Поезија

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Литература
Основни облици

Роман · Поема · Драма
Расказ · Новела

Родови

Епика · Лирика · Драма
Романса · Сатира
Трагедија · Комедија
Трагикомедија

Извори

Изведба (претстава· Книга

Форми

Проза · Стих

Историја и списоци

Општ преглед на литературата
Индекс на поими
Историја · Модерна историја
Книги · Писатели
Награди за литература · Награди за поезија

Дискусија

Критика · Теорија · Списанија

Поезија или лирика (од старогрч. ποιέω = создавам) е уметничка форма во која човечкиот јазик се користи за неговите естетски квалитети во додаток на, или место за, неговата семантичка содржина. Поезијата се состои претежно од усни или литературни дела во кои јазикот се користи на начин што јасно се разликува од тој на обичната проза. Основната одлика на јазикот на поезијата е во она што го нарекуваме ритмичност.

Ритам во поезијата[уреди]

Уште во „Поетика“ на Аристотел има податоци за постанокот на терминот ритам. Во првиот дел од „Поетиката“ се вели: „Ритмот е афион на стилот.“ Појавата на ритам е многу честа и во секојдневниот живот. Срцето бие во ритам, белите дробови се служат со одредено ритмичко движење. Ритам можеме да произведеме сами со два предмети удирајќи ги еден со друг. Уметничкиот ритам се добива со удирање во барабан или друг инструмент.

Ритамот е значаен за поезијата, бидејќи во јазикот на поезијата има двојно повеќе паузи, отколку во јазикот на прозата.

Версификација[уреди]

Науката која се занимава со јазикот на поезијата носи име версификација. Тоа е наука за стихот. Разликуваме два система на версификација: квантитативна и квалитативна.

Квантитативна версификација[уреди]

Квантитативната версификација е постара по своето потекло, и настанува во времето кога не постои граница меѓу музиката и поезијата. Во оваа версификација многу се важни слоговите, и се разликуваат кратки и долги слогови. Времето за мерење на кратките слогови се вика „мора“ (две петтини од секунда). Неколку мори создаваат „стопа“, а повеќе стопи прават „стих“. Повеќе стихови создаваат „строфа“. Музичкиот акцент е исто така важен, затоа што се случува да не се совпаѓа со вообичаениот акцент на зборовите.

Оваа версификација ги користи стилските фигури: јамб и трохеј (со три мори); дактил, амфибрах и анапест (со четири мори).

Квалитативна версификација[уреди]

Квалитативната версификација се дели на: силабичка, тонска и силабичко-тонска. Во силабичката версификација важен е бројот на слоговите. Најпрочуен стих во силабичката версификација е таканаречениот „александриец“, составен од 12 слогови со рима во средината и на крајот од стихот. Овој 12-терец е карактеристичен за старите поезии. Го среќаваме кај сите петрархисти, како и во Дубровничката книжевност од средниот век.

Тонската версификација има само две ритмички обележја: се изразува во акцентирање и неакцентирање на слоговите. Во современата поезија најчесто се комбинираат силабичката и тонската версификација, па оттаму произлегува третиот термин - силабичко-тонска версификација. Ја има многу во македонската современа поезија.

Примери:

За радост светнал ден (јамб - првиот слог е неакцентиран, а вториот е акцентиран)
Плаче мама солзи рони (трохеј - Божествената комедија е целата во трохеј)
Поднесе подмолна смрт (дактил, првиот нагласен, вториот и третиот ненагласен)
Се покажа достојно чедо (амфибрак, првиот и третиот ненагласен, вториот нагласен; „Тешкото“)
На другарките црните очи (анапест, првите два слога неакцентирани, третиот акцентиран).

Рима[уреди]

Карактеристична појава на квалитативната версификација е тоа што се разликуваво римата. Постојат неколку видови на рима:

  • вкрстена рима - гласовно поклопување на првиот и третиот стих, и вториот и четвртиот стих.
  • паралелна рима - поклопување во првиот и вториот и третиот и четвртиот стих.
  • обградена рима - првиот и четвртиот, вториот и третиот стих.
  • машка рима - ударноста паѓа на последниот слог (мои-свои, пес-бес, мрак-зрак).
  • женска рима - акцентот паѓа на вториот слог од крајот (време-бреме, шепне-трепне).
  • дактилска рима - на третиот слог од крајот (младоста-радоста).

Постојат и изрази како „богата рима, „сиромашна рима“ итн. Но во денешната поезија најкарактеристична е употребата на „бели“ стихови, односно „стихови без рима“. Оваа тенденција настапила како тежнеење поезијата да добие што поголема природност во изразувањето. Мајстор на слободниот стих е Мајаковски.

Сонет[уреди]

Посебен вид на стихови и нивно организирање во строфи е сонетот. Сонетот е таква песна составена од 14 стихови кои се распоредени во две строфи од по четири стиха (или две катрени) и две строфи по три стиха. Таму каде што постои петнаесетти стих, тој се добива од сите 14 стихови, и тоа се нарекува - сонетен венец (Петрарка, Прешерн). Кога имаме таква појава, почетните букви на стиховите даваат име кое го читаме одгоре надолу, и тоа се нареуква „акростих“.

Сонетот е стар вид на поезија и потекнува од старите трубадури.

Композиција на песна[уреди]

Песната има специфична конструкција. Нејзин основен елемент е стихот. Стихот претставува еден ред од песната, кој е покус од редот во текстот и се забележува со голо око. Стиховите се стегнати изрази со специфична звучност, значење и ритмика. Повеќе стихови оформуваат строфа. Строфа е целина од одреден број стихови со ритам и интонација (може и рима). Таа претставува мисловна целина. Според бројот на стиховите, разликуваме:

Денови ли се — денови

аргатски маки големи! („Денови“ - Кочо Рацин)

  • Терцет или терцина е строфа од три стиха. Тука најчесто се римуваат првиот и вториот стих, а третиот се римува со третиот од следната строфа.

Сега сме само спокој,

сонуван сакан спокој

самотија и свежина —


Празнично пркни пеперуго,

пепелава пеперуго,

по полската полежина —

(„Сонатина“ - Г. Тодоровски)


  • Катрен е строфа од четири стиха и овој облик е најраспространет.

Два конца парај од срцето, драги,

едниот црн е, а другиот црвен,

едниот буди морничави таги,

другиот копнеж и светол и стрвен.

(„Везилка“ - Блаже Конески)


Понатаму, постојат строфи и со поголем број стихови, како:

  • Пентина (квинта, квинтила) - строфа од пет стиха;
  • Секстина - строфа од шест стиха;
  • Септима - од седум стиха;
  • Октава - од осум стиха;
  • Нона - од девет стиха.


Според организацијата на строфите, песните може да бидат:

  • Астрофични, песни кои немаат строфи, односно стиховите се подредени еден под друг;
  • Строфични, песни кои имаат строфи со ист број стихови;
  • Хетерострофични, песни кои имаат строфи со различен број стихови (на пример песната од Србо ИвановскиГрадот на принцезата Пастрмка“).

Метрика[уреди]

Метрика е должина на стихот, односно го означува бројот на слоговите во еден стих. Во стихот има и вообичаени паузи наречени цезури. Нив ги среќаваме кај подолгите стихови.

Стиховите го добиле името по бројот на слоговите:

Четверец е стих со четири слога, со кратка пауза на крајот од стихот. Најчесто, тоа е стих од два двосложни збора, но не мора, како што е на пример песната „На чужина“ од Константин Миладинов:

...Ах миленце,

Ти пиленце!

Как си била

Златокрила...

Стиховите во оваа песна се со четири слога: ах - ми - лен - це (4) / ти-пи-лен-це (4) / как-си-би-ла (4) / зла-то-кри-ла (4) и затоа е четверец.

Петерец е стих со пет слога и кратка пауза на крајот. Вакви песни не се многу вообичаени во нашето творештво, но се среќаваат петерци во комбинација со други (со седмерец, на пример). Во народната песна „Македонско девојче“ е комбиниран седмерецот и петерецот:

Македонско девојче,

китка шарена,

во градина набрана

дар подарена...

(ма-ке-дон-ско-де-вој-че / кит-ка-ша-ре-на: 7 / 5)

Шестерец е стих со шест слога и го среќаваме во македонската народна поезија.

Седмерец е стих со седум слога и цезура (пауза) најчесто по четвртиот слог.

Осмерец е од осум слога со цезура по четвртиот или по петтиот слог. Осмерецот е еден од најзастапените во нашата народна поезија.

Што ми е мило ем драго

На Струга дуќан да имам

Оф леле леле либе ле

Срцево ми го изгоре...

(од „На Струга дуќан да имам“ - народна песна)

Деветерец е стих од девет слога. Ретко се среќава во нашата народна поезија, но сепак го има. Во народната песна „Нели ти стига“, првите два стиха се деветерци, а потоа песната продолжува со вообичаените десетерци:

Откако те млада заљубив

и по тебе памет изгубив.

(од „Нели ти стига“ - народна песна)

Десетерец е стих од десет слога и е најраспространет во народната песна. Го има и во лирските и во лирско-епските, а најзастапен е во епските. Затоа е познат уште и како јуначки десетерец. Цезурата може да биде по четвртиот, по петтиот или по шестиот слог.

Туѓината пуста да остане

Која од либето ме раздели

Што го чекам време три години...

(од „Туѓината пуста да остане“ - лирска народна песна)

Тога рече Марко Кралевиќе:

- Бог те убил црна Арапино!

Ал се смееш, ал вистина маваш,

ал од кожув правот ми го тресеш?

(од „Марко Крале ја одметнува свадбарината“ - епска народна песна)

Единаесетерец е стих од единаесет слога, со можност за две цезури во еден стих - по третиот и шестиот слог.

Дванаесетерец е стих од дванаесет слога и се јавува со цезура во средината по шестиот слог или со две цезури: по четвртиот и по осмиот слог.

Распукала, распукала Шар Планина,

(Ајде) распукала, распукала Шар Планина,

Ми поклопи, ми поклопи три овчара,

(Ајде) ми поклопи, ми поклопи три овчара.

(од Распукала Шар Планина - народна песна)

Тринаесетерец е стих од тринаесет слога. Ова всушност е десетерец во кој по петтиот или по десетиот слог е вметнат еден збор од три слога кој се повторува како рефрен.

Ќе те опитам, Јано ле, што црно носиш?

Ал татка жалиш, Јано ле, ал мила мајка?

Ни татка жалам, лудо ле, ни мила мајка,

Тук си го жалам, лудо ле, лудото младо...

(од Зборникот на Миладиновци - народна песна)

Четиринаесетерец е стих од четиринаесет слога кој се добива по истиот принцип како тринаесетерецот. Стихот може да се подели на два седмерци или на осмерец и шестерец каде се вметнуваат зборови кои служат како рефрен и за продолжување на стихот.

Топи, топи, мила мајко, мојве љути рани,

Топам, топам, мили синко, твојте љути рани.

Кажи, кажи, мили синко, што грех си сторило?

Да ти кажам, мила мајко, што грех сум сторило...

(од Зборникот на Миладиновци - народна песна)

Петнаесетерец е стих од петнаесет слога. Овој стих е редок во нашата народна песна, но се среќава, исто така со повторување на зборови.

Бог да убиет, Милкано мори, твојата мајка,

Што ми те изми, Милкано мори, и те промена,

И ти нареди, Милкано мори, дронано сребро,

Дробноно сребро, Милкано мори, на бело грло...

(од Зборникот на Миладиновци - народна песна)

Шеснаесетерец е стих од шеснаесет слога, кој всушност е составен од два осмерца. Го има во нашата народна поезија под чие влијание се јавува и во поезијата на Константин Миладинов.

Голапче мало хубаво, голапче златокрилесто,

Кога ти дојде при мене? И кога в часот побегна? —

Ушче ја глас ти не слушнаф: ушче те харно не видоф,

Дан ми се, мило, наљути? Дан ми се, добро насрди!

Зашч не ти хубост пофалиф, зашч не ти крилја помазниф?...

(од Голапче - Константин Миладинов)

Видови стихови[уреди]

Силабичен стих е стих со одреден број слогови. Кај него нема ритмички стапки, туку е важен бројот на слоговите - метриката, цезурата (пауза во средина на стихот) и паузата на крајот од стихот. Во сите стихови на песната мора да има еднаков број слогови. Силабичниот стих е широко застапен во македонската народна песна.

Тонски стих е стих кој има еднаков број акцентирани слогови. Тука бројот на слоговите не мора да биде ист туку е важна ритмичката стапка.

Силаботонски стих е стих кој има еднаков број слогови и еднаков број ритмички стапки. Нагласените и ненагласените слогови рамномерно се повторуваат.

Стани си утре порано

дојди си вечер подоцна,

наутро радост понеси

навечер тага донеси —...

(Денови - Кочо Рацин)

Во овој пример имаме еднаков број слогови во стиховите - осмерец; како и комбинирана ритмичка стапка: дактил - трохеј - дактил. Затоа овие стихови се силаботонски.

Скалест стих е графички раскинат стих, со тоа што дел од него се пренесува во нов ред. Со раскинувањето на стихот се постигнува емоционално нагласување или пауза.

Таму —

кај пламен народен пламти,

и пушки грмат

кај борци за зори јасни

за живот

во смрт без жалба минат, —

другарко, таму љубовта расне!

(„Љубов“ - А. Шопов)

Слободен стих е стих во кој нема ограничувања во однос на ритмичките стапки, силабичноста, тонот, ниту групирањето во строфи или римувањето. За слободниот стих е важна интонацијата, па затоа е наречен и интонациски стих.

Поврзано[уреди]