Поезија
| Литература |
|---|
|
Основни облици
|
| Родови |
|
Епика · Лирика · Драма |
| Извори |
| Форми |
|
Проза · Стих |
| Историја и списоци |
|
Општ преглед на литературата |
| Дискусија |
Поезија или лирика (од старогрч. ποιέω = создавам) е уметничка форма во која човечкиот јазик се користи за неговите естетски квалитети во додаток на, или место за, неговата семантичка содржина. Поезијата се состои претежно од усни или литературни дела во кои јазикот се користи на начин што јасно се разликува од тој на обичната проза. Основната одлика на јазикот на поезијата е во она што го нарекуваме ритмичност.
Содржина |
[уреди] Ритам во поезијата
Уште во „Поетика“ на Аристотел има податоци за постанокот на терминот ритам. Во првиот дел од „Поетиката“ се вели: „Ритмот е афион на стилот.“ Појавата на ритам е многу честа и во секојдневниот живот. Срцето бие во ритам, белите дробови се служат со одредено ритмичко движење. Ритам можеме да произведеме сами со два предмети удирајќи ги еден со друг. Уметничкиот ритам се добива со удирање во барабан или друг инструмент.
Ритамот е значаен за поезијата, бидејќи во јазикот на поезијата има двојно повеќе паузи, отколку во јазикот на прозата.
[уреди] Версификација
Науката која се занимава со јазикот на поезијата носи име версификација. Тоа е наука за стихот. Разликуваме два система на версификација: квантитативна и квалитативна.
[уреди] Квантитативна версификација
Квантитативната версификација е постара по своето потекло, и настанува во времето кога не постои граница меѓу музиката и поезијата. Во оваа версификација многу се важни слоговите, и се разликуваат кратки и долги слогови. Времето за мерење на кратките слогови се вика „мора“ (две петтини од секунда). Неколку мори создаваат „стопа“, а повеќе стопи прават „стих“. Повеќе стихови создаваат „строфа“. Музичкиот акцент е исто така важен, затоа што се случува да не се совпаѓа со вообичаениот акцент на зборовите.
Оваа версификација ги користи стилските фигури: јамб и трохеј (со три мори); дактил, амфибрах и анапест (со четири мори).
[уреди] Квалитативна версификација
Квалитативната версификација се дели на: силабичка, тонска и силабичко-тонска. Во силабичката версификација важен е бројот на слоговите. Најпрочуен стих во силабичката версификација е таканаречениот „александриец“, составен од 12 слогови со рима во средината и на крајот од стихот. Овој 12-терец е карактеристичен за старите поезии. Го среќаваме кај сите петрархисти, како и во Дубровничката книжевност од средниот век.
Тонската версификација има само две ритмички обележја: се изразува во акцентирање и неакцентирање на слоговите. Во современата поезија најчесто се комбинираат силабичката и тонската версификација, па оттаму произлегува третиот термин - силабичко-тонска версификација. Ја има многу во македонската современа поезија.
Примери:
- За радост светнал ден (јамб - првиот слог е неакцентиран, а вториот е акцентиран)
- Плаче мама солзи рони (трохеј - Божествената комедија е целата во трохеј)
- Поднесе подмолна смрт (дактил, првиот нагласен, вториот и третиот ненагласен)
- Се покажа достојно чедо (амфибрак, првиот и третиот ненагласен, вториот нагласен; „Тешкото“)
- На другарките црните очи (анапест, првите два слога неакцентирани, третиот акцентиран).
[уреди] Рима
Карактеристична појава на квалитативната версификација е тоа што се разликуваво римата. Постојат неколку видови на рима:
- вкрстена рима - гласовно поклопување на првиот и третиот стих, и вториот и четвртиот стих.
- паралелна рима - поклопување во првиот и вториот и третиот и четвртиот стих.
- обградена рима - првиот и четвртиот, вториот и третиот стих.
- машка рима - ударноста паѓа на последниот слог (мои-свои, пес-бес, мрак-зрак).
- женска рима - акцентот паѓа на вториот слог од крајот (време-бреме, шепне-трепне).
- дактилска рима - на третиот слог од крајот (младоста-радоста).
Постојат и изрази како „богата рима, „сиромашна рима“ итн. Но во денешната поезија најкарактеристична е употребата на „бели“ стихови, односно „стихови без рима“. Оваа тенденција настапила како тежнеење поезијата да добие што поголема природност во изразувањето. Мајстор на слободниот стих е Мајаковски.
[уреди] Сонет
Посебен вид на стихови и нивно организирање во строфи е сонетот. Сонетот е таква песна составена од 14 стихови кои се распоредени во две строфи од по четири стиха (или две катрени) и две строфи по три стиха. Таму каде што постои петнаесетти стих, тој се добива од сите 14 стихови, и тоа се нарекува - сонетен венец (Петрарка, Прешерн). Кога имаме таква појава, почетните букви на стиховите даваат име кое го читаме одгоре надолу, и тоа се нареуква „акростих“.
Сонетот е стар вид на поезија и потекнува од старите трубадури.
[уреди] Поврзано
