсто ги држела бронзените врати од внатрешната страна. Откако османлиите успеале да ја отворат вратата луѓето кои биле затекнати во црквата биле одвоени според нивната цена на пазарот на робје. Имало и силувања велат некои историчари.[23] Војниците се бореле и меѓу себе за да приграбат материјални добра. Според венецијанскиот хирург Николо Барбаро: „во текот на целиот ден турците вршеле колеж над христијанското население во градот“.[24] На крајот Мехмед II наредил да престане дивеењето и ги испратил своите трупи надвор од ѕидините на градот[25][26]

Заробени во црква, верниците и бегалците станале плен на напаѓачите. Објектот бил ограбен а луѓето заробени или убиени[18], некои од старите и изнемоштени лица исто така биле убиени, а остатокот оковани[19]. Свештениците продолжиле да ги извршуваат своите христијански обреди. Кога султанот и неговата група влегле во црквата тој веднаш кажал дека таа треба да биде претворена во џамија. Еден улеман се искачил на говорницата и започнал да го рецитира Шехадетот[27][28]. Четири дена подоцна целиот град бил покриен со слаба магла, која не претставува вообичаена метеоролошка појава во месец мај, во тој дел од светот. Кога маглата се дигнала истата вечер, чудна светлина почнала да се појавува околу куполата на црквата Света Софија. Оваа светлина била протолкувана како Светиот Дух да ја напушта катедралата. Исто така, одбраната се надевала дека забележаната светлина може да претставуваат и трупи од другите христијански држави во Европа[29]

Така, веднаш по овој настан Мехмед II ја претворил црквата во џамија[7][27][30][31]. Според пишувањата на неколку западни посетители[32][33], црквата била во многу лоша состојба, со исклучок на неколку врати. Султанот наредил да се расчисти објектот. Тој лично присуствувал на првата петочна молитва во џамијата на 1 јуни 1453 година[31]. Света Софија станала првата императорска џамија во градот.

Постојат многу легенди кои се поврзани со падот на Константинопол. Една од нив вели дека двајца свештеници кои ја изведувале литургијата во Света Софија исчезнале во ѕидовите на катедралата кога Турците навлегле во неа. Според легендата, свештениците повторно ќе се појават и ќе ја продолжат прекинатата служба кога Константинопол ќе биде повратен во христијански раце.[34] Со оглед на тоа што телото на Константин XI никогаш не било пронајдено, една друга легенда зборува за мермерниот цар, Константин XI, и таа вели дека еден ангел го спасил царот, го претворил во мермер и го сместил во подземна пештера блиску до Златната порта, каде чека повторно да биде вратен во живот. Знаејќи за оваа легенда, Мехмед II наредил да се заѕида Златната порта за да се спречи неговото враќање.

Според Вакуфот, биле разрушени неколку градби околу новата џамија, за да започне изградба на Топкапи Сарај[27]. Со султанските укази 1520 / 926Х и 1547 / 954Х започнала да се гради Големата чаршија. Во 1481 година било изградено првото мало минаре[27]. Во времето на султанот Бајазит II (1481-1512) било изградено уште едно минаре[27]. Едно од овие минариња се разрушило по земјотресот од 1509 година,[27], а во текот на 16 век биле изградени две минариња[27].

Во 16 век султанот Сулејман Величествениот (1520-1566) од своите освојувачки походи во Унгарија донел две колосални свеќи и ги поставил од двете страни на михработ. Во времето на Селим II (1566-1577), зградата започнала да покажува знаци на распаѓање, па затоа била реновирена од страна на Мимар Синан[35]. Во прилог на зајакнување на историската византиска градба, Синан изградил две дополнителни минариња на западниот крај на објектот, а турбето или мавзолејот на Селим II биле изградени во текот на 1576/1577 година. Исто така, во тоа време била поставена и златна полумесечина на врвот од куполата, како сиомбол на исламот[27]. По ова започнала и изградбата на останатите објекти околу џамијата, каде подоцна биле погребувани дел од султанското семејство. Така, во нив биле погребани 43 принцови[27]. Во 1594 година било изградено турбе на султанот Мурат III, каде подоцна бил погребан султанот и неговата сопруга[27]. Турбето на Мехмед III и неговата сопруга биле изградени во 1608 година од страна на архитектот Далгич Мехмед ага.[36] .

Во 1717 година, во времето на султанот Ахмед III (1703-1730) бил реновиран внатрешноста на џамијата со малтер. Ова индиректно придонело до зачувување на голем број на мозаици кои би откриени подоцна[36]. Реставрација на зградата се случило и во 1739 година и било додадено медреса, библиотека, имарет, а од 1740 и фонтана.

Сепак, најолемата реставрација џамијата ја доживеала во времето на султанот Абдул Меџит I која започнала во 1847 а завршила во 1849 година. На овој проект работеле осумстотини работници, а за главни контролори биле избрани швајцарско-италијанските архитекти Гаспаре и Џузепе Фосати. Браќата ја консолидирале куполата и сводовите, додале декорација на екстериерот и ентериорот на објектот. Мозаиците од горниот дел од галеријата биле исчистени. Старите лустери биле заменети со нови, а биле ставени и нови големи кружни медалјони. На нив биле испишани имињата на Алах, пророкот Мухамед, како и првите четири калифи Абу Бакр, Умар, Утман и Али, како и двата внука на Мухамед, Хасан и Хусеин. Овој проект бил завршен од страна на калиграфот Казаскер Изет Ефенди (1801-1877). Надвор од џамијата подоцна бил изграден и часовник и ново медресе. По ова сите минариња биле обновени и четирите добиле еднаква висина. Кога џамијата била конечно завршена, таа била свечено отворена на 13 јули 1849 година.

Музеј[уреди]

Од 1935 година, во време на градењето на новата турска држава на чело со Мустафа Кемал Ататурк, џамијата била претворена во музеј. Во текот на 1930-тите била извршена уште една реставрација, во која дел од исламските декорации биле отстранети за да се прикажат вредните христијански мозаици. Исто така биле отстранети и килимите од подот. Но, поради баланс помеѓу исламската и христијанската уметност, добар дел од исламската калиграфија и декорации биле оставени. На пример, на главната купола се претпоставува дека се наоѓа мозаик на Исус Седржател (ако не бил отрстранет), но тој е покриен со исто така вредна исламска калиграфија.

Во текот на годините, бакарниот покрив попуштил, предизвикувајќи наводнување на музејот и влага одоздола. Подземните води дополнително го зголемиле нивото на влага. Така, со помош на финансиски услуги на Американ Експрес, биле обезбедени пари за реновирање на куполата. Првата фаза од работата вклучувала стабилизација и поправка на покривот, кој било овозможено во соработка со Министерството за култура на Турција. Втората фаза овозможило реновирање на мозаиците. Проектот бил завршен во 2006 година[37].

Денес, употребата на местото како место за религиозни обреди од страна на муслиманите и христијаните е строго забрането[38]. Сепак, во 2006 година од страна на Владата на Турција било објавено дека се доделува една мала соба во музејскиот комплекс за да се користи како молитвена соба од страна на муслиманите и христијаните[39].

Архитектура[уреди]

Дел од оригинална архитектура на Света Софија
План на црквата

Света Софија претставува првиот типичен пример за византиска архитектура и се смета од страна на многу архитекти за светско чудо. Таа не претставува стриктна базилика. Конструкцијата на објектот и фактот што самата основа на куполата има 40 прозорци, допринесуваат до впечатокот на посетителот и замислата дека златната купола виси од небото[40].

Храмот во текот на историјата претставувал еден од наголемите во светот. Во неговата внатрешност се наоѓале голем број на икони и фрески, кои биле уништени во времето на Отоманците. Храмот бил толку многу декориран со уметнички дела што самиот Јустинијан изјавил дека го надминал Соломон (Νενίκηκά σε Σολομών). Императорот со задоволство ја надгледувал изградбата на најголемата црква во своетот во тоа време, која како најголема останала до изградбата на катедралата во Севиља во Шпанија по околу 1.000 години.

Изградбата на црквата оставило големо влијание во архитектурта. Најголемите столбови во објектот се високи околу 20 метри со дијаметар од 1,5 метри и истите тежат повеќе од 70 тони. По наредба на Јустинијан, еден коринтски столб бил донесен дури од Либан за потребите на црквата.[41].

Централното место во објектот се состои од огромна сала чија должина изнесува 70 метри и ширина од 33 метри, и истата е осветлена со еден голем свод со 40 прозорци, расположени на основата на куполата. Двете странични галерии се одделени од големата сала со 110 мермерни столба, кои даваат можност пространството да не се дели и благодарение на страничните прозорци да се постигне рамномерно осветлување на црквата. Декорот на Света Софија е познат по својот раскош. Од сите краеви на ѕидовите се наоѓаат разнобојни мозаици, скапоцени камења и злато. Иконостасот се протегал врз 12 златни куполи, а иконите биле обложени со злато. Посебно биле заштитени книгите на евангелијата и црковните книги. Едно од најголемите елементи од декорацијата претставуваат шесте илјади лустери, кои го осветлуваат големото внатрешно пространство.

Од отоманскиот период денеска се зачувани олтарот или михраб, минибарот, тронот на султанот, двата огромни светилници на Сулејман од 1526 година.

Музејот Света Софија како еден од најважните споменици во списокот на светското наследство на УНЕСКО, во периодот од 1992 до 1993 година бил подложен на реновирање под контрола на УНЕСКО. За таа цел, под нејзината главна купола, било поставено скеле високо 55 метри и високо 180 тони. Во продолжение на 16 години, оваа железна скала стоела на ова место, попречувајќи им на посетителите да ја разгледаат во целост главната купола. Во 2010 година, оваа железна скала била конечно тргната, кое означувало и крај на реставрацијата на главната купола.

Купола[уреди]

Внатрешноста на Света Софија. Поглед кон главната купола

Во ентериерот на Света Софија доминира големата купола која има дијаметар од 31 метри, а е висока 55 метри. 40 ребрасти прозорци ја делат куполата на различни делови, кои во основата повторно завршуваат со по еден прозорец. Главната купола е подржана од четири главни столба, кои пак од своја страна се поткрепени од четири помали.

Во текот кога Света Софија била црква, куполата била покриена со чисто злато, а во нејзиниот центар се наоѓал крст. Целата купола била покриена од мозаици. Дел од нив исчезнале во времето на иконоборството, а други пак во текот на османлиската ера.

Тежината на куполата останало најголем проблем во текот на историјата на објектот. Оригиналната купола се срушила во 558 година, а во 563 година била изградена нова купола, која е повисока од претходната. Дел од куполата се срушил во 989 година, а источната половина во 1346 година. Третата купола останува до денес неоштетена[42]. Кога куполата била изградена на врвот од објектот, нејзината тежина предизвикала надворешните ѕидови да попуштат. Кога Исидор Помладиот ја обновил куполата, тој најпрвин наредил да се изградат внатрешноста на ѕидовите. Осве ова, тој ја зголемил висината на куполата од околу шест метри.

Минариња[уреди]

Света Софија има четири минариња, по едно од своите четири агли. Минарињата биле изградени во различен период во текот на отоманската ера. Првото минаре било изградено по заземањето на градот, односно во времето на Мехмед II. За негова изградба било користена тула, и тоа се наоѓало на јужниот дел од објектот. Второто минаре било изградено од страна на Бајазит II, а ова дело се препишува на Мимар Синан[43] на северо-источниот дел. Останатите две минариња датираат од времето на Мурат III.

Мозаици[уреди]

Мозаици во горната галерија

Света Софија е украсена со голем број на мозаици кои биле создавани во текот кога таа претставувала христијански храм. На мозаиците се претставени Пресвета Богородица, Исус Христос, светци, императори и нивните сопруги. Во времето кога крстоносците го зазеле грасот, во 1204 година, тие започнале со ванадлизам врз црквата. Така, голем број на вредни предмети биле испратени во Венеција и Западна Европа, каде се наоѓаат и денес.

По претвoрањето на објектот во џамија во 1453 година, голем дел од мозаиците биле покриени со малтер, поради забраната во исламот за претставување на слики односно идоли во храмовите. Овој процес не бил завршен одеднаш. Се знае дека дел од мозаиците постоеле дури во 17 век. Ова го зборувале патниците кои изјавувале дека: „сеуште може да се видат христијанските слики во поранешната црква“. Во периодот од 1847 до 1849 година, зградата била обновена од страна на швајцарско-италијанските браќа Фосати, а султанот Абдул Меџид им дозволил да откријат дел од мозаиците. Овој проект вклучувал и покривање на два серафимски мозаици кои се наоѓале на средината од зградата.

Мозаик на царската порта[уреди]

Мозаик на царската порта

Мозаикот на царската порта се наоѓа во калканот над портата, која порта била користена само од страна на императорите при нивниот влез во црквата. Врз основа на проучувањата и испитувањата, мозаикот датира од крајот на 9 век или од почетокот на 10 век. Мозаикот се состои од некој од византиските императори како се поклонува пред Исус Седржател барајќи некаков благослов. Исус пак е седнат на својот престол и покажува нимб, а во својата лева рака држи отворена книга[44]. Се смета дека станува збор или за императорот Лав VI Мудриот или пак за неговиот син Константин VII. Текстот од книгата гласи: „Мир на Вас. Јас Сум Светлината на светот[45]. На двете страни од Христос се наоѓаат два медалони: на левата е Архангел Гаврил а на десната е неговата мајка Марија.

Мозаик на југозападниот влез[уреди]

Поглед кон мозаикот

Мозаикот на југозападниот влез се наоѓа во калканот над влезот од вратата. Овој мозаик според истражувањата датира од 944 година. Мозаикот бил откриен за време на реставрацијата во 1849 година од страна на браќата Фосати. На мозаикот е претставена Пресвета Богородица како седи на својот престол под пиедесталот, кој бил изработени од скапоцени камења. Детето Исус седи во нејзиниот скут, држејќи ја неговата лева рака за да даде благослов на двајца императори. На левата страна стои императорот Константин Велики со обредна облека, а во својата рака држи модел од градот на Пресвета Богородица. На натписот веднаш до него, кон левата страна пишува: „ Големиот император Константин на светците“. На десната страна стои императорот Јустинијан I, исто така со обредна облека, а во својата рака држи модел на црквата Света Софија. На медалјоните од двете страни на главата на Пресвета Богородица се испишани буквите MP и ΘY, односно кратенка за "Mētēr" и "Theou", што во превод значи Мајката на Господ.

Апсиден мозаик[уреди]

Апсиден мозаик

Овој мозаик освен апсиден, се нарекува и Мозик на Богородица со нејзиното дете. Овој мозаик бил првиот кој бил направен по крајот на иконоборството. Тој бил инаугуриран на 29 март 867 од патријархот Фотиј I Константинополски и императорите Михаил III и Василиј I. Мозаикот се наоѓа на една од куполите во црквата, односно на апсидата. На мозаикот е претставена Пресвета Богородица како седи на својот престол, а во нејзиниот скут го држи своето дете Исус. Нејзиниот престол и пиедестал се украсени со скапоцени камења. Се смета дека овој мозаик бил реконструиран од претходен мозаик кој датирал од 6 век, и кој бил уништен за време на иконоборството во Византија. Сепак, не постојат никакви податоци за ликовна декорација на овој дел од храмот пред да започне иконобарството, ниту пак доколку постоела, за каков мозаик станувало збор. Позадината на мозаикот е позлатена. Портретите од архангелите Гаврил и Михаил во голема мера биле уништени, а датираат од 9 век.

Мозаик на император Александар[уреди]

Мозаикот на византискиот император Александар за посетител кој прв пат влегува во храмот нема да може лесно да го пронајде, бидејќи тој се наоѓа на вториот кат во еден темен агол на таванот. Мозаикот го претставува императорот Александар во својата церемонијална облека. Во својата десна рака, Александар држи свиток, а во левата глобус. Според истражувањата на браќата Фосати, овој мозаик бил откриен во 1849 година, а според Томас Витемор, основач на Византискиот институт на Америка, кој му било дозволено да работи врз Света Софија, дел од мозаикот бил уништен во земјотресот од 1894 година. Осум години по неговата смрт, мозаикот бил откриен во 1958 година, во голема мера преку истражувањата на Роберт Ван Ница.

Мозаик на императорка Зоја[уреди]

Мозаик на императорката Зоја

Мозаикот на императорката Зоја се наоѓа на источниот ѕид од јужната галерија. Овој мозаик се претпоставува дека бил направен во текот на 11 век. Христос Седржател, облечен во темно сина наметка (како и секогаш, според традицијата на византиската уметност), седи во средината на мозаикот давајќи го својот благослов со десната рака и држејќи ја Библијата во левата рака.

На двете страни од Исус, околу главата се наоѓаат монограми со буквите IC и XC, кое означува Исус Христос. Од неговата десна страна се наоѓа византискиот император Константин IX, а од неговата лева страна се наоѓа Зоја, сопруга на Константин IX. И двајцата се облечени во обредни носии. Константин на мозаикот е прикажан како нуди една кеса, како симбол на донација кон црквата а Зоја во својата рака држи свиток. Во натписот над главата на императорот пишува: „Константин, побожен цар на Исус Христос, цар на Римјаните“. Натписот над главата на Зоја пишува: „ Зоја, побожната Августа“. Позадината на мозаикот е обликуван со злато.

Се смета дека на местото на овој мозаик, претходно полстоел друг мозаик. Според првата верзија, на првиот мозаик бил претставен Роман III, или пак нејзиниот посвоен син Михаил. Според втората верзија, овој мозаик бил направен во времето на претходниот император, а по неговата смрт, биле променети само главите на императорот и неговата сопруга.

Мозаикот на Комнен[уреди]

Мозаикот на Комнен

Мозаикот на Комнен се наоѓа на источниот ѕид од јужната галерија. Овој мозаик бил направен во 1122 година. Пресвета Богородица стои во средината, прикажана, како во традиционалната византиска уметност, во сина наметка. Таа го држи детето Исус во скутот. Исус со својата десна рака дава благослов, а во својата лева рака држи свиток. На десната страна од моазикот е прикажан византискиот император Јован II Комнен, претставен во традиционална облека и направен од скапоцени камења. Во својата рака императорот држи кеса, која претставува симбол на донација на црквата според христијанската традиција. Неговата сопруга Ирина е облечена во церемонијална облека и нуди свиток или некој официјален документ. Самата императорка е прикажана со руса коса, румени образи и сиви очи, откривајќи го своето унгарско потекло.

Нивниот син Алексеј Комнен е претставен на соседниот пиластер. Тој е прикажан како младо момче, и најверојатно го означува неговото прво појавување на крунисувањето, кога имал седумнаесет години. Доколку внимателно се разгледат мозаикот на Комнен и Зоја, слободно ќе се забележат разликите меѓу нив, односно дека не се создавани во ист временски период.

Мозаик на молењето[уреди]

Поглед кон мозаикот

Дејсискиот мозаик (на грчки Δέησις значи молење) е мозаик кој најверојатно датира од 1261 година. Овој мозаик бил создаден за да го одбележи крајот на 57-годишната употреба на храмот од страна на Римокатоличката црква и нејзиното враќање кон православна. Овој мозаик се наоѓа во горните галерии од црквата. Денеска се смета за најдобрата во Света Софија, поради нејзините карактеристики, човечки изрази и тонови. Стилот по кој бил изработуван е близок на италијанските сликари од крајот на 13 век и почетокот на 14 век. На овој мозаик се претставени Пресвета Богородица и Јован Крстител, а во средината е Исус Седржател. Долниот дел од мозаикот е оштетен. Овој мозаик се смета за почеток на ренесансата во византиската уметност.

Мозаик на севетниот калкан[уреди]

Мозаикот кој се наоѓа на северниот калкан вклучува различни светци. Овој мозаик се смета дека успеал да преживее до денешен ден бидејќи се наоѓа на многу високо место и е тешко достижен. На овој мозаик се претставени Свети Јован Златоуст и Игнатиј Помладиот, облечени во бела облека со крстови, а во рака држат Библија. Имињата на секој мозаик е дадено на грчки, со цел да се овозможи идентификација на посетителот. Дел од овој мозаик не преживеал, најверојатно поради честите земјотреси во градот.

Реставрација[уреди]

Голем број на мозаици биле откриени во текот на 1930-тите години, од страна на Византискиот институт на Америка, предводен од Томас Витемор. Поради својата долга историја и како црква и како џамија, посебен предизвик се јавил кога започнала реставрацијата. Христијанските иконографски мозаици започнале да се откриваат кога започнал да се вади малтерот од ѕидовите. Меѓутоа, топродолжување на реставрацијата било отежнато бидејќи требало да се уништат деловите од исламската уметност. Проектантите се обиделе да држат рамнотеа помеѓу двете религиски групи. Конкретно, во тоа време започнало да се дискутира дали е потребно да се отстрани исламската калиграфија која се наоѓа на куполата, за да се овозможи да излезе основата од мозаикот на Исус Христос.

Најнова историја[уреди]

Реставрација и откритија[уреди]

Последната голема реставрација на Света Софија започнала во 1993 година, а завршила кон 2010 година. Реставрацијата опфаќала обнова на централната купола на храмот како и на крстилницата. Основниот реставраторски зафат бил околу огромната купола, чиј дијаметар изнесува 31,5 м. Реставриран и исчистен бил и златниот мозаик. Еден дел од куполата бил во многу лоша состојба и затоа било донесено решение во целост да биде откриен само еден мал дел, а тоа е ликот на еден ангел. Овој мозаик е со размер 1,5 Х 1 метар и го претставува ангелот Серафим, кој има човечко лице со шест крилја[46]. Се смета дека мозаикот бил направен во 9 век или во 14 век. Се смета дека на куполата има уште три ангелски мозаици, кои се покриени денес со малтер. Внатре во храмот била направена реставрација на 600 м2 мозаици. Исчистена била и надворешната фасада а бил поправен се покривот на куполите.

Извори според документарен филм[уреди]

Документарниот филм „Во длабочините на Св. Софија“ екипата спелеолози и нуркачи се симнуваат на длабочина од 283 метри под црквата. Дел од тимот е и директорот на Музејот „Св. Софија“, Хаљук Дурун. Според документарецот, во подземјето на Света Софија биле открини два подземни тунели изработени од камен. За едниот од нив се смета дека бил тунелот низ кој минувал византискиот император Теодосиј II во 5 век, кога сакал тајно да стигне до хиподромот каде што се оддржувале коњски трки и борби на гладијатори.

Точно под големата купола на подот бил принајден соѕиден капак од главниот резервоар за вода кој е длабок 12 метри. Таму биле откриени две простории со плоштина од 5 метри квадратни, каде биле откриени коски односно останки. Се смета дека коските припаѓаат на детето на Свети Антинегенос, кој бил единствениот човек кој не бил император да биде погребан во Света Софија до 13 век, и на патријархот Атанасиј, кој починал во 15 век и исто така бил погребан во храмот.

Според режисерот на документарниот филм посветен за Света Софија Ѓуксел Ѓуленсој, тврдењето дека под црквата се наоѓа тунел кој ги поврзува Света Софија со Топкапи Сарај останале единствено и само легенда од минатото.

Настани[уреди]

Во ноември 2006 година, посетата на римскиот папа Бенедикт XVI предизвикало серија нереди. Полицијата уапсила 39 лица од групата од 120 приврзаници на националистичката Партија на големото единство, кои ја запоседнале црквата во знак на револт против посетата на папата[47].

Во текот на 2010 година, околу 250 грчки православни христијани, кои имале намера да одржат миса во поранешната црква се откажале од посетата на Турција. Ова го изјавил нивниот водач бидејќи и самото Министерство за надворешни работи дало соопштение дека овој чекор би бил еднаков на кршење на турскиот закон кој забранува верски обреди во денешниот музеј. Претставник на турското Министерство за надворешни работи претходно изјавил дека земјата би можела да ја спречи групата да влезе во Турција доколку претставувала закана за безбедноста[48]. Владата на премиерот Реџеп Таип Ердоган ги укинала контролите за верските богослужби на други места во согласност со обидот, поттикнат од Европската Унија, да се подобрат човековите права во Турција. Турскиот закон од 1930-тите години ги спречува муслиманите и христијаните да вршат обреди во споменикот[49].

Исто така постоела и иницијатива за обновување на црквата од страна на Светиот совет во Атина. Така преку соопштението, бил повикан Реџеп Тајип Ердоган да покрене иницијатива за трансформација на сегашниот музеј во храм за богослужба на сите христијани. Од друга страна пак, турскиот Државен совет, кој ја има улогата на највисок административен суд во Турција, го одбил барањето на Друштвото за историски споменици и животна средина за претворање на музејот во џамија. Советот во отфрлањето на оваа иницијатива образложил дека Турција е потписник на Конвецијата на УНЕСКО за заштита на светското културно и природно наследство, и дека Света Софија како музеј е вклучена во спосокот на светско наследство на УНЕСКО[50].

Денеска, дел од грчкото општество смета дека Света Софија треба да биде вратена и повторно претворена во црква. Неколку организации дури покренале иницијатива за блокирање на Турција кон патот за приклучќување кон Европската Унија доколку не се врати црквата[51].

Легенди за црквата[уреди]

Столбот кој плаче[уреди]

Место каде голем дел од туристите ги ставаат своите палци замислувајќи си желба

Кога била изградена Света Софија, произлегле и други легенди, како на пример за столбот кој пушта солзи, кој столб денеска се наоѓа во долниот дел од храмот, на десната страна од главниот влез. Овој столб се нарекува така бидејќи има еден отвор од кој истекува влага. Според легендата, Свети Ѓорги ги лекувал на болните луѓе со допир на своите раце со нивните. По изградба на храмот, светецот ова го префрлил на столбот, со цел да им помага на луѓето кои доаѓале во црквата. Се верува дека доколку еден посетител го стави својот палец на отворот и ја сврти раката за 180 степени, ќе му се исполни замислената желба. Освен ова, се смета дека столбот има лековита сила, како на пример лечење од главоболка.

Евлија Челебија во својата книга Патопис раскажува за легендата на столбот од османлиско време. Според оваа легенда, кога се родил пророкот Мухамед, главната купола на Света Софија се срушила. По нејзиното рушење биле направени неколку обиди за реставрација, но сите тие обиди завршиле со неуспех. Почитуваниот меѓу свештениците ал-Хидар им кажал дека доколку сакаат да успее новата изградба на куполата, ќе треба да се земе плунка од пророкот Мухамед и истата да се промеша со вода од Зем Зем и вар. Така, свештениците тргнале на пат и отишле кај Абу Талиб во Мека. Пророкот Мухамед ја примил нивната молба, и тие по ова го изграбиле столбот на кој седи куполата.

Легенда на иконата на Исус[уреди]

Во храмот Света Софија имало икона на која бил насликан Исус. Еднаш некој евреин ја зел иконата и со својот нож започнал да ја уништува бидејќи иконата била навредлива за неговата вера. Во еден момент видел дека од иконата започнало да тече крв, на кое тој многу се исплашил и побегнал од самата црква. Но на неговата облека останала трага од крв. Еден христијанин ја забележал неговата облека. По ова, евреинот бил задржан и испрашуван од императорските војници, на кое тој ја признал вината и кажал каде ја сокрил иконата. Кога ја пронашле иконата, од неа сеуште течело крв

Легенда за бродот на Ное[уреди]

По големиот Потоп, бродот на пророкот [Ное] останал на врвот од планината Џуди. Во времето на основање на градот Константинопол, владетелот Везендон при изградба на храмот, неговата ќерка Света Софија добила знак од ал-Хидар, по кое таа наредила да ги донесат остатоците од бродот на Ное. Од овие даски била направна првата средната врата на Света Софија. Според Челебија, на вратата имало траги од бродот.

Други легенди[уреди]

Денеска се познати неколку легенди поврзани околу Света Софија. Првата од нив е поврзана за времето кога била градена црквата. Се сметало дека црковниот проект не бил измислен од страна на архитектите, туку му бил даден на императорот Јустинијан I од страна на ангели една вечер додека спиел на сон. Кога започнала изградбата, и кога се појавиле првите проблеми околу конструкцијата, ангелот повторно му се јавил на сон на императорот и му кажувал како треба да се постапи.

Според една друга легенда, архитектите долго време не можеле да го составаат планот на храмот. Главниот архитект му нудел на императорот различни опции, но истите не му допаѓале. Така, еден ден се случило чудо. На една литургија императорот отишол да земе просфора (квасен леб во кружна форма), но едно парче од него паднало и истото го зела една пчела. Сите биле изненадени кога го виделе ова. Императорот заповедал да се проверат кошниците на пчелите. Главниот архитект отворил една од нив и видел голема дупка во која пчелите имале изградено од восок храм. Овој восочен храм бил покажан на императорот, а кога на него му се допаднал, наредил да се изгради ист таков.

Исто така, постои и легенда за храмот при зазимањето на градот од страна на Османлиите. Денеска, во еден дел од храмот, на висина од четири метри се гледа отпечаток на човечка дланка. Со ова се поврзани две легенди, грчка и турска. Според грчката легенда, во времето на последната литургија, во христијанскиот храм се појавила Пресвета Богородица, која го дала својот покров над христијаните и го допрела ѕидот со својата рака. Според турската легенда пак, отпечатокот бил од раката на султанот Мехмед II. Кога градот бил заземен, Мехмед отишол во Света Софија качен на својот коњ. Но кога влегол во храмот, неговиот коњ се исплашил од големиот број на трупови и се исправил. Мехмед, за да не падне од коњот, ја ставил својата крвава рака на ѕидот.

Според друга легенда, во храмот не биле заклани сите. Свештеникот кој ја служел последната литургија, не успеал да ја заврши туку заедно со чашата влегол во ѕидот на храмот. Така, доколку се допре мирно до ѕидот, ќе се слушне шепотот на свештеникот, кој продолжувал да ги чита своите молитви. Така, овој свештеник според истата легенда, своите молитви ќе ги чита додека градот заедно со храмот повторно не се врати на христијаните.

Наводи[уреди]

  1. Магдалино, Павел. "Истанбул: градби, Света Софија". Oxford Art Online. http://www.oxfordartonline.com. 28 февруари 2010 година
  2. 2,0 2,1 2,2 Janin (1953), стр. 471.
  3. Мекензи, Стивен Л. (1998). „Еврејската библија денес: Вовед во критични прашања“. M. Патрик Грам. Луисвил: Вестминстер Џон Кнокс прес. стр. 149. ISBN 0-6642-5652-X. http://books.google.com/books?id=owwhpmIVgSAC&pg=PA149&dq=%22Jesus+Christ+as+the+Holy+Wisdom+of+God%22#v=onepage&q=%22Jesus%20Christ%20as%20the%20Holy%20Wisdom%20of%20God%22&f=false. 
  4. Бинс, Џон (2002). „Вовед во христијанската православна црква“. Кембриџ: Универзитет Кембриџ. стр. 57. ISBN 0-5216-6738-0. http://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&pg=PA57&dq=%22Its+dedication+to+the+Wisdom+of+God+identified+it+with+Christ%22#v=onepage&q=%22Its%20dedication%20to%20the%20Wisdom%20of%20God%20identified%20it%20with%20Christ%22&f=false. 
  5. Симонс, Марлис. „Центарот на отоманската сила“, „Њујорк тајмс“, 22 август 1993 (конс. 4 јуни 2009).
  6. Клинер, Фред; Кристијан Мамија (2008). „Гарднерска уметност низ вековите“ (12 издание). Масон, OH: Вадсворт. стр. 329. ISBN 0495467405. 
  7. 7,0 7,1 "Света Софија." ArchNet.
  8. Алесандро Фони, Јоргос Папагианакис, Надја Магненат Талман. „Света Софија: Реституција, визуализација и виртуална симулација Life“ (PDF). архивирано од оригиналот на 9 јули 2007. http://web.archive.org/web/20070709194035/http://www.virtualworldheritage.org/papers/3181_976-Virtual_Hagia_Sophia.pdf. конс. 3 луки 2007. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Janin (1953), p. 472.
  10. (на руски) „Историја на Византиската Империја од 6 век до 9 век“. Мысль. 1996. стр. 331. ISBN ISBN 5-244-00838-2. 
  11. Жанин, Рејмонд (1950) (на француски). „Византиски Константинопол“ (1 издание). Парис: Institut Français d'Etudes Byzantines. стр. 41. 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Милер Винер (1977), стр. 86.
  13. Емпорис: Света Софија
  14. Маранчи, Кристина. "Трдат: Building Practices and Cross-Cultural Exchange in Byzantium and Armenia." Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 62, No. 3, Sep. 2003, pp. 294–305.
  15. Ali, Daniel and Spencer, Robert. Inside Islam. West Chester: Ascension Press, 2003, pp. 108–110, 112–118.
  16. Р., Стивен (1965). „Падот на Константинопол, 1453“. Кембриџ: Универзитет Кембриџ. стр. 145. ISBN 0-5213-9832-0. 
  17. Доналд Никол. Крајот на Византиската Империја, 1979, стр. 88.
  18. 18,0 18,1 Никол. Крајот на Византиската Империја, стр. 90.
  19. 19,0 19,1 Рансиман. Падот на Константинопол, стр. 147.
  20. Василев 1952, стр. 651-652
  21. Рансиман. Падот на Константинопол, стр. 133–134.
  22. Никол. Крајот на Византиската Империја, стр. 389.
  23. Норич, Џон Џулис (1997). „Историја на Византија“. Њујорк: Vintage Books. стр. 380. , "...силувањето и грабежот веќе започна ..."
  24. Опсада на Константинопол (1453), според Николоп Барбаро
  25. Никол, Давид (2007). „Падот на Константинопол: Отоманско завојување на Византија“. Њујорк: Osprey Publishing. стр. 237, 238.  "Всушност околу 4.000 Грци загинале во опсадата." ... "Мехмед исто така, наредил престанат грабежите и ги испратил своите војници надвор од ѕидовите". Во 1453 година, Цариград имал околу 50.000 луѓе кога отоманските Турци ги заробиле во градот.
  26. Падот на Константинопол, 1453
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 27,6 27,7 27,8 27,9 Müller-Wiener (1977), p. 91.
  28. Рансиман. Падот на Константинопол, стр. 149.
  29. It is possible that all these phenomena were local effects of the cataclysmic Kuwae volcanic eruption in the Pacific Ocean. The "fire" seen may have been an optical illusion due to the reflection of intensely red twilight glow by clouds of volcanic ash high in the atmosphere.Source at NASA
  30. Janin (1953), p. 475.
  31. 31,0 31,1 Mamboury (1953), p. 288.
  32. Тафур, Перо (1926). „Патувања и авантури, 1435–1439“. Trans. M. Letts. Лондон: G. Routledge. стр. 138–148. 
  33. Г. Герола, “Le vedute di Costantinopoli di Cristoforo Buondemonti,” SBN 3 (1931): 247–79.
  34. Mortimer Chambers, Barbara Hanawalt, Theodore Rab, Isser Woloch, Raymon Grew: "The Western Experience" 2003 McGraw-Hill
  35. Mungan, I. (2004). „Света Софија и Синин Мимар“. Mungan & Wittek (eds); Taylor & Francis Group, London. стр. 383–384. ISBN 90 5809 642 4. http://books.google.be/books?id=6j5nuvAd44QC&pg=PA383&dq=Sinan+earthquake+%22Hagia+Sophia%22#PPA383,M1. 
  36. 36,0 36,1 Müller-Wiener (1977), p. 93.
  37. Светски споменици на културата: Аја Софија
  38. http://www.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=343
  39. İbadete açık Ayasofya (турски)
  40. (Прокопиј, 561 година)
  41. ____ Балбек ги чува своите тајни
  42. Fazio, Michael; Moffett, Marian; Wodehouse, Lawrence (2009) (3rd издание). McGraw-Hill Higher Education. ISBN 9780073053042. 
  43. http://www.focusmm.com/civilization/hagia/history.htm
  44. Црква Света Софија
  45. Библија (Јован 20:19; 20:26; 8:12)
  46. „Откриен е ангел Серафим од мозаик во Света Софија во Константинопол“. http://www.mpc.org.mk/svetaktuelno.asp?id=3915. конс. 30 ноември 2011. 
  47. „Националисти ја окупираа „Аја Софија““. Дневник. 23 ноември 2006. http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=BD96EF384DF1E645B82A307F21D860B1. конс. 18 ноември 2011. 
  48. „Нема православна миса во „Аја Софија““ (на македонски). Утрински весник. 17 септември 2010. http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=52A804E597FB3145B6B68A860ADD525A. конс. 30 ноември 2011. 
  49. „Нема православна миса во „Аја Софија““ (на македонски). Дневник. 17 септември 2010. http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=52A804E597FB3145B6B68A860ADD525A. конс. 18 ноември 2011. 
  50. „Покрената иницијатива за возобнова на црквата „Света Софија“ во Истанбул“. http://preminportal.com.mk. http://preminportal.com.mk/content/view/2223/67/. конс. 18 ноември 2011. 
  51. http://www.teslasociety.com/hagiasophia.htm


Референци[уреди]

  • Мамбури, Ернест (1953). „Туристички Истанбул“. Истанбул: Çituri Biraderler Basımevi. 
  • Жанин, Рејмонд (1953). „Географија на Византиската империја. 1. Дел: опсадата на Цариград и Вселенскиот патријарх. 3 Том. : Цркви и манастири“. Париз: Француски институт за византиски студии. 
  • Müller-Wiener, Волфганг (1977) (на германски). „Графички речник за топографијата на Истанбул: Византија, Константинопол.“. Тубинген: Васмут. ISBN 9783803010223. 
  • Тарнер, Џ. (1996). „Grove Dictionary of Art“. Оксфорд: Oxford University Press. ISBN 0195170687. 
  • Мајнстон, Роуленд (1997). „Света Софија: Архитектура, структура и литургија на Јустинијановата црква“. В.В. Нортон. ISBN 0-500-27945-4. .
  • Црква Света Софија.
  • Неџипоглу, Гулру (2005). „Ерата на Синан: Археолошка култура на Отоманската Империја“. Лондон: Reaktion Books. ISBN 9781861892447. 
  • Рончеј, Силвија; Брацини, Томазо (2010) (на италијански). „Роман за Цариград. Книжевен водич за Рим на истокот“. Торино: Einaudi. ISBN 978-88-06-18921-1. 

Литература[уреди]

  • Алкермес, Јиозеф (2005). „Уметност и архитектура во ерата на Јустинијан“. Мас, Михаел. „The Cambridge Companion to the Age of Justinian“. Кембриџ: Универзитет Кембриџ. стр. 343–375. ISBN 9780521520713. 
  • Балфур, ЏонПатрик Даглас (1972). „Света Софија“. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0882250144. 
  • Кимок, Фатих (2004). „Света Софија“. Milet Publishing Ltd. ISBN 978-9757199618. 
  • Домато, Ламија (1980). „Византиска црква Света Софија: наоди“. Vance Bibliographies. ASIN B0006E2O2M. 
  • Горјански, Лев Владимир (1933). „Света Софија: анализа на архитектурата, уметноста и духот на храмот во Константинопол посветен на светата мудрост“. American School of Philosophy. ASIN B0008C47EA. 
  • Џонатан Харис, Константинопол: Престолнина на Византиум. Hambledon/Continuum (2007). ISBN 978 1847251794
  • Хауленд Свифт, Емерсон (1937). „Бронзените врати на портатите во Света Софија“. University of Chicago. ASIN B000889GIG. 
  • Калер, Хајнц (1967). „Света Софија“. Praeger. ASIN B0008C47EA. 
  • Кинрос, Лорд (1972). „Света Софија, чудо на човекот“. ASIN B000K5QN9W. 
  • Клинбаер, Евгениј; Антониј Вајт (2007). „Света Софија“. Лондон: Scala Publishers. ISBN 978-1857593082. 
  • Клинбаер, Евгениј (2000). „Света Софија во Константинопол: Singulariter in Mundo (Monograph (Frederic Lindley Morgan Chair of Architectural Design), No. 5.)“. William L. Bauhan. ISBN 978-0872331235. 
  • Крутимер, Ричард (1984). „Ранохристијанска и византиска архитектура“. Њу Хевен: Yale University Press. ISBN 978-0300052947. 
  • Мајнстон, Р.Џ. (1997). „Света Софија: Архитектура, структура и литургија на црквата на Јустинијан“. Лондон: Thames & Hudson. ISBN 978-0500279458. 
  • Мајнстон, Р.Џ. (1988). „Света Софија: Архитектура, структура и литургија на црквата на Јустинијан“. Лондон: Thames & Hudson. ISBN 0-500-34098-6. 
  • Манго, Кирил; Ахмед Ертуг (1997). „Света Софија. Визија за империи“. Истанбул. 
  • Нелсон, Роберт. С. (2004). „Света Софија, 1850–1950: Споменикот на Светата мудрост“. Чикаго: University Of Chicago Press. ISBN 978-0226571713. 
  • Озкул, T. A. (2007). „Карактеристики на Света Софија“. Elsevier. 
  • Свајнсон, Харолд (2005). „Црквата Санкта Софија: Студија за византиската градба“. Бостон: Adamant Media Corporation. ISBN 978-1402183454. 
  • Јуцел, Ердем (2005). „Света Софија“. Scala Publishers. ISBN 978-1857592504. 
  • „Света Софија од времето на Јустинијан до денес“. Princeton Architectural. 1992. ISBN 978-1878271112. 

Мозаици[уреди]

  • Мекдоналд, Вилијам (1951). „Откривање на византиските мозаици во Света Софија“. Археолошки музеј на Америка. ASIN B0007GZTKS. 
  • Манго, Кирил (1972). „Мозаиците на Света Софија во Истанбул“. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. ASIN B0007CAVA0. 
  • Манго, Кирил (1968). „Апсиден мозаик во Света Софија“. Џонсон Репринтс. ASIN B0007G5RBY. 
  • Манго, Кирил; Хајнц Калер (1967). „Света Софија: Мозаици“. Praeger. ASIN B0000CO5IL. 
  • Тетерјатников, Наталија (1998). „Мозаиците на Света Софија“. Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 978-0884022640. 
  • Јуцел, Ердем (1988). „Мозаиците на Света Софија“. Efe Turizm. ASIN B0007CBGYA. 

Надворешни врски[уреди]

Мозаици[уреди]

Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Црква Света Софија (Истанбул)“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).