Северномакедонско наречје

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето

Северномакедонското наречје е едно од трите наречја на македонскиот јазик. Ова наречје се зборува на територијата на северна и североисточна Македонија, околу градовите Тетово, Скопје (Црногорија), Куманово, Кратово, Крива Паланка и Свети Николе. Наречјето се дели на две подгрупи и тоа: западна група и источна група.

Граници[уреди | уреди извор]

На југ тие граничат со кочанскиот, штипскиот и велешкиот говор. Граничната линиjа во наjгруби црти оди (по правецот исток - запад) по вододелницата меѓу Брегалница и Злетовска Река, ја сече последнава jужно од Злетово и излегува на селото Судиќ. Ова е истовремено и границата мегу кочанскиот и кратовскиот говор. Меѓу штипскиот и овчеполскиот говор, границата оди по линиjата Судиќ - Врсаково - Богословец. Овие се најјужни села каде што доминираат црти од овчеполскиот говор. Од Богословец границата оди кон северозапад по правецот на селата Кнежjе - Трстеник - Џидимирци, кои се наоѓаат западно од Свети Николе, а спрема скопската говорна област по правецот Џидимирци - Дивље - Горно Коњари - Миладиновци (Аџалари) - Буjковци. Во последниве две села готово подеднакво се употребуваат кумановски и скопски црти. Спрема Скопската Црногориjа граничната линиjа поминува северно од Скопjе. Во селата Стаjковци, Црешево, Горно Оризари, Волково и Кучково, кои се наоѓаат сите на една линиjа, преовдадуваат црти од црногорскиот говор, негде повеќе, како на пример во Кучково и Горно Оризари, негде помалку. Областа меѓу Вардар до неговиот завоj северозападно од Радуша и Лепенец населена е ео албански елемент. На север овие говори граничат со српската jазична териториjа. Jазичната граница оди приближно по линиjата Шар - jужно од Качаник - Скопска Црна Гора - Козjак - Широка Планина - вододелницата меѓу Крива Река и Горна Пчиња - бугарската граница. Последни македонски населби спрема прешевската област се: Думановце, единствено македонско село меѓу албанските населби во кумановскиот дел на Црногориjата, Табановце, Алгуња, Пелинце, јужно од манастирот Прохор Пчински, а спрема Горна Пчиња: Буковљане, Длабочица, на кумановскиот дел и Герман, Нерав, Огут, Подржи Коњ, Луке на кривопаланечкиот. Источната граница на северните говори оди по државната граница меѓу Македониjа и Бугариjа. Сите овие говори во својата основа претставуваат еден посебен диjалектен тип. Од другите наши диjалекти со кои граничат на југ се разликуваат со ред и фонетски, морфолошки и синтаксички особености. Но исто така тие се разликуваат и од призренските и jужноморавските српски диjалекти со кои граничат на север и со коишто имаат повеке органски врски.[1]

Дијалектни карактеристики[уреди | уреди извор]

  • Изедначување на еровите (големиот ъ со малиот ь) во еден глас /ă/ : дăш, сăн, лăн, дăн, котăл;
  • Замена на вторичниот ер2) со ă : лăже, мăгла, ветăр, осăм, рекăл;  
  • Предлогот в/во во овие говори гласи у: иде у школу, у грат; или во префикс: улезе, унутра, унук, удовац;
  • Старословенското ѫ речиси во сите позиции на зборот се заменило со у : рука, пут, иду, имау;
  • Старото вокално л е заменето со у/лу/ла: јáбука, вýна, вук, слýза, слăнце, клăче, слăза/слуза.
  • Премин на е во а во зборовите : трáва, орá/ораф.
  • Наставка во општата форма кај именките на : жену, њиву;
  • Наставка -ога во заменско-придавските форми: њéга, тóга, дóброга;    
  • Кај именките од женски род се јавува множинска наставка –е: жене, шамие;
  • Во прво лице множина, сегашно време, се јавува наставка –мо: óдимо, úдемо;
  • Наставка –в за трето лице множина: они úмав;
  • аставка –ше во трето лице множина, во аорист: они имáше
  • Протетично ј пред почетното е: језúк, јеш;
  • Наполно губење на гласот х од вокалниот систем: сóа, сиромá;
  • Се чува старото палантално л (l’): пóље, постéља;
  • Групата мн се разедначила во мл: млозúна;
  • Групата мј се променила во мњ: лáмња;
  • Наставка –ики за именките од среден род во множина: пилики, телики
  • Кратка заменска форма за женски и машки род гу и га: њýма гу видó, њéга га видó;
  • Имперфектно-аористната наставка гласи –смо и –сте: викáсмо, викáсте;
  • За минато-идно време присутна е формата теше/ќеше: теше да úде;
  • Од предлозите покарактеристични за овие говори се: уз, више, проз, из...: уз рéку иде, више пýт, проз сéло пројдé, из грат се врнá;
  • Карактеристични именски суфикси за овие говори се: -ача, -оња, -оќа...: дебељáча, сивóња, простóка, старóка, самотúња.[2]

Разлики меѓу овие говори[уреди | уреди извор]

Постојат разлики и во рамките на самите северни говори, со што се укажува на тоа дека и овие говори не покажуваат апсолутно единство. Од една страна стојат говорите во источниот дел од северното наречје (кумановскиот, кратовскиот, кривопаланечкиот и овчеполскиот), кои се карактеризираат, главно, со: слободен акцент , употреба на една членска наставка (-ат), предлогот со овде е сас/сăс и други црти, со кои овие говори стојат поблиску до источните македонски говори. Од друга страна пак, говорите од западниот дел од ова наречје (скопскоцрногоркиот и тетовско-вратничкиот или долнополошкиот говор), ги одликува: третосложниот (фиксиран) акцент, губењето на интервокалното в, употребата на троен член, со што се овие говори поблиску до западното македонско наречје.

Дијалекти на северномакедонското наречје[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Дијалектите на македонскиот јазик, Божидар Видоески, том 2, стр.159
  2. Македонски јазик и литература за III година, Стојка Бојковска, Лилјана Минова – Ѓуркова, Димитар Пандев, Живко Цветковски, Гане Тодоровски, Наташа Аврамовска, просветно дело, Скопје,2004
  3. Божидар Видоевски (Дијалектите, том1, 1998: стр.149-162) овој дијалект го нарекува исклучиво Тетовски (не Долнополошки).
  4.  Божидар Видоевски (Дијалектите, том1, 1998: стр.149-162) го наведува Вратничкиот дијалект посебен од Тетовскиот.