Блаже Конески

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Златен венец.svg Блаже Конески
Blaze koneski.jpg
македонски писател, јазичар и историчар
Роден 19 декември 1921
Небрегово, Прилепско, Кралство СХС
(денес Македонија)
Починал 7 декември 1993(1993-12-07) (воз. 71 г.)
Скопје, Република Македонија
Занимање Поет, писател, филолог, лингвист
Значајни награди Златен венец на Струшките вечери на поезијата

Потпис

Блаже Конески (19 декември 19217 декември 1993) — истакнат македонски книжевен, културен и јавен работник, академик, поет, прозаист, есеист, литературен историчар, филолог и јазичар, преведувач и професор на Филозофскиот факултет во Скопје. Тој бил и еден од кодификаторите на современиот македонски литературен јазик и значајна личност во македонската книжевност.

Рани години[уреди | уреди извор]

Родната куќа на Блаже Конески во Небрегово

Конески е роден на 19 декември 1921 година во с. Небрегово (Прилепско). Тој потекнува од познатиот прилепски сој Љаме (Љамев(ци), Љамески), од гранката Конески (по поглаварот Коне, неговиот дедо).

Основното образование го започнал во Небрегово, но по преселбата го продолжил и завршил во Прилеп, каде завршил и нижа гимназија. Како најдобар ученик во училиштето како стипендист оди во Крагуевац, да учи виша гимназија која ја завршува. По завршувањето на гимназијата во Крагуевац, се запишува на Медицинскиот факултет во Белград, но после еден семестар следи студии по филологија, а по капитулацијата на Кралството Југославија, на Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“ продолжува да студира филологија. Со оглед на тешката положба во која се наоѓале Македонците во Кралството Југославија и во Царството Бугарија, Конески на Универзитетот во Белград се запишува како Благој Коневиќ, а на Универзитетот во Софија како Благој Конев.

Научна и творечка дејност[уреди | уреди извор]

Блаже Конески
Прв Претседател на МАНУ
На должноста
1967–1975
Претходник нема
Наследник Михајло Апостолски

Конески по ослободувањето активно се вклучува во стандардизирањето на македонскиот јазик. Го составил правописот на македонскиот литературен јазик, а исто така бил уредник на „Речникот на македонскиот јазик“.

Конески е основач на студиите по македонистика на Скопскиот универзитет. А во периодот од 1958 до 1963 бил ректор на универзитетот.

Во 1967 станува член на Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ) и е нејзин прв претседател (до 1975). Исто така бил член на Македонскиот ПЕН центар и член на Друштвото на писателите на Македонија од 1947 година и негов прв претседател.

Работел и како уредник на литературните списанија „Нов ден“ и „Македонски јазик“.

Делото на Конески[уреди | уреди извор]

Споменик на Блаже Конески пред зградата на МАНУ во Скопје

Конески е истакнат лингвист, меѓународно реномиран славист, еден од најзначајните протагонисти во процесот на кодификацијата на македонскиот стандарден јазик, втемелувач на македонистиката на Филолошкиот факултет во Скопје (кој денес го носи неговото име), ценет професор, еден од основачите и прв претседател на МАНУ, член на академиите на науките и уметностите во Загреб, Белград, Сараево, Чикаго, Лоѓ. Конески е вистински полиграф. Тој е суптилен лиричар, автор на 13 поетски книги, лауреат на значаен број македонски и меѓународни награди и признанија (Хердерова награда, Његошова награда, Златен венец на Струшките вечери на поезијата итн.).

Тој е и истакнат прозаист, есеист, публицист, литературен историчар, полиглот, препејувач од многу јазици на делата на низа поети (Његош, Прешерн, Хајне, Блок, Мицкјевич, Неруда, Волкер, Мајаковски). Неговите дела се преведени на голем број јазици. И ден-денес неговото име се споменува доста често во научните и културните кругови.

Како човек со толку звучна биографија, дури и од денешна перспектива вчудовидувачка е неговата перманентна скромност во настојувањата да ги разоткрие механизмите на сопственото поетско творештво. Конески е еден од ретките поети кои не само што вложуваат толку напор да го осознаат самиот креативен процес туку имаат и смелост и капацитет сознанијата да им ги приопштат на идните читетели. Впрочем, најтипичниот пример е есејот „Еден опит“ во кој Конески како искусен поет ги опсервира тајните на поетскиот занает. Тргнувајќи од сопствениот творечки опит, тој особено го потенцира значењето на усната народна традиција како основна платформа врз која ја артикулира својата индивидуалност.

Легендите, што подоцна ќе најдат обработка и во некои мои текстови, јас не сум ги запознал од книги, ами сум ги слушал од старите во својата селска куќа, во првото детство, - се потсетува Конески укажувајќи: Уште оттогаш преминала во мене Стерна, страшната подземна вода. Уште со овие реченици Конески децидно укажува дека тој не ја создава својата поезија од ништо, туку, напротив, воспоставува жив, интимен дијалог со претходната усна или писмена поетска традиција. Оттука, предлагајќи го тријадниот модел: традиција-колектив-автор, Конески смета дека и тој самиот нужно создава во дослух како со постојната културна традиција така и со јазикот, сензибилитетот, кодот и духот на колективот, како и на сопствената епоха: Јас вршев иновација, ги вклопував старите пораки во современ израз и ги варирав по начин што му одговара на интересот на современиот човек.

Еден од најинтригантните теоретски пунктови за креативниот процес е (хипо)тезата на Конески за откривањето на песната. Тој и самиот истакнува дека има впечаток дека никогаш не сум бил разбран како што треба, особено ако се има предвид дека оваа негова теорија не е само чиста шпекулативна конструкција, туку дека таа е негово интимно, реално поетско доживување или, како што самиот вели, еден вид чувствена сензација. Всушност, при настанувањето на неколку најпознати, антологиски песни Конески доживеал една речиси мистична визија: одеднаш бев обземен од чувство дека јас песната заправо не ја пишувам, ами ја откривам. Всушност, идентификувајќи се себеси како откривач на песната, Конески ја демонстрира својата скромност, настојувајќи да се ослободи од речиси неизбежната творечка суета. Притоа недвосмислено истакнува дека веројатно не е прв поет и уметник кој дошол до тоа сознание.

Посочувајќи на неколку примери од доменот на руската поезија (Лермонтов, Мандељштам, Блок), Конески сепак се решава да го илустрира, а со самото тоа и да го објасни, феноменот откривање на песната преку неколку паралели меѓу уметноста на зборот и ликовната уметност. Во овој контекст, тој го наведува примерот на ренесансниот мајстор Микеланџело, кој истакнувал дека ги правел своите скулптури така што од каменот го отфрлал тоа што е непотребно. Аналогна постапка Конески препознава и кај современите скулптори кои земаат некоја природна форма, корен од дрво и др., и со интервенција што дозволува да ја препознаеме лесно таа првобитна форма - создаваат скулптури или, да се изразиме на свој јазик, ја откриваат во неа скулптурата. Од сопственото поетско искуство тој потврдува дека на аналоген начин настануваат не ретко и песни. Индикативно е и дека во есејот „Совпаѓања“ Конески сведочи дека самиот поим откривање бил веќе во употреба во терминологијата на старите руски зографи, затоа што, согласно со средновековната иконописна традиција и црковните канони, иконописецот не ја создава сликата, ами постепено ја открива.

Според Никола Гелевски, Конески е првиот лик на модерната Македонија во целокупниот 20. век. Неговата појава го „минерализира“ “мекото ткиво“ на македонската култура и тој претставува 'рбет на националниот културен развој. Речиси во сите негови песни се наоѓаат деветте клучни особини кои ги наведува Слободан Мицковиќ во својата книга „Поетските идеи на Конески“: кохерентност, заокруженост, длабочина, лиричност, интима, исповедност, мисловност, емотивност-контемплативност и универзалност.[1]

Творештво[уреди | уреди извор]

Според Конески, поетот не создава од ништо (ex nihilo). Она што го прави поетот - поет, тоа е особениот усет за речевната дејност на колективот, така што крајниот продукт, односно песната, е плод на комплициран процес во кој учествуваат наведените три фактора: традицијата, колективот и авторот. Имено, во настанувањето (откривањето) на песната поетот нужно се служи со веќе постојниот јазичен материјал на традицијата и колективот, што го црпи не само од пишаниот збор туку и од секидневната говорна стихија. Оттука, песната се открива благодарејќи на осетливиот слух на големите поети. Песната се открива и со помош на претходните песни. Песната се открива и како плод на духот и атмосферата на времето, односно, во својот културен и книжевен контекст. Со други зборови, секоја песна има свое време и свој поет, а тоа најдобро се гледа од констатацијата на Конески: „Јас сум свесен дека денеска не можам да напишам еден текст како ’Тешкото‘, иако сега ја владеам поетската вештина секако повеќе отколку во 1946 година.“ Најлапидарните аманети за процесот на раѓањето на проста и строга македонска песна Конески ни ги оставил токму во своите куси песни. Само со неколку стихови тој сугерира дека создавањето (откривањето) на песната е природен, спонтан чин:

И песната е дел од флората,
Таа никнува како смреката,
како бамјата, како гравот.

И во песната „Поетика“ е артикулирана мошне слична идеја:

Јас песните ги берев
од дрвото на животот
како што селаните во Ракотинци
пред Дуовден
берат зрели цреши
од црешовите дрвја.

Имено, поетот отворено признава дека не ги создава туку ги бере песните. Еден од множеството предуслови за откривање на песната, според Конески, е и искреноста, која зрачи од неговите песни: поетот е свесен дека во поезијата едноставно да лажеш не е можно. Макар што во песната „Македонски поети“ поетот со чувство на скептицизам признава дека - создавајќи поезија - му се чини дека прави најзалудна работа на светот, тој сепак подвлекува дека пак е се со човечка смисла исполнето. Иако поетот на едно место зборува за значењето на самоконтролата при пишувањето, споредувајќи го зборот со див коњ, а на друго место пак потсетува дека уметноста на зборот е порив, и за смисла не прашува, тој сепак насетува дека во поезијата, како и во животот, ништо случајно не е. Токму тоа интимно чувство Конески го изразува и во сосема кусата (програмска) поетска творба под наслов „Песните“:

Неук, си мислев:
па тие тука
случајно се јавуваат.
А сега назад погледнувам,
гледам -
па тие ме обврзуваат!

Сепак, кроки-портретот на Конески како откривач на песната, би бил посиромашен кога би се занемарил фактот дека тој е еден од малкуте писатели од нашиот културен простор кај кои средбата и откривањето на источните култури резултирале со низа провокативни книжевни текстови. Имено, од патувањата на Исток извираат инспиративните патописни текстови и записи „Камикаyе“, „Сличности“, „Бедната Индија“ и „Слез“, објавени во делото „Дневник по многу години“ (1988). Мошне интересно е дека Конески ги заокружува и ги поврзува поетскиот и препејувачкиот опус во својата последна поетска книга „Црн овен“ (1993), објавувајќи препеви од древноисточните литератури како интегрален дел и финален циклус од стихозбирката. Всушност, цилкусот „Пораки од Исток“ е составен од македонските (посредни) препеви на песните: „Плач за градот Ур“, потресен текст од сумерската лирература; познатата поема „Носорог“, текст од древноиндиската литература кој традиционално му се припишува на Готама Буда; тибетската молитва „Повикување на душите“; како и песната „Танц на евнусите“ од Камала Дас. Со овие извонредни препеви, на крајот од својот творечки пат, Конески му ги открива на македонскиот читател философските длабочини и естетските дострели на древноисточните литератури.

Творештвото на Конески е богато и опфаќа голем број прозни, поетски, есеистички и други дела:[2]

  • Мостот (Култура, 1945)
  • Песни (со Ацо Шопов, Славко Јаневски, Гого Ивановски и Лазо Каровски, Главен одбор на НОМС, 1946)
  • Од борбата (Државно книгоиздателство на Македонија, 1947)
  • Земјата и љубовта (Државно книгоиздателство на Македонија, 1948)
  • Македонски правопис со правописен речник (со Крум Тошев, 1950)
  • Граматика на македонскиот литературен јазик (прв дел, 1952)
  • За македонскиот литературен јазик (1952)
  • Песни (Кочо Рацин, 1953)
  • Граматика на македонскиот литературен јазик (втор дел, 1954)
  • Везилка (Култура, 1955)
  • Лозје (Кочо Рацин, 1955)
  • Везилка (второ, дополнето издание) (Култура, 1961)
  • Речник на македонскиот јазик (1961)
  • Песни (Кочо Рацин, 1963)
  • Историја на македонскиот јазик (1965) [1]
  • Речник на македонскиот јазик (книга втора, 1965)
  • Речник на македонскиот јазик (книга трета, 1966)
  • Стерна (Мисла, 1966)
  • Песни (со Рацин, Вапцаров, Неделковски, Јаневски, Шопов, Г. Ивановски, Тодоровски, Матевски, Андреевски, Поповски, Наша книга, 1967),
  • Ракување (Мисла, 1969)
  • Јазикот на македонската народна поезија (1971)
  • Везилка (Македонска книга, 1971)
  • Беседи и огледи (1972)
  • Записи (Македонска книга, 1974)
  • Стари и нови песни (Стремеж, Прилеп, 1979)
  • Лозје и песни во проза; Места и мигови (Мисла, 1981)
  • Игра со дете (Мисла, 1982)
  • Чешмите (поезија, 1984)
  • Македонскиот 19. век, јазични и книжевно-историски прилози (1986)
  • Ликови и теми (есеи, 1987)
  • Послание (Култура, 1987)
  • Тиквешки зборник (студија, 1987)
  • Средба во рајот (Мисла, 1988)
  • Дневник од Нишка бања (Разгледи, 1988)
  • Црква (Мисла, 1988)
  • Дневник по многу години (Македонска книга, 1988)
  • Златоврв (Македонска книга, 1989)
  • Поезија (Константин Миладинов), читање на Блаже Конески (1989)
  • Сеизмограф (Мисла, 1989)
  • Македонски места и теми (есеи, 1991),
  • Небесна река (Македонска книга, 1991),
  • Светот на легендатата и песната (есеи и прилози, 1993),
  • Црн овен (Култура, 1993)

Награди[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „Одуредникот и приредувачот“ во: Блаже Конески, Птици врз кои ноќта и денот се делат: стоте песни, Скопје: Темплум, 2014, стр. 156-157.
  2. „Библиографија на поетските книги“ во: Блаже Конески, Птици врз кои ноќта и денот се делат: стоте песни, Скопје: Темплум, 2014, стр. 159.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]