Сулејман Величествениот

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Osmanli-nisani.svg   
Сулејман Величествениот
Сулејман Законодавецот
سلطان سليمان اول
Султан на Отоманската империја
Чувар на двете свети џамии
Калиф
Емир
Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg
Период Територијално проширување на Отоманската Империја
Крунисување 30 септември 1520
Полно име Сулејман бин Селим Хан
Роден 6 ноември 1494(1494-11-06)
Место Трабзон
Починал 5 септември 1566 (на 71 година)
Место Сигетвар, Унгарија
Погребан Сулејманова џамија, Константинопол[1][2] (денешен Истанбул)
Претходник Селим I
Наследник Селим II
Consort Рокселана
Wives
Хасеки Хурем султан
Махидевран султан
Потомство

Шехзаде Махмуд (1511–1521)
Шехзаде Мустафа (1515–1553)
Шехзаде Мехмед (1523–1543)
Шехзаде Абдулах (1522-1524)
Михрима султан (1524–1578)
Шехзаде Селим (1525–1574)
Шехзаде Бајазит (1527–1561)

Шехзаде Чихангир (1535–1553)
Семејство Отоманска династија
Династија Отоманска династија
Татко Селим I
Валиде султан Ајше Хафса султан

Сулејман I(отомански турски: سلطان سليمان اول, Sultān Suleimān-i evvel или قانونى سلطان سليمان‎, Kānūnī Sultān Suleimān, турски: I. Süleyman (Turkish pronunciation: [sylejˈmɑn]) — десетиот султан на Отоманската империја со која управувал во периодот од 1520 до 1566 г. и со тоа најдолго се задржал на престолот од сите султани. Во европската традиција е познат како Сулејман Величествениот[3] а во источната како Законодавецот (турски: Kanuni; арапски: القانونى‎, al‐Qānūnī) главно поради воведување на реформи во законодавниот систем на земјата. Освен законодавни, тој спровел и административни, воени, судски, даночни и образовни реформи. Во текот на неговото владеење империјата се протегала од Будимпешта на Дунав до Асуан и реката Нил, заедно со реките Еуфрат и Тигар до Грузија и Гибралтар.

Сулејман бил истакнат поет а исто така и голем заштитник на културата, литературата и архитектонскиот развој[4]. Тој зборувал пет јазици: отомански, арапски, чагатаи, персиски и српски јазик.

Во последните дваесет години бил под влијание на неговата омилена Рокселана, која успеала да стане законска жена на султанот, нешто што не можела да постигне ниту една од наложниците на изминатите два века. Започнувајќи кампања во Унгарија, Сулејман не доживеал да победи. Неговата смрт била скриена и раководењето со империјата продолжило без султанот, но во негово име, додека да дојде на престолот неговиот син од Рокселана - Селим II, со кој започнала ерата на падот на империјата.

Воени успеси[уреди]

Роден во 1495 година, Сулејман го започнал своето владеење со давање на пари на јаничарите за да го направат султан, но тој, исто така, ослободил и 600 египетски затвореници и некои трговци кои неговиот татко неправедно ги казнил. Високи офицери обвинети за суровост биле осудени и егзекутирани. Сулејман прво ги освоил двете места кои Мехмед Освојувачот не успеал да ги освои, Белград во 1521 и Родос следната година. По 145 дена преживеаните витези капитулирале и им било дозволено да го напуштат Родос, тие потоа скитале пет години се додека не си нашле дом на Малта. Откако Пашата Кајр Бег починал во Египет во 1522 година, неговиот наследник Ахмед Паша се побунил против јаничарите заедно со беговите Мамлуци и арапските водачи, за да стане независен. Откако бил потиснат револтот од страна на османлиските сили, големиот везир Ибрахим Паша Паргали спровел обемни административни реформи од 1525, со кои отоманската власт во Египет се зацврстила и траела речиси три века.

По три години без војна јаничарите на се побуниле и го пљачкосале еврејскиот кварт во Истанбул и куќите на офицерите. На Сулејман му се заканувала опасност, но бунтот бил потиснат; лидерите биле егзекутирани, а други ги загубиле своите позиции. Повеќето од јаничарите се смириле со подароци во пари и нова воена кампања. Сулејман ги предводел своите османлиски сили против Унгарците во 1526 година. На 29 август 1526 година започнала Мохачката битка. Отоманците ги поразиле сојузничките христијански сили предводени од Лајош II. Во текот на битката, 24.000 Унгарци биле убиени, а султанот Сулејман наредил 2.000 затвореници да бидат егзекутирани.Сепак, победата не им дала голема сигурност на османлиите. Унгарските благородници го избрале Јован Заполоја како нивни нов крал, а тој бил признат и од страна на Сулејман. Сепак, Германците го поддржале кралот на Бохемија, Фердинанд, што резултирало со граѓанска војна. Неговите пратеници отишле во Истанбул, но таму биле затворени. Во меѓувреме Туркмените се побуниле во Киликија и не биле поразени од големиот везир Ибрахим Паша Паргали сè до 1528.

Султан Сулејман и Хурем Султан. Портрет од Антон Хикел

Фердинанд бил во сојуз со царот Карло V. Забавена со дождови и поплави, османлиската војска на Сулејман морала да се откаже од опсадата на Виена во октомври 1529 година .Околу 40.000 Турци и 20.000 христијани биле убиени во бескорисната војна. Сулејман повел кампања против царските сили во 1532, но се соочил со тврдоглав отпор од страна на градот Гунс. Акинџи коњицата и татарските сојузници ја ограбиле Штаерска во Австрија додека Сулејман се повлекувал назад кон Белград. Фердинанд испратил пратеник и било склучено примирје во 1533.

Во меѓувреме персискиот Шах Тахмасп (1524-1576) се борел се против ривалствата со своите браќа и туркменистанските емири. Во Курдистан ханот на Битлиш се борел за Шахот, а Персискиот гувернер на Багдад бил убиен пред отоманската помош да може да пристигне. Големиот везир Ибрахим го принудил Шахот Тахмасп да се повлече и Сулејман пристигнал во Табриз во 1534, влегувајќи во Багдад во услови на снег во ноември. Така Ирак бил освоен, а новата провинција Ерзурум е додадена на Отоманската империја.

Во Персија отоманскиот благајник Челеби имал лоши односи со везирот Ибрахим Паша Паргали бидејќи бил обвинет од него за проневера. Пред да биде погубен, Челеби му напишал писмо на Сулејман обвинувајќи го Ибрахим за предавство бидејќи себе си се нарекувал султан. Ибрахим, некогаш христијанин и сеуште роб на Сулејман, бил осомничен за непочитување на Куранот, за заговор со Франција, и бил омразен поради неговото огромно богатство. Во 1536 Сулејман го поканил Ибрахим на вечера, и везирот бил пронајден убиен следното утро.

Шест генерации отоманските султани имале деца од жените во своите хареми без брак, но една година откако мајката на султанот починала, Рокселана го убедила Сулејман во 1534 да се ожени за неа и да ја прогони мајката на Мустафа, Махидевран. Откако Ибрахим бил отстранет, Рокселана имала поголемо влијание од везирите кои го наследиле.

Отоманската морнарица имала галии кои ги веслале воени заробеници. На успешниот пират Кајр ал-Дин му била дадена команда и Тунис бил освоен во 1534 година. Овој град бил нападнат и од страна на императорот Kарло V и неговата армада предводена од адмирал Андреа Дорија. Кајр ал-Дин, познат како Барбароса поради неговата црвена брада избегал, а потоа облекувајќи ги неговите луѓе како Шпанци и под тоа знаме ги ограбувал Балеарските Острови, земајќи 5.700 затвореници од Порт Махон во Менорка. Во 1536 Османлиите изградиле двесте бродови со цел да ја нападнат Италија и Отранто бил завземан следната година. Десет илјади Италијанци биле продадени на пазарите за робови во Истанбул. Во 1537 Венецијанците и се придружиле на "светата лига" на кралски сили против Турците но Отоманската морнарица ги поразила доволно на Крф и во Заливот Арта за да им овозможи на Турците да доминираат на Медитеранот во наредната третина на векот. Тие се согласиле на примирје во 1540 година, но Венеција морала да се откаже од Мореја(Пелопонез) и нејзините егејски острови.

Сулејман бил пофален од страна на царскиот пратеник Бузбек за неговата правда и за именување на способни и заслужни мажи за владините позициии. Во 1535 Големиот везир Ибрахим направил договор со Французите што им овозможило да тргуваат слободно со дел од Отоманската империја. Империјата на Сулејман вклучувала дваесет различни етнички групи и 21 влада, повеќето од нив биле во муслиманската Азија, но тој ги третирал Европските христијани со извесна толеранција по нивното освојување. Османлиските закони биле осовременети од Мула Ибрахим од Алепо и ослободени од традиционалните исламски закони. Христијаните се нашле под Кодексот за рајата и нивниот десеток и данокот од капитација биле толку умерени што некои селани избегале од христијанските господари во Унгарија за да бидат под османлиска власт. Казните биле модернизирани со парична казна како замена за физичкото казнување, осакатувањето и смртта во многу случаи, иако напорите за здобивање на чест сеуште можеле да значат сечење на рака за лажно сведочење, фалсификување, или дистрибуција на фалсификувани пари. Каматните стапки биле ограничени на 11%. Животните кои се користат за работа требало да бидат третирани љубезно.

Сулејман бил многу богат со годишен приход од околу дванаесет милиони дукати; неговите војни биле плаќани од пленот (вклучувајќи ја и продажбата на многу луѓе како робови) и од данокот од христијанските вазали. Подоцна во неговото владеење тој почнал да бара подароци од службениците кои ги назначил на повисоки позиции. Судиите (кадии и муфтии) биле имуни на оданочување и конфискација на нивниот имот, што ги правело привилегирана елита. Осум колеџи се состанувале во главните џамии и во училиштата се студирала граматика, синтакса, логика, метафизика, филологија, метафизика, реторика, геометрија, астрономија и астрологија. Високото образование обично го нагласувало исламскиот закон.

Во 1541 царот Карло V не успеал да го освои Алжир, а две години подоцна Кајр ал-Дин (Барбароса) ги опустошил Неапол и Сицилија. По нивното закотвување во Марсеј, Французите дозволиле Отоманската морнарица да оди во Тулон, но Турците пустошејќи ги француските села предизвикале многу да избегаат. Во 1544 епидемија убила многу робови од галиите, и Турците заробувале француски христијани за да ги заменат. Франсоа I советувал да се нападне Ница, која била под власт на сојузникот на кралот, Војводата од Савоја, чиј замокот бил отпуштен. Кајр ал-Дин (Барбароса) починал во 1546 година.

Конечно во 1554 Франсоа го раскинал овој сојуз со поткуп на Турците со подароци. Тургут, кој бил заробен и поминал четири години години како роб на галија пред да биде ослободен, на крајот станал Отоманската адмирал и го превзел Триполи од витешкиот ред на Свети Јован во 1551, но тие се одмаздиле кога Тургут бил убиен во неуспешната опсада на Малта во 1565. Јован Заполоја, натеран од унгарскиот националист Мартинуци, се оженил со полската принцеза Изабела кратко време пред неговата смрт во 1540 година. Нивниот едногодишен син Стефан бил прогласен за крал на Унгарија, но Османлиите сеуште ја окупирале неговата земја.

Во 1541 година бил опсаднат градот Будим. Опсадата резултирала со заземање на градот Будим. По оваа победа, Османлиската империја воспоставила контрола над централна Унгарија. Битката е дел од т.н. Мала војна во Унгарија. Победата претставува една од најзначајните на Османлиите против Фердинанд I, најмногу поради тоа што градот во следните 150 години бил под нивна контрола[5]. Откако Фердинанд се обидел да ја презеде Пешта, Сулејман во 1543 година се вратил во Унгарија и ја претворил катедралата во Будим во џамија. На крајот бил постигнат договор во 1547 година, во кој биле вклучени Франција, Венеција, и папа Павле III; Фердинанд се согласил да му исплаќа на султанот 30.000 дукати на годишно ниво. Ова му овозможило на Сулејман повторно да ја нападне Персија, да го поврати Табриз и да го преземе градот Ван во наредната година.

Во 1551 монахот Мартинуци ја убедил Изабела да му ја предаде Трансилванија на Фердинанд, како дел од Австрија, во замена за земјиште во Шлезија. Сулејман на ова реагирал со затворање на австрискиот пратеник две години, но Мартинуци бил прогласен за архиепископ и кардинал. Султанот го испратил Мехмед паша Соколиќ со армија да ја превземе власта и поставил гарнизон во Липа во Трансилванија. Фердинанд ја опсадил Липа и го убил Мартинуци поради заговор со гарнизонот. Турските трупи извршиле инвазија и повторно го поразиле Фердинанд во 1552. Наредната година Сулејман заминал на неговата последна персиска кампања, во која повторно го освоил Ерзурум и ја опустошил персиската земја по Горен Еуфрат. Примирјето довело до договор за мир во Амасија во 1555 година.

Ќерката на Рокселана, Михримах султан се оженила со хрватскиот финансиер Рустем паша, кој бил прогласен за голем везир во 1543 година. Рокселана, исто така, лобирала за своите три сина Селим, Бајазит, и Џихангир, но Сулејман го преферирал синот од Махидевран -Ѓулбахар, Мустафа, кој владеел со Амасија во Азија. Остарениот султан го испратил Мустафа да ја води третата персиска инвазија, но интригите и сомневањето во неговата амбиција предизвикале Сулејман да го задави својот сопствен син со тетива од лак. Мустафа бил популарен кај јаничарите, но Султанот ги смирил со разрешување на Рустем и со подарок од половина милион дукати. Сепак, наследникот на Рустем, Ахмед паша, бил убиен за предавство на земјата во рок од две години. Рустем бил повторно назначен. Тој имал 1.700 робови при неговата смрт. По смртта на Рокселана, јаничарите го преферирале поспособниот Бајазит наместо алкохоличарот Селим а Џихангир починал. Кога Сулејман им доделил на своите два сина позиции далеку од главниот град, Бајазит одбил да оди. Во граѓанската војна султанот го поддржал Селим па Бајазит бил поразен во Конија во 1559. Принцот побегнал на Персискиот двор, каде што Шах Тахмасп го подмитил со 400.000 златници за да изврши преврат во 1561. Петте синови на Бајазит, исто така, биле задавени со тетиви.

Османлиите ја опсадиле Малта во мај 1565 година и 700 Витези на Свети Јован биле држени внатре се додека не пристигнале Шпанците во септември и не ги принудиле Турците да заминат. Повеќе од 20.000 Турци загинале или се бореле со болеста, додека 7.000 Малтежани и Шпанци ги загубиле своите животи. Веќе повозрасниот Сулејман заминал во кочија пред армија од 200.000 на својата последна кампања за Унгарија. Целта бил грофот Николај Зрински, кој го убил миленикот Мухамед од Трикала во Сиклос во 1552. Тие ја опсадиле тврдината Шегетвар, но пред победата Сулејман починал од срцев удар на 6 септември 1566 година.

Големиот везир Мехмед Паша Соколовиќ ја сокрил смртта на султанот, го убил докторот за да остане смртта во тајност и дал телото на Сулејман да се балсамира и наредил телото да не се закопа се додека битката не биде добиена и Селим II не ја преземе власта во Истанбул. Во последните години од животот Сулејман го забранил алкохолот и станал станал порелигиозен но првиот указ на Селим "Пијаницата" бил да го направи алкохолот лесно достапен.

Наводи[уреди]

  1. The Encyclopædia Britannica, Vol.7, Edited by Hugh Chisholm, (1911), 3; Constantinople, the capital of the Turkish Empire...
  2. Britannica, Istanbul:When the Republic of Turkey was founded in 1923, the capital was moved to Ankara, and Constantinople was officially renamed Istanbul in 1930.
  3. Merriman.
  4. Atıl, 24.
  5. Garnier, p.200