Тодор Паница

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Тодор Паница
Panica.JPG
бугарски револуционер
Роден 2 јули 1879
Орјахово, Бугарија
Починал 8 мај 1925
Виена, Австрија
Сандански и Паница (поштенска картичка од Солун, 1909 г.)

Тодор Паница (1879 - 1925) — македонски револуционер со бугарско потекло, учесник во македонското револуционерно движење, член на Македонската револуционерна организација, приврзаник на Серската група, еден од организаторите на Народната федеративна партија и еден од основачите на ВМРО (Обединета) [1][2].

Рани години[уреди]

Роден е во градот Орехово на 2 јули 1879 година. Останува сирак и е одгледан од чичко си во Варна. Во гимназијата негов соученик е Михаил Даев - син на богати родители од Балчик. По завршувањето се враќа во својот град и формира социјалистички кружоци.

Револуционерна дејност[уреди]

Подоцна, околу три години служи како кавалерист во армијата. На крајот на 1902 година бега од касарната и се вклучува во активностите на ВМОРО. Вработен е во четата на Никола Пушкаров што дејствува во Кумановско и Кратовско. Учествува во Илинденското востание како четник во Скопско во четата на скопскиот војвода Никола Пушкаров. По востанието се прибира во Варна. Во 1904 година Паница повторно заминува за Македонија и се вработил во четата на Драмскиот војвода и негов соученик - Михаил Даев. Одреден е за негов заменик, помошник-војвода на Драмска околија. Поради недостатокот на оружје во четата се вратил во Бугарија во 1906 година. Обезбедува 24 пушки и неколку пиштоли, како таа му постапка го прави херој. На вториот конгрес на Серскиот револуционерен округ во 1906 Тодор Паница е избран за член на Серскиот окружен револуционерен комитет. На 31 јули 1907 година Даев и Паница киднапират со цел откуп во селото полковник Елиот - британски офицер. За нивна несреќа се забележани и подгонени од војската. Елиот успеал да избега и со револвер убива еден четник и ранева тешко Паница и друг четник. Акцијата не е договорена со раководството на ВМОРО и неуспехот предизвикува остра критика. Во исто време, Тодор Паница се запознава во селото Калапот со учителката Екатерина Измирлиева и се венчава за неа на 17 мај 1907 година. Кумува им Михаил Даев. Свадбата на четник е против правилата на ВМОРО, што дополнително ја усложнува ситуацијата во четата на Даев.

По распадот на ВМОРО Паница пренесува на Сандански тоа што го подготвувале Михаил Даев, Иван Гарванов и Борис Сарафов - заговор за неговото убиство. Така на 10 октомври 1907 година, во целосна тајност Сарафов, Гарванов и Даев се осудени на смрт. За убиец на Сарафов и Гарванов е одреден Паница, кој требало да ги откупи својот грев кон организацијата, бидејќи тајно се оженил. Паница ги убива на 28 ноември 1907 година двоица од Задграничнаите претставници на Организацијата во Софија - поручникот Борис Сарафов и Иван Гарванов. Потоа заминува со возот за Варна и оттаму оди кај жена си. Таа е учителка во Несебар. Потоа пеш оди во Бургас, зема воз за Софија, и потоа бега во Македонија. За таа си постапка е осуден на смрт на Кустендилскиот конгрес на ВМОРО во 1908 година.

Во времето на Младотурската револуција од 1908 година дејствувал заедно со Јане Сандански и Серска група која соработувала со младотурскиот режим. Се населил во Драма и зема активно учество во организирањето на Народната федеративна партија во Македонија и Одринско. Во 1909 година учествува со одред од доброволци против контрапревратот на Абдул Хамид II.

При избувнувањето на Балканските војни во 1912 година е војвода на Драмската партизанска чета на Македонско-одринското ополчение, која учествува во ослободувањето на Неврокопско. Паница отбранува преминот во Драмско, а делегација од Просечен му предава градот, по што тој влегува во него со четата си. Подоцна служи во Прва чета на 14 воденска дружина. На јули 1914 година Паница е амнестира во Бугарија со закон, изгласан од бугарскиот парламент за извршените убиства. Учествува во Првата светска војна во борбите кај Криволак, каде што е ранет и за хероизам е награден со крст "За храброст".

По завршувањето на Првата светска војна, заедно со Димо Хаџи Димов и други прогресивни дејци, Паница работи на обединувањето на левите сили на ВМРО. Тој нуди своите услуги на владата на левите земјоделци на Стамболиски во неговата борба со ВМРО. Користејќи ситуацијата тој гради структури на Македонска федеративна организација во Неврокопско. Кога во 1922 година групите на Тодор Александров го нападнале Неврокоп, Паница со неколку свои истомисленици дал силен отпор, но поголемиот дел од Федералистите се пленети и во пракса нивните активности се неутрализирани. Паница успева да избега во Грција заедно со Стојан Мишев, Григор Циклев, Стојан Чочков и други. По Деветтојунскиот преврат, одреден период живее илегално во Бугарија, а потоа тој се утврдува во Белград, од каде заедно со дел од Федералистите организира контрачети против ВМРО. Тодор Паница станува и советник на паравоеното Здружение против бугарските бандити. Во првата половина на 1924 година во Солун и Атина, Паница имал неколку средби со Елефтериос Ставридис, член на Комунистичката партија на Грција. На овие средби меѓу другото според спомените на Ставридис публикувани во 1953 година Паница истакнал:

„„Кој ви кажа дека јас сум Бугарин? Така мислите и Вие, како што мислат и илјадници? Ние од ВМРО не сме Бугари! Ние сме Македонци! Мора утре да ви ги објаснам овие работи, задолжително, штом и вие комунистите на Грција нè сметате за Бугари! Треба да знаете дека не навредувате кога ни велите Бугари!...Ние сме Македонци, ова сакам да го сфатите! Ќе ја задржиме Пиринска Македонија под наша управа, привремено, како што ја имаме сега, зошто Цанков не се осмелува да не нападне. И подоцна, заедно со КПБ, и вас од КПГ и КПЈ, ќе се стремиме за автономија на цела Македонија, за да направиме наша држава, како што ја замислуваше и првиот наш водач Сандански“..“[3][4]

Доколку, Паница бил со бугарско потекло, вакви негови ставови не се потврдуваат од други извори.[5][6][7][8]

Во 1925 година се преселува во Виена, каде работи заедно со Димитар Влахов и се поврзува со круговите на Коминтерната и БКП. Учествува во подготовката на потпишувањето на Маjскиот манифест од страната на МФО, како тврди дека обединување со ВМРО е невозможно, додека не се заменат лидерите. По неуспехот на Манифестот, убиството на Тодор Александров и братоубиствата е одреден за ликвидирање од Иван Михајлов. Во меѓувреме Паница промовира и формирањето на ВМРО (Обединета).

Убиство[уреди]

Ванчо Михајлов по преземањето на ВМРО (Автономистичка) започнал да се пресметува со своите непријатели и неистомисленици. На неговиот список за ликвидација се нашол и Паница иако надвор од Бугарија и далеку. Со убиството на Паница, Ванчо Михајлов сакал да го зацврсти својот престиж.

За таа цел тој ја искористил Менча Карничу, блиска до идејните чувства на Тодор Паница, на која ќе и вети брак само да го ликвидира својот пријател. Менча Карничу, по потекло од Крушево, болна од туберколоза, се вовлекла во семејството на Паница, кое живеело во Виена и станала многу блиска со сопругата на Паница - Екатерина.

Планот за ликвидирање на Паница предвидувал тој да биде убиен на свадбата на Бумбаров, вооружен придружник на Паница, со Магдалена, сестра на Екатерина. Но, таа се откажала од ова дејство поради големото обезбедување. На 7 мај 1925 година во виенскиот Бургтеатар се давал Пер Гинт.

Паница со својата сопруга и младоженците Бумбарови заедно со телохранителот Богатинов резервирале ложа во театарот. Планот бил кога на сцената ќе настапи моментот на потонувањето на бродот проследено со силна музика, Менча ќе пука во Паница.

Така и станало. Во потребниот миг таа го извадила пиштолот и со неколку куршуми го усмртила Паница. На судскиот процес во Виена таа е осудена на протерување од Австрија и заминала за Софија, а наскоро му станала и сопруга на Ванчо Михајлов.

Извори[уреди]

  1. Vladeta Milićević: Der Königsmord von Marseille: das Verbrechen und seine Hintergründe, стр. 30
  2. Убийството на задграничните представители извадка от книгата 50-те най-големи атентата в българската история на Крум Благов
  3. Елефтериос Ставридис
  4. Елефтериос Ставридис, Завесата на КПГ, 1953
  5. Според Ангел Динев: "Оваа идеја за македонската нација, денес е вметната веќе научно, јасно и категорично, но не датира од 1941 година. Ова прашање го постави уште ВМРО (Обединета), во 1932 година. Вистина е дека кога се постави ова прашање ние кои го поддржувааме постоењето на македонската нација, бевме нарекувани "предавници", дури некои не нарекуваа "секташи" и т. н., меѓутоа, сепак, оваа идеја го најде својат пат, бидејќи е историски точна идеја, бидејќи со неа е вистината. И на крајот оваа идеја ја уништи со десетици години акумулирањето на великобугарско чуство." "Потеклото на македонската нација" - Стенограма од седница на Македонскиот научен институт во Софија во 1947 година.
  6. Според Иван Катарџиев не само Димитар Влахов, Павел Шатев, Панко Брашнаров, Ризо Ризов и другите членови от левицата на ВМРО се декларирале како Бугари. Практично, ни левицата ни десницата не ја доведувале во прашање својата бугарска провениенција. Тоа го довело дури Димитар Влахов во 1948 година на седница на Политбирото, кога говорел за постоењето на македонска нација, да рече дека во 1932 година кога се поставило за прв пат ова прашањее била направена политичка грешка. "Верувам во националниот имунитет на македонецот", интервjу, "Форум", бр. 37, 2003 година.
  7. Според сеќавањата на телохранителот на Паница - Јане Богатинов, објавени во весникот "Доброволец" во 1945 година, за време на походот на младтурците кон Цариград во 1910 година, Паница ги предупредуваал при секоја пауза револуционерите да не вршат грабежи, бидејќи со тоа ќе го засрамат бугарското име пред европскиот свет. Цочо Билјарски "Тодор Паница - лав или мршојадец?" Неколку допири кон сликата на еден убиец и руски шпион.
  8. Во својата изјава до задграничното биро на БКП и претставникот на Советска Русија по балканските прашања во Виена за позициите на федералистите во легалното и револуционерното македонско движење напишана во Виена во 1924 година, Паница тврди дека во реоните на Серес, Драма, Кавала и Солун целото бугарско и турско население ги поддржува Федералистите. "Изложба од Тодор Паница до задграничното биро на БКП и претставникот на Советска Русија по балканските прашања во Виена за позициите на федератистите во легалното и револуционерното македонско движење и за потребата од влегувањето на комунистите од Бугарија, Србија и Грција во македонското Федеративно движење, за задачите на Задграничното претставнишство на движењето во Виена и за потребата од помош од страна на Советска Русија за реализирање на Балканската Федеративна Република. Виена, 6 април 1924 година.

Надворешни врски[уреди]