Смрт

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Смртта се грижи за цвеќињата, Хуго Симберг (1906)
Череп, симболична претстава за смртта

Смрт е постојан крај на биолошкото функционирање на секој жив организам. Вистинската природа на смртта со векови е централна тема во светските религии, како и во филозофијата. Во повеќето религии постои верување во некој вид живот по смртта или реинкарнација. Современата наука ја смета смртта за конечна состојба.

Во медицината постои термин клиничка смрт, а тоа е состојба при која на пациентот му функционираат нормално срцето и белите дробови, но мозокот е мртов.

Статистика на смртноста[уреди | уреди извор]

Во 2014 година, во Македонија умреле 19.718 лица од кои 10.210 (51,8%) биле од машки пол. Најчеста причина за смртта биле болестите на кардиоваскуларниот систем (57,2%), додека 18,9% умреле од малигни неоплазми. Кај 4,2% од умрените, причина за смртта биле ендокрините, нутритивните и метаболичните болести, а 3,6% умреле заради болести на респираторниот систем. Во 2014 година, во Македонија умреле 233 доенчиња, т.е. 1,2% од вкупниот број на умрени лица. Кај возрасните, просечната старост на умрените мажи била 69,9 години, додека просечната возраст на умрените жени била 74,8 години.[1]

Смртта во јужнословенската митологија[уреди | уреди извор]

Смртта е персонифицирано битие чија единствена должност била да ја одзема душата од телото на смртникот. Смртта била прикажувана како битие во долга бела или црна облека, со качулка на главата од која најчесто не може да се согледа ликот. Смртта најчесто припаѓала на машкиот пол, иако во некои преданија таа е претставена како стара жена.

Во народното творештво, смртта била ужасната од молбите и плачот на луѓето, па посакала од бога да ја ослободи од должноста, но тој одбил. „Еве јас отсега вамо ќе создадам турли - турли болести по луѓето и од болестите што ќе ѝ создадам луѓето ќе умираат и на болеста ќе ѝ викаат, а тебе ќе ти забораат да те колнат” - Марко Цепенков.[2]

Според старите верувања, смртта е единствената која го знае мигот во кој секое живо битие треба да почине. Смртта доаѓа по божјите (или сопствени) закони и никој не е во можност да ја повика или да ја присили да му ја земе душата без таа да сака. „Смртниот час“ е миг на разделбата на душата од физичкото тело. По верувањата, душата заминува на „друг/оној свет“. Зависно од моралните и хуманите однесувања на поединецот, по старите верувања, и смртниот час можел да биде краток, лесен и милозлив или долготраен, измачувачки и страшен[3].

Смртта во уметноста и во популарната култура[уреди | уреди извор]

Смртта се јавува како честа тема во литературата, сликарството, филмот и во популарната култура.

Смртта како тема во книжевноста[уреди | уреди извор]

Смртта како тема во прозата[уреди | уреди извор]

Смртта како тема во поезијата[уреди | уреди извор]

Смртта како тема во драмата[уреди | уреди извор]

Смртта како тема во сликарството[уреди | уреди извор]

Смртта како тема во музиката[уреди | уреди извор]

  • Павана за мртвата принцеза“ (Pavane pour une infante defunte) - композиција на францускиот композитор Морис Равел.[100]
  • „Островот на мртвите“ - симфониска поема на рускиот композитор Рахманинов.[101]
  • „Смртта јава на коњ“ (Death Rides a Horse) - композиција на италијанскиот композитор Енио Мориконе (Ennio Morricone).[102]
  • „Метал на смртта“ (Death Metal) - поджанр на „хеви металмузиката.
  • „Смрт“ (Death) - американска хеви метал група.
  • „Смрт во Вегас“ (Death in Vegas) - британска рок-група.
  • „Потврда за смрт“ (Death Certificate) - албум на американскиот рапер Ајс Кјуб (Ice Cube) од 1991 година.[103]
  • „Смрт“ (Death) - песна на американскиот рапер Ајс Кјуб (Ice Cube) од 1991 година.[103]
  • „Смртта на Александар“ (Death of Alexander) - песна на македонската група „Анастасија“.[104]
  • „Смртта оди зад тебе“ (Death walks behind you) - песна и албум на рок-групата „Атомик рустер“ (Atomic Rooster) од 1970 година.[105]
  • „И кога ќе умрам“ (Sometimes in Winter) - песна на американската рок-група „Блад Свет анд Тиарс“ (Blood Sweat and Tears) од 1969 година.[106]
  • „Во колата на смртта“ (In The Deathcar) - песна на Горан Бреговиќ од 1993 година.[107]
  • „Смрт“ (Death) - песна на Горан Бреговиќ од 1993 година.[107]
  • „Мртвиот Џо“ (Dead Joe) - песна на австралиската рок-група „Брдеј парти“ (The Birthday Party) од 1982 година.[108]
  • „Песната на смртта на црниот ангел“ (Black Angel's Death Song) - песна на американската рок-група „Велвет андерграунд“ (Velvet Underground) од 1966 година.[109]
  • „Љубов и смрт“ - песна на македонската етно-група „DD Synthesis“.[110]
  • „Смрт на еден кловн“ (Death Of A Clown) - песна на британската рок-група „Кинкс“ (The Kinks) од 1967 година.[111]
  • „Смрт или слава“ (Death Or Glory) - песна на англиската рок-група „Клеш“ (The Clash) од 1979 година.[112]
  • „Постепена смрт“ (Creeping Death) - песна на американската хеви-метал група „Металика“ (Metallica) од 1984 година.[113]
  • „Песна за мртвите“ (Real Emotional Girl) - песна на американскиот музичар Ренди Њумен (Randy Newman) од 1983 година.[114]
  • „Ангелот на смртта“ (Angel of Death) - песна на американската хеви-метал група „Слеер“ (Slayer).[115]
  • „Смрт на нашите пријатели“ (Death To Our Friends) - песна на американската рок-група „Соник Јут“ (Sonic Youth) од 1986 година.[116]
  • „Дојди и умри“ (Come And Die) - песна на Therapy? и Fatal од 1993 година.[117]
  • „Ѕид на смртта“ (Wall of Death) - албум на американскиот дует Ричард и Линда Томпсон (Richard and Linda Thompson) од 1982 година.[118]
  • „Марш на смртта“ (Death March) - песна на американската рок-група „Феит ноу мор“ (Faith No More) од 1987 година.[119]
  • „Бил е мртов“ (Bill is Dead) - песна на британската рок-група „Фол“ (The Fall) од 1990 година.[120]
  • „Втора смрт“ - песна на македонската рок-група „Хахаха“ од 2012 година“.[121]
  • „Ја полниш земјата со смрт“ - песна на македонската рок-група „Хахаха“ од 2012 година“.[122]
  • „Ајде да умриме“ (Let's Go Die) - песна на американската хардкор панк група „Хускер Ду“ (Hüsker Dü) од 1982 година.[123]
  • „Мртвите чекаат“ (The dead are waiting) - песна на македонскиот музичар Кирил Џајковски од 2001 година.[124]
  • „Почивај во мир“ (R.I.P.) - песна на македонскиот музичар Кирил Џајковски од 2001 година.[124]
  • „Само еден час откако ќе умреш...“ (Only an hour after you die...) - песна на македонскиот музичар Кирил Џајковски од 2001 година.[124]

Смртта како тема во филмот[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Љубица Балабан, „Смртноста зголемена за 2,7 отсто, најчесто умираат од срцев и мозочен удар, ракот на второ место“, Дневник, година XIX, број 5800, 26 јуни 2015, стр. 4.
  2. Речник на јужнословенска митологија, стр.226
  3. Гордана Стојковска, Три, Скопје,2004, стр. 226
  4. Давид Албахари, Опис смрти. Београд: Српска књижевна задруга, 2004, стр. 82-91.
  5. Давид Албахари, Опис смрти. Београд: Српска књижевна задруга, 2004.
  6. Давид Албахари, Опис смрти. Београд: Српска књижевна задруга, 2004, стр. 102-111.
  7. Антологија на бразилскиот расказ. Скопје: Три, 2012, стр. 13-70.
  8. „Smrt u Sinanovoj tekiji“, во: Ivo Andrić, Priča o vezirovom slonu. Beograd: Rad, 1962, стр. 76-86.
  9. I. E. Babelj, Crvena konjica. Beograd: Rad, 1969, стр. 37-39.
  10. Антологија на бразилскиот расказ. Скопје: Три, 2012, стр. 286.
  11. Horhe Luis Borhes, Маštarije. Beograd: Paidea, 2006, стр. 85-94.
  12. Хорхе Луис Борхес, Алеф. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 27-33.
  13. Хорхе Луис Борхес, Алеф. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 67-75.
  14. 14,0 14,1 Дозгулпмус, Тритонус, Темплум, Скопје, 2008.
  15. 15,0 15,1 Драган Георгиевски, Метаморфузија, Темплум, Скопје, 2013.
  16. Aleksandar Grin, Pacolovac. Beograd: Rad, 1979, стр. 5-13.
  17. Мирослав Јосиħ Вишњић, Сабране приповетке. Београд: Драганић, 1995, стр. 237-241.
  18. Italo Kalvino, Kosmikomike: stare i nove. Beograd: Paidea, 2008, стр. 246-257.
  19. 19,0 19,1 19,2 Danilo Kiš, Enciklopedija mrtvih. Beograd: Arhipelag, 2015.
  20. Miroslav Krleža, Lirika. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 96-97.
  21. Miroslav Krleža, Hrvatski bog Mars. Beograd: Rad, 1963, стр. 87-124.
  22. Преводи на литературни дела од автори кои добиле Нобелова награда. Битола: НИД „Микена“, 2010.
  23. Сакам книги Рецензија на романот
  24. Gabrijel Garsija Markes, Oči plavog psa. Beograd: Sezam Book, 2015, стр. 5-13.
  25. Gabrijel Garsija Markes, Oči plavog psa. Beograd: Sezam Book, 2015, стр. 37-45.
  26. Gabrijel Garsija Markes, Oči plavog psa. Beograd: Sezam Book, 2015, стр. 15-25.
  27. Габриел Гарсија Маркес, Есента на патријархот / Хроника на една најавена смрт. Скопје: Мисла, 1983.
  28. „Читај, патувај, уживај – Саем на книга 2016 – програма на активности“, Антолог, 2016.
  29. Митко Маџунков, Међа света. Београд: Просвета, 1984, стр. 195.
  30. Горан Петревски, Одбрани трудови. Скопје: Темплум, 2014.
  31. Luiđi Pirandelo, Novele. Beograd: Rad, 1962, стр. 102-116.
  32. Меша Селимовиќ, Дервишот и смртта. Скопје: АЕА издавачи, Матица македонска, 2000.
  33. Luj-Ferdinand Selin, Putovanje nakraj noći. Beograd: LOM, 2019.
  34. Димитар Солев, Одбрани раскази. Скопје: Мисла, 1970.
  35. Jahn 1999, p. 3.
  36. Антологија на бразилскиот расказ. Скопје: Три, 2012, стр. 283.
  37. Karlos Fuentes, Smrt Artemija Kruza. Beograd: Dereta, 2015.
  38. Карел Чапек, Раскази од другиот џеб, Темплум, Скопје, 2012.
  39. „Легенда за смртта на секретарот“, во: Живко Чинго, Пожар. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 122-131.
  40. „Смртта на градинарот“, во: Живко Чинго, Пожар. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 30-35.
  41. Живко Чинго, Пасквелија. Скопје: Култура, 1968, стр. 31-37.
  42. Branimir Šćepanović, Usta puna zemlje – Smrt gospodina Goluže. Beograd: Dereta, 2019, стр. 79-118.
  43. Branimir Šćepanović, Usta puna zemlje – Smrt gospodina Goluže. Beograd: Dereta, 2019, стр. 5-77.
  44. Војислав Ђурић, Антологија српских народних јуначких песама. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 229-233.
  45. „Смрт Сењанина Ива“, во: Војислав Ђурић, Антологија српских народних јуначких песама. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 360-362.
  46. Хајдуци. Београд: Народна књига, 1965, стр. 131-137.
  47. Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 57.
  48. Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 58-60.
  49. Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 65.
  50. Bugarštice. Beograd: Rad, 1969, стр. 21-23.
  51. Bugarštice. Beograd: Rad, 1969, стр. 27-29.
  52. Bugarštice. Beograd: Rad, 1969, стр. 40-43.
  53. Junačke narodne pesme, Rad, Beograd, 1959, стр. 64-66.
  54. „Смрт Марка Краљевића“, во: Народне епске песме I. Београд: Просвета (без дата), стр. 149-153.
  55. Junačke narodne pesme, Rad, beograd, 1959, стр. 98-101.
  56. Junačke narodne pesme, Rad, beograd, 1959, стр. 88-94.
  57. Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 141-142.
  58. Ivan Mažuranić, Smrt Smail-age Čengijića. Beograd: Rad, 1960.
  59. Charles Baudelaire, Spleen Pariza. Zgreb: Mladost, 1952, стр. 82-87.
  60. Viljem Batler Jejts, Kula. Beograd: Beogradski izdavačko-grafički zavod, 1978, стр. 97.
  61. Đ. Leopardi, Pesme i proza. Beograd: Rad, 1964, стр. 38-41.
  62. Федерико Гарсија Лорка, Неверна жена. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 40.
  63. Федерико Гарсија Лорка, Неверна жена. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 121.
  64. Федерико Гарсија Лорка, Неверна жена. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 147.
  65. Федерико Гарсија Лорка, Неверна жена. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 77.
  66. Федерико Гарсија Лорка, Неверна жена. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982, стр. 100-102.
  67. Андре Бретон, Рајот не е наполно загубен. Скопје: Култура, 1989, стр. 48-49.
  68. Arapska poezija. Beograd: Rad, 1977, стр. 12-13.
  69. Pjer Paolo Pazolini, Put i nebo. Beograd: Mali vrt, 2016, стр. 29-30.
  70. Viktor Igo, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 43.
  71. Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 42.
  72. Раде Силјан, „Неповторлива творечка појава“, во: Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 117.
  73. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 49.
  74. Борис Леонидович Пастернак, Изабране песме. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 204-224.
  75. Борис Леонидович Пастернак, Изабране песме. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 227-229.
  76. Vasko Popa, Pesme. Beograd: Bigz, 1978, стр. 105.
  77. T. S. Eliot, Selected Poems. Harmondsworth, Middlesex: Penguin Books in association with Faber and Faber, 1952, стр. 61.
  78. Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 56.
  79. Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 61.
  80. Tadeuš Ruževič, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 18-19.
  81. Tadeuš Ruževič, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 28.
  82. Antun Gustav Matoš I. Sarajevo: Svjetlost, 1962, стр. 40.
  83. Јован Дучић, Сабрана дела II, Песме љубави и смрти. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 88-95.
  84. Јован Дучић, Сабрана дела II, Песме љубави и смрти. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 60-61.
  85. Zbignjev Herbert, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 111-113.
  86. Zbignjev Herbert, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 275.
  87. Arapska poezija. Beograd: Rad, 1977, стр. 26.
  88. Arapska poezija. Beograd: Rad, 1977, стр. 89.
  89. Desanka Maksimović, Izabrane pesme (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 112.
  90. Desanka Maksimović, Izabrane pesme (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 111.
  91. Desanka Maksimović, Izabrane pesme (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 130.
  92. Мак Диздар, Горчин. Скопје, Македонска книга, стр. 111.
  93. Ана Бунтеска, Стави лајк на сопствениот живот. Скопје: Матица Македонска, 2015, стр. 120-121.
  94. Vislava Šimborska, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 58-59.
  95. Vislava Šimborska, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 139.
  96. Vislava Šimborska, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 224-225.
  97. Vislava Šimborska, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 240-241.
  98. Tihomir Vučković, „Artur Miler“, во: Artur Miler, Smrt trgovačkog putnika. Beograd: Rad, 1969, стр. 87-89.
  99. „Napomena priređivača“, во: Tadeuš Ruževič, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 329.
  100. YouTUbe, Maurice Ravel - Pavane for Dead Princess (пристапено на 9.11.2017)
  101. YouTube, Rachmaninov: The Isle of the Dead, Symphonic poem Op. 29 - Andrew Davis (пристапено на 5.2.2017)
  102. DISCOGS, Ennio Morricone ‎– The Best Of Ennio Morricone (пристапено на 31.8.2019)
  103. 103,0 103,1 YouTube, Ice Cube - Death Certificate (1991) (FULL ALBUM) (пристапено на 9.3.2017)
  104. Anastasia, Before the Rain, Polygram Music.
  105. YouTube, Atomic Rooster - Death Walks Behind You (пристапено на 22.12.2016)
  106. YouTube, Blood Sweat & Tears - And when I die (пристапено на 3.4.2018)
  107. 107,0 107,1 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)
  108. DISCOGS, The Birthday Party ‎– Junkyard (пристапено на 5.8.2020)
  109. The Velvet Underground - The Black Angel's Death Song (Lyrics) (пристапено на 15.11.2016)
  110. DD Synthesis, SJF Records, 1996.
  111. The Kinks - Something Else 1967 (Full Vinyl 2003) (пристапено на 16.2.2019)
  112. DISCOGS, The Clash ‎– London Calling (пристапено на 9.5.2020)
  113. DISCOGS, Metallica ‎– Ride The Lightning (пристапено на 12.9.2020)
  114. YouTube, Song For The Dead- Randy Newman (Vinyl Restoration) (пристапено на 8.10.2017)
  115. YouTube, Slayer ~ Angel of Death (Lyrics) (пристапено на 22.12.2017)
  116. DISCOGS, Sonic Youth ‎– Evol (пристапено на 26.7.2019)
  117. DISCOGS, Various ‎– Judgment Night (Music From The Motion Picture) (пристапено на 29.7.2020)
  118. YouTube, Wall of Death - Richard and Linda Thompson (пристапено на 15.5.2017)
  119. DISCOGS, Faith No More ‎– Introduce Yourself (пристапено на 19.8.2020)
  120. YouTube, The Fall - Extricate (1990)(full album) (пристапено на 29.6.2017)
  121. Хахаха, Сиромашни и богати, HMRL 027, Moonlee Records, 2012.
  122. Хахаха, Сиромашни и богати, HMRL 027, Moonlee Records, 2012.
  123. DISCOGS, Hüsker Dü ‎– Land Speed Record (пристапено на 3.12.2020)
  124. 124,0 124,1 124,2 DISCOGS, Kiril Dzajkovski* ‎– Dust (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 21.9.2020)
  125. „Смртта ѝ прилега“, Антена, број 952, 23.9.2016, стр. 24.
  126. IMDb, The Death of Mr. Lazarescu (2005) (пристапено на 27.10.2019)
  127. Антена, број 857, 28.11.2014, стр. 27.

Поврзано[уреди | уреди извор]