Босна и Херцеговина

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Поимот „Босна“ пренасочува тука. За други значења на поимот „Босна“ видете Босна (појаснување).
Босна и Херцеговина
Bosna i Hercegovina
Босна и Херцеговина
Знаме Грб
ХимнаДржавна химна на Босна и Херцеговина
Местоположбата на  Босна и Херцеговина  (зелено)на Европскиот континент  (темно сива)  —  [Легенда]
Местоположбата на  Босна и Херцеговина  (зелено)

на Европскиот континент  (темно сива)  —  [Легенда]

Главен град Coat of arms of Sarajevo.svg Сараево
43°52′ СГШ 18°25′ ИГД / 
Најголем град главниот град
Службен јазик босански, хрватски, српски
Народности  48% Бошњаци
32% Срби
19% Хрвати
Демоним Босанци, Херцеговци
Уредување Федерална република
 -  Висок претставник Валентин Инзко
 -  Членови на претседателството Жењко Комшиќ
Небојша Радмановиќ
Харис Силајџиќ
 -  Премиер Ниола Шпириќ
 -  Претседател на уставен суд Сеада Палавриќ
Независност
 -  Спомената 9. век 
 -  Создадена 29 август 1189 
 -  Основано кралство 26 октомври 1377 
 -  Изгубена независност од Отоманска империја 1463 
 -  Национален ден 25 ноември 1943 
 -  Независност од СФРЈ 1 март 1992 
 -  Призната 6 април 1992 
Површина
 -  Вкупна 51,129 км2 (127-ма)
Население
 -  проценка за 2007 3.981.239 (126-та)
 -  Попис 1991 4.377.053 
 -  Густина 76 жит/км2 (123-та)
БДП (ПКМ) проценка за 2008
 -  Вкупен $30.389 милијарди[1] 
 -  По жител $7,610[1] 
БДП (номинален) проценка за 2008
 -  Вкупно $18.469 милијарди[1] 
 -  По жител $4,625[1] 
Џини (2007) 26.15 (низок
ИЧР (2008) 0.802 (висок) (76-та)
Валута Конвертибилна марка (BAM)
Часовен појас CET (UTC+1)
 -  (ЛСВ) CEST (UTC+2)
Се вози на десно
НДД .ba
Повик. бр. 387

Босна и Херцеговина или скратено БИХ е држава во југоисточниот дел на Европа, сместена на западниот дел од Балканскиот полуостров. На север, запад и југозапад граничи со Хрватска, а на исток со Србија. На југоисток граничи со Црна Гора. Главен град е Сараево. Независност БИХ прогласува со референдумот кој се одржал во 1992 година. Порано беше една од федералните единици на СФРЈ.

Етимологија[уреди]

Името на државата потекнува од двата историски региони од кои е составена денешната држава. Двата региона се: Херцеговина и Босна.

Географија и клима[уреди]

Неум на краткото босанско крајбрежје.

Босна и Херцеговина се наоѓа во југоисточниот дел на Европа, на западниот дел од Балканот. Вкупната површина на земјата изнесува 51 129 km². Таа граничи со Хрватска на север, северозапад и југ со вкупна должина на границата од 932 km, потоа со Србија на исток со вкупна должина на границата од 312 km и со Црна Гора на југоисток со вкупна должина на границата од 20 km.

Босна и Херцеговина излегува на Јадранското море. Самата држава се состои од две географски и историски целини: Босна која се наоѓа на север со околу 42.000 km², и Херцеговина на југ. Државата е мала планинска земја. Главен град на земјата е Сараево со околу 500 000 жители. Од поголемите градови се издвојуваат: Бања Лука, Тузла, Мостар, Бихач, и други.

Климата во БИХ е умерена континентална со топли лета и ладни зими. Подрачјата кои се наоѓаат на голема надморска височина имаат кратки жешки лета и долги студени зими. На југ кон приморјето можат да се појават благи врнежливи зими.

Историја[уреди]

  • Во VI-VII век на територијата на денешна Босна и Херцеговина се населуваат словенски племиња.
  • Во XII век е создадено Босанското кнежество (од 14 век е кралство), кое ја опфаќа и областа Херцеговина
  • Во 1463 година територијата на Босна потпаѓа под властта на Османлиската империја, а во 1482 година и територијата на Херцеговина.
  • По востанието во 1875-1878 година Босна и Херцеговина е окупирана од Австро-Унгарија, а во 1908 година е анексирана.
  • Од 1918 година е во составот на Кралство на србите, хрватите и словенците, а од 1929 година во Кралство Југославија
  • Во 1941 година Босна и Херцеговина е окупирана од германските војски и е вклучена во составот на профашистичката Независна хрватска држава. Во времето на ослободителните војни во текот на 1941-1945 година е ослободена од партизаните на Јосип Броз Тито и во ноември 1945 година е вклучена во составот на Југославија како федерална република.
  • Во есента на 1992 година Босна и Херцеговина го објавува своето излегување од СФРЈ и во мај 1992 година е примена како полноправна членка на ООН
  • Во средината на 1992 по острото меѓуетничко отежнување на реонот во и околу БИХ, избувнува граѓанска војна.
  • Во ноември 1995 година во САД се постигнати мировни преговори по 14 декември 1995 во Париз.

Политички систем[уреди]

Парламентот на БИХ.
Карта на БиХ.

Босна и Херцеговина според своето државно уредување е единствена држава во светот. Нејзиното уредување е од републикански карактер, иако самата држава не функционира ниту пак се дефинира како република поради сложеноста на единиците на кои се дели (ентитети и кантони). Својата независност ја стекнува на 5 април 1992 година со кое на референдумот се усогласува да се одвои од СФРЈ од кои претходно веќе беа излегле Словенија, Хрватска и Македонија. Владата според тогашниот устав се составила на 14 декември 1995 година по потпишувањето на мировниот договор со кое и заврши војната во Босна.

Европскиот парламент избира висок претставник за БИХ. Моментален претставник е Мирослав Лајчак од Словачка. Претседателството на БИХ се состои од три членови од секој конституционен народ по еден, кој се менува на местото на претседател на секои осум месеци. Нив ги одбира народот: Федерацијата ја бира претставникот на Бошњаците и Хрватите, а Република Српска го одбира претставникот на Србите. Мандатот трае четири години.

Парламентарното собрание е законодавствено тело на Босна и Херцеговина. Тоа се состои од два дома: Дом на народот и Претставнички дом.

Уставниот суд на БИХ е највисоката и крајна институција по правните прашања и брои девет членови од кои четири се бираат од страна на претставниците на Домот на федерацијата, два се бираат од Народното собрание на Република Српска а три од Европскиот суд за човекови права.

Административна поделба[уреди]

Административна поделба на БИХ.

Административната поделба на БИХ се случила со потпишувањето на Дејтонскиот договор со која БИХ е составена од две федерални единици: Федерација Босна и Херцеговина (со доминантно бошњачко-хрватско население) и Република Српска (со доминантно српско население). Двете единици ја делат скоро подеднакво територијата на БИХ. Сите три етнички заедници се уставни народи.

Двете федерални единици имаат свои влади, знаме и грб, претседател, парламент, полиција и политички систем. Полициите се набљудувани од федералното министерство за внатрешни работи. Границите помеѓу деловите се скоро по природен пат поради географската одлика на регионот.

Градот Брчко во североисточна БИХ е седиште на дистриктот Брчко, самоуправувачка административна единица под закрила на БИХ и е дел од двете и од Федерацијата БИХ и од Република Српска.

Понатаму, Федерацијата е поделена на кантони, додека Република Српска на општини.

Население, религија и јазик[уреди]

Според пописот на населението во 1991 година, од вкупното население 44% се Бошњаци, 31% Срби и 17% Хрвати, а додека 6% се декларирали како Југословени, и 2% во останати. Според процентите од американската агенција ЦИА, населението во БИХ во 2004 година изнесува 4.007.608 од кои во Федерацијата Босна и Херцеговина живеат 2.517.972, а во Република Српска 1.490.993.

За време на војната во Босна загинале од 100.000 до 250.000 луѓе, а скоро половина од населението го променил своето место на живеење. Така, според американската агенција ЦИА од 2000 година во Бих има 48% Бошњаци, 37,1% Срби, 14,3% Хрвати и 0,6% останати.

Официјални јазици во БИХ се босански јазик, српски јазик и хрватски јазик со нивните кирилични и латинични писма.

Религија[уреди]

Верници во Босна и Херцеговина
Муслимани
  
46%
Православни
  
35%
Римокатолици
  
15%
Други
  
4%
Католичка црква, џамија и православна црква во Босанска Крупа

Поради податоците дека 99% од Хрватите се католици, 95% од Србите се православни како и 95% Бошњаци се муслимани, преовладува фактот дека во БИХ има мешан религиозен систем. Во овој прилог важно е да се напомене дека постоењето на три религии има важно значење за развојот на земјата. Сараево е единствениот град по Ерусалим кој има православна црква, џамија, црква и синагога кои се одалечени меѓусебно на околу 100 метри. Сепак, во денешно време сѐ уште постојат определени општествени злоупотреби и дискриминација врз основа на религиозните определби. Дискриминацијата на религиозните малцинства опстојува во скоро сите делови на земјата. Во некои заедници локалните религиозни лидери и политичари придонеле за нетолеранција и зголемување на национализмот преку јавните изјави и проповеди.

Најголемата религиозна омраза во денешна Босна и Херцеговина се случила во воениот конфликт во периодот од 1992 до 1995 година. Етничкото чистење за време на војната од 1992-1995 година предизвикала внатрешна миграција и бегалски струи. Зголемениот степен на омраза, кој кулминирал до 2002 година, започнал постепено да опаѓа, оставајќи го поголемиот дел од православните Срби да живеат во Република Српска и мнозинство од муслиманите и католиците во Федерацијата. Сепак, последните години започнало враќањето на раселените лица. Според некои примери, пред војната населението во источна Република Српска односно на градот Братунац се состоело од 64% Бошњаци. Во 1995 година населението станало речиси целосно Срби; во 2007 година, по враќањето на околу 6.500 Бошњаци, населението на бошњачките верници се зголемило на 38%.

Економија[уреди]

Мостар, економски центар на Херцеговина.
Карта на Босна.

БИХ се соочува со два проблеми од економската сфера, да ја закрепне државата од воените последици и да ги создаде реформите за слободен пазар. Во поранешаната држава БИХ била позната по производството на воена опрема и тоа било едно од главните гранки на производството. Покрај тоа, земјоделството било важен сегмент од економијата на Босна, како денес така и во минатото.

Националната валута на БИХ е конвертибилната марка со годишна просечна инфлација од 1.9%. Во 2004 година БНП на БИХ бил 5%.

Директни странски инвестиции во БИХ (1999-2008):[2]

  • 1999: €166 милиони
  • 2000: €159 милиони
  • 2001: €133 милиони
  • 2002: €282 милиони
  • 2003: €338 милиони
  • 2004: €534 милиони
  • 2005: €421 милиони
  • 2006: €556 милиони
  • 2007: €1.628 милијарди
  • 2008: €1.083 милијарди

Најголеми инвеститори во БИХ (1994 - 2007):[2]

Странски инвестиции по сектор (1994-2007):[2]

Култура[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Култура во Босна и Херцеговина.

Архитектурата на БИХ била под влијание на четири различни временски периоди. Различните социјални и политички услови создале специфичен начин на живеење во БиХ. Поради големите влијанија низ историјата, архитектурата во БиХ е разликовидна.

Босанската кујна е специфична по користењето на многу зачини. Повеќето од јадењата се лесни, природни и има голема употреба на зеленчук и природни сокови.

Наводи[уреди]

Видете исто така[уреди]

Надворешни врски[уреди]

Одредници од БОСНА И ХЕРЦЕГОВИНА
 Хрватска
 
 Хрватска
Compasspoint-nw.png С Compasspoint-ne.png
З RoseVents.svg И
Compasspoint-sw.png Ј Compasspoint-se.png
 Србија  Црна Гора
 Хрватска