Иво Андриќ

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Иво Андриќ
S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961.jpg
Занимање писател
Националност Југословен
Награди Nobel prize winner.svg Нобелова награда за литература (1961)

Иван „Иво“ Андриќ (српски: Иво Андрић; 9 октомври 189213 март 1975) — југословенски писател,[1][2] добитник на Нобеловата награда за литература во 1961 г.[3] Неговите теми најчесто биле на теми поврзани со неговата родена Босна за време на отоманското владеење. Неговата родна куќа во Травник денеска е музеј, како и неговите стан во Белград кој е домаќин на „Музеј Иво Андриќ“ и „Фондацијата Иво Андриќ“.

Биографија[уреди]

Куќата на Иво Андриќ во Травник.

Иво Андриќ е роден во католичко семејство на Антун Андриќ и Катарина Пејиќ. Од својата втора година останува без татко. Бидејќи мајка му била многу сиромашна, таа го пратила кај нејзиното семејство во Вишеград да го одгледуваат. Всушност таму го видел и отоманскиот мост кој подоцна го инспирирал да го напише делото „Мостот на Дрина“.[4]

По завршувањето на основното училиште се запишува во сараевската „Голема гимназија“, најстарата босанска средна школа. Добивајќи стипендија од хрватското културно-просветно друштво „Напредок“, Андриќ во 1912 година ги започнува студиите на Филозофскиот факултет на Кралскиот Универзитет во Загреб. Подоцна студира во Виена, Краков и Грац.[5] Андриќ како гимназијалец се движел во друштвото на младинците од бунтовничката организација „Млада Босна“, а како загребски студент го запознава Матош и иако не припаѓал во кругот на матошевиците неговата смрт ја комеморирал со предавањето во „Клубот на хрватските студенти - Ѕвонимир“ во Виена (Vihor, 1914).

Интерниран за време на војната како југословенски националист, по обединувањето влегува во државна служба каде брзо напредува до помошник на министерот за надворешни работи и на крај до ополномошен министер во Берлин. Втората светска војна ја поминува повлечено во Белград, а потоа во 1945 година бил прв претседател на Сојузот на книжевници на Југославија. Во 1961 година добива нобелова награда за книжевност за целокупното животно дело.

Дела[уреди]

Материјалите за неговите дела најчесто ги црпел од историјата, фолклорот и културата на неговата родна Босна и Херцеговина.

  • „Мостот на Дрина“
  • „Босански хроники“[6]
  • „Жената од Сараево“[7]

Овие три дела биле издадени во 1945 и напишани во текот на Втората светска војна додека Андриќ повлечено живеел во Белград. Често за нив се вели дека се босанска трилогија затоа што се издадени едно по друго и се напишани во ист период. Сепак, тие се поврзани само тематично, всушност содржински претставуваат три различни дела.

Други негови познати дела се:

  • „Ex Ponto“[8] (1918)
  • „Немири“[9] (1920)
  • „Патувањата на Алија Ѓерзелез“[10] (1920)
  • „Приказна за везирскиот слон“[11] (1948)
  • Проклета авлија[12] (1954)
  • „Омерпаша Латас“[13] (постхумно издадена во 1977)

Неговите оригинални ракописи и литература денеска им припаѓаат на „Фондацијата Иво Андриќ“ и „Српската академија на науките и уметностите (САНУ)“.[14]

Класификација[уреди]

Споменик на Иво Андриќ во Белград, Србија.

Поради специфичните околности на Андриќ (роден во Босна од католички родители, подоцна живеел и работел во Србија) тој се смета како дел од хрватската литература,[3][15], српската литература[16][17][18][19] и босанската литература.[20] Низ целиот негов живот, тој работел и во трите земји и издавал материјали за различни издавачи. Тој пишувал на Српскохрватски, се верува дека бил и подржувач на југословенската унија и панславизмот. Сепак, треба да се спомене дека српскохрватскиот јазик имал две варијанти - источна (зборувана во Србија, Црна Гора и во дел од Босна и Херцеговина) и западна варијанта (зборувана во Хрватска и дел од Босна и Херцеговина). На почетокот Иво Андриќ пишувал на западната варијанта, а додека подоцна се до крајот на неговиот живпт на источна.[20]

Пофундаментално на темата може да се навлезе доколку се разгледуваат екавицата и ијекавицата како стандарди на тогашниот српскохрватски јазик. Андриќ пишувал на ијекавица, која ја има во во западната варијанта (Хрватска и Босна и Херцеговина) и во источната варијанта (Црна Гора) само во неговата младост. Како возрасен автор тој пишувал и објавувал дела на екавица (официјална само во Србија). Исто така Андриќ скоро никогаш не употребувал преводи на странски зборови, што е типично за источната варијата. Андриќ им дозволувал на хрватските објавувачи да ги менуваат неговите дела од екавски во ијекавски (за разлика од источната, западната варијанта била целосно ијекавска), но сериозно им го забранувал менувањето на идните времиња.

Денеска за него Босанците, Хрватите и Србите имаат различно мислење. Босанците го сметаат за босански автор, како резултат што темите во неговите дела биле најчесто теми поврзани со историјата на Босна и Херцеговина. Освен тоа, бил роден на територијата на Босна. Хрватите пак за разлика од нив го сметаат за Хрват. Тој пишувал на ијекавската верзија се до формирањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна преименувано во Кралство Југославија). Подоцна се преселил во Белград, Србија и почнал да пишува на екавската варијанта. Исто така кога се оженил на 67 години во 1958 се декларирал како Србин.[21] Ова пак, се причините според кои Србите го сметаат за нивен национален автор.

Раскази за деца[уреди]

Книгата раскази „Деца“ е објавена како деветти том во неговите „Собрани дела“. Ги содржи расказите „Деца“ (1935), „Мила и Прелац“ (1936), и расказите објавени меѓу 1946 и 1960 година: „Кулата“, „Во кавга со светот“, „Прозор“, „Книга“, „На брегот“, „Змија“, „Панорама“, „ИЗлет“, „Екскурзија“, „Писмо“ и „Аска и волкот“.

Во расказите за детството на Иво Андриќ се преплетуваат сонот и јавето, фантазијата и стварноста, можното и неможното, играта и детското соочување. Сето тоа низ неговото мајсторско раскажување во кое се прикажуваат размислувањата, создава еден богат и разигран свет. Детството кај Андриќ не е исполнето само со игри и задоволства, напротив, тој пишува за едно тегобно детство, за лузните во душите на малите јунаци и за животните неправди. Многу автобиографски детали се вградени во овие раскази. А како Андриќ гледа на детството, најдобра илустрација е фрагмент од расказот „Детство“:

Малите луѓе што ние ги нарекуваме деца имаат свои големи болки и долги страдања, што подоцна како мудри и возрасни ги забораваат, ги губат од хоризонтот. А кога би можеле да се вратиме назад во детството, во клупа од основно училиште, ние пак би ги согледале таму долу под оној агол, тие болки и страдања живеат и натаму, и ќе живеат и ќе постојат како секоја друга стварност.

Андриќ раскажува објективно, и секогаш го има пред себе спектарот на расположенија што се појавуваат во детството. Се труди да биде верен толкувач на социјалните, националните и моралните вистини со кои неговите јунаци се соочуваат. Има многу болки и страдања во неговите раскази. Во расказот „Кула“ зборува за опасните игри во запустената кула, за детските воени игри и другите искушенија низ кои поминува Лазар, кој во кулата гледа еден непознат свет со многу тајни. Расказот „Книга“ е еден од оние раскази во кои секој се препознава, а пораката на расказот е дека секоја книга треба да се чува, особено ако е позајмена, бидејќи претставува вредност која некогаш не може да се надомести.

Во расказот „Мила и Прелац“ се појавува Ќоркан и едно неименувано дете, кое е учесник во нивните судбини. Сè си има свој крај, па кругот еднаш бидува затворен, и тоа е она што го збунува детето. Искрснуваат најболните прашања на кои има и нема одговори: Зошто идиличната слика на тетка Мила мора да исчезне? Зошто Ќоркан и Прелац завршуваат на еден недостоен начин? Зошто се убиваат кучињата? Но, Иво Андриќ не филозофира, не држи лекции, туку само раскажува на еден едноставен јазик, полн со смисла.

Во расказот „Змија“ од една страна се сестрите Агата и Амалија, а од друга страна е малото девојче на кое му се заканува каснување од змија. Тоа се два различни света, па сепак победува човечкото во човекот, победува неопходноста на унесреќениот да му се пријде како на човек без разлика на неговата социјална положба.

Во расказите Андриќ внесува и елементи на фантастичниот свет. Андриќ знае дека детето е најголемиот сонувач, и дека неговата фантазија нема граници. Расказот „Аска и волкот“ е пример за тоа, каде главниот збор го има фантазијата. Овој расказ е еден вид „лебедова песна“: Аска го победува злото кое ѝ се заканува. Играта е вид уметност, а уметноста е волја за отпор, начин да се живее и надживее стварноста.

Наводи[уреди]

  1. Zoltan D. Barany, The East European Gypsies: Regime Change, Marginality, and Ethnopolitics (Cambridge University Press, 2001: ISBN 0-521-00910-3), p. 59.
  2. Rajko Đurić, Romanies and Europe: Romanies as Characters in European Literature (Council of Europe, 1996: ISBN 92-871-2855-3), p. 11.
  3. 3,0 3,1 Kaplan, Robert D.. „A Reader's Guide to the Balkans“, New York Times, 18 април 1993.
  4. Richard C. Frucht (ed.), Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture (ABC-CLIO, 2005: ISBN 1-57607-800-0), p. 568.
  5. "Andrić, Ivo," Encyclopedia of World Biography, 2005.
  6. [1]
  7. [2]
  8. [3]
  9. [4]
  10. [5]
  11. [6]
  12. [7]
  13. [8]
  14. Ivo Andrić Foundation, Work.
  15. Yale University Library: Slavic, East European & Central Asian Collections, Croatia: Themes, Authors, Books.
  16. Sells, Michael (3 јули 1996). „Of Bogomils, Race, and Ivo Andric“. http://www.haverford.edu/relg/sells/postings/bogomils_race_andric.html. 
  17. Enes Cengic, Krleža post mortem I-III. Svjetlost, Sarajevo, 1990. 2. part, pages 171-172 - here Andrić denies to be listed as a Croat
  18. Borislav Mihailović - Mihiz: Autobiografija - o drugima, Druga knjiga, page 137. BIGZ, 1995
  19. Hrvatski nobelovci (хрватски)
  20. 20,0 20,1 „Ivo Andrić“. Encyclopædia Britannica Online. 2010. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/24035/Ivo-Andric. конс. 1 март 2010. 
  21. Andricećeva prijateljstva, Radovan Popović, page 240

Надворешни врски[уреди]

Wikiquote-logo.svg
Викицитат има збирка цитати поврзани со: