Хорхе Луис Борхес

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Хорхе Луис Борхес
Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern.jpg
Борхес во 1951
Занимање писател, поет, критичар, библиотекар
Јазик шпански

Хорхе Луис Борхес (шпански: Jorge Luis Borges; 24 август 1899, Буенос Аирес - 14 јуни 1986, Женева) бил аргентински писател, есеист и поет. Тој е еден од најпознатите интелектуалци на современата култура кој длабоко ја одбележал латиноамериканска книжевност, поради што се вбројува меѓу најголемите светски писатели.[1]

Меѓу неговите дела се вбројуваат: „Универзална историја на бесчестието“, „Фантазии“, „Алеф“, „Извештај за Броди“.

Борхес придонесува за филозофската литература но и за жанрот на фантастиката. Критичарот Анхел Флорес прв го употребува терминот магичен реализам за да го одреди жанрот кој е одговор на реализмот и на натурализмот кои се доминантни во 19 век,[2] и смета дека почетоците на движењето се кај Борхес Универзална историја на срамот (Historia universal de la infamia).[2][3] Некои критичари сметаат дека Борхес е претходник а не магичен реалист. Со своите подоцнежни песни тој разговара со ликови како Спиноза, Камоес, и соВиргилиј.

Во 1914 година неговото семејство се сели во Швајцарија каде што студира на Женесвкиот колеџ. Семејството патува низ Европа и престојува во Шпанија. Кога се враќа во Аргентина во 1921 година, Борхес почнува да објавува песни и есеи во надреалистички литерарни списанија. Исто така работи како библиотекар и предавач. Во 1955 година е именуван за директор на Националната библиотека и за професор на англиска литература на Универзитетот во Буенос Аирес. Ослепува на 55 години и никогаш не ја научува Брајовата азбука , тоа го спречува да чита. Стручњаците сметаат дека слепилото му помага преку својата имагинација да создаде нови литерарни симболи.[4] Во 1961 година, го врти вниманието на себе кога ја добива меѓународната награда (Форментор), што ја дели со Самуел Бекет. Во 1971 година ја добива Наградата на Ерусалим. Тој е многу преведуван во Соединетите Америкнски Држави и во Европа. И Борхес течно говори неколку јазици. Своето последно дело „Заговорник“ го посветува на градот Женева во Швајцарија.[5]

Меѓунардната слава ја зацврстува во 1960 година, а во тоа му помага и бумот на преведените дела од латиноамериканската литература и особено успехот на романот на Маркез Сто години самотија.[6] Писателот и есеист Коеце вели за него: "Повеќе од секој друг го обнови јазикот на фикцијата и го отвори патот на една извонредна генерација на шпанско-американски романсиери.“.[7]

Живот и кариера[уреди | уреди извор]

Младост и образование[уреди | уреди извор]

Хорхе Луис Борхес во 1921 година

Хорхе Луис Борхес е роден во образувано семејство од средната класа на 24 август во 1899 година. Живеат удобен живот не се доволно богати за да живеат во центарот на Буенос Аирес. Живеат во Палермо, значи во сиромашно предградие. Мајката на Борхес, Леонора Асеведо Суарез, потекнува од традиционално уругвајско криоло семејство со шпанско потекло. Нејзиното семејство е вклучено во населувањето на Европејците во Јужна Америка и во Аргентинската војна за независност, тој често зборува за нивните херојски дела.[8] Во 1929 година, во книгата Cuaderno San Martín, Борхес ја вклучува песната "Исидоро Асеведо", одддавајќи му почит на својот дедо Исидоро де Асеведо Лаприда, војник во војската на Буенос Аирес, кој бил потомок на аргентински адвокат и политичар Франциско Нарцисо де Лаприда, кој пак се борел во битките кај Сепеда во 1859 година, Павон во 1861, и кај Лос оралес во 1880 година. Исидоро де Асеведо Лаприда умира од белодробна конгестија во куќата во која подоцна се раѓа внукот Хорхе Луис Борхес. Борхес расте со приказните за семејните подвизи. Таткото на Борхес Хорхе Гилермо Борхес Хаслам има шпанско, португалско и англиско потекло и е исто така син на полковник. Борхес Хаслам, чија мајка е Англичанка, пораснал со англискиот јазик и често го водел своето семејство во Европа. Англија и англискиот јазик предничеле во нивото семејство.[8]

На девет години, Хорхе Луис Борхес го преведува Оскар Вајлд's Среќниот принц од англиски на шпански.ен во локалниот весни, а неговите пријатели мислеле дека всушност преводот го направил татко му.[9] Borges Haslam was a lawyer and psychology teacher who harboured literary aspirations. Borges said his father "tried to become a writer and failed in the attempt." He wrote, "as most of my people had been soldiers and I knew I would never be, I felt ashamed, quite early, to be a bookish kind of person and not a man of action."[8]

Борхес живее дома до единаесет години, зборува еднакво шпански и англиски, а на дванаесет години го чита Шекспир.[8] Семејството живее во голема куќа со голема англиска библиотека со над илјада книги; Борхес подоцна забележува: „ако ме прашаа за најважниот настан во мојот живот, ќе речев библиотеката на татко ми.“[10] Татко му ја остава адвокатурата зашто синот го губи видот. Во 1914 година, семејството се сели во Женева, Швајцарија, и следните десет години ги минува во Европа.[8] Борхес Хаслам во Женева е третиран како да е очен специјалист, ќеркат Нора оди на училиште, а младиот Борхес учи француски јазик. Тој го чита Томас Карлајл на англиски и почнува да чита филозофија на германски јазик. Во 1917 година, кога има осумнаесет години, се запознава со Морис Абрамовиеговиот живот.[8] Борхес матурира на Женевскиот колеџ во 1918 година.[11][Notes 1] Поради политичките немири во Аргентина, семејството на Борхес решава да остане во Швајцарија и останува до 1921 година. По Првата светска војна, три години живе во повеќе градови: Лугано, Барселона, Мајорка, Севилја и Мадрид.[8]

Во тоа време, Борхес го открива Артур Шопенхауер и Густав Мејринк со неговиот роман Голем (1915) што има влијание врз неговото творештво. Во Шпанија, Борхес станува член на литерарната авангарда, против Модерноста и Ултраист поттикната од Гијом Аполинер и од Филипо Томазо Маринети, близок до Имажизмот. Неговата прва песна "Химна на морето," напишана во стилот на Волт Витмн, е објавена во списанието Grecia.[12] Во Шпанија запознава познати шпански писатели, меѓу кои Рафаел Кансинос Асенс и Рамон Гомез де ла Серна.

Почетоците на кариерата[уреди | уреди извор]

Во 1921 година, Борхес со семејството се враќа во Бунос Аирес. Има мало формално образование,но има квалификации и неколку пријатели. На својот пријател му пишува дека Буенос Аирес е „уништен од снобови“, од фими млади мажи без менатлен квалитет што само ги красат младите дами".[8] Со себе ја носи доктрината на ултризмот ја гради својата кариера, објавува надреалистички песни и есеи во литерарните весници. Борхес ја објавув својата прва поетска збирка Страста на Буенос Аирес во 1923 година и дава придонес во авангардното списание Мартин Фиеро. Борхес е соосновач на весниците Призма, што го лепеле по ѕидовите на зградите во Буенос Аирес и на Проа. Подоцна, Борхес ќе жали за некои од првите публикации и ќе се обиде да ги откупи за да ги уништи[13]

Во средината на триесеттите години од дваесеттиот век, почнува да ги истражува егзистенцијалните прашања и фикцијата. Аргентинската критичарка Ана Марија Варенечеа го нарекува неговиот стил „иреалност“. Некои латиноамерикански писатели, меѓу кои Хуан Рулфо, Хуан Хозе Ареола и Алехо Карпантиер, ги истражувале истите теми под влијание на феноменологијата на Хусерл и Хајдегер и на егзисетнцијализмот на Жан-Пол Сартр. Во таа смисла, неговиот биограф Едвин Вилијамсон ја подвлекува опасноста содржината или тонот на некои од неговите дела да се сфатат како база што е автобиографски; но книгите, филозофијата и имагинацијата се многу повеќе вистинска инспирација за него отколку неговото лично искуство.[8] По тоа прашање, Борхес редовно соработувал во списанието Југ, основано во 1931 година од Викторија Окампо, кое било најзначајното литерарно списание што го прославило Борхеса.[14] Окампо го запознала Борхес со Адолфо Биој Казарес, уште едно познато име во Аргентинската литература, со кого се спријателил и често соработувал. Заедно напишале многу трудови под литературниот псевдоним Х. Бустос Домек, како и пародија на детективските серии и фантастични приказни. Во тој период, семејниот пријател Мацедонио Фернандез има големо влијание врз Борхес. Тие водат разговори во кафеани, на село или пак во малиот стан на Фернандез во Балванера. Неговото име се појавува во „Дијалог за дијалогот",[15] каде што двајцата расправаат за бесмртноста на душата.

Во 1933 година, на еден уреднички состанок Борхес се изборува во литературниот додаток во весникот Критика да ги објави собраните приказни како Општа историја на срамот (Historia universal de la infamia).[8] Книгата содржи два вида раскажување: едното е нешто меѓу неизмислени приказни и кратки раскази, при што користи техники на фикција за да раскаже вистински приказни. Второто раскажување се состои во создавање лажно докуменирање што Борхес го дава како превод на пасуси од познати дела што ретко кој ги чита. Во 1938 година, се вработува како помошник во Градската библиотека која се наоѓала во работничкиот дел на градот[16] каде што има малку книги за каталогизирање. За тоа посветува еден час, другото време го минува во пишување и во преведување.[8]

Кариера[уреди | уреди извор]

Хорхе Луис Борхес во 1940 година

Таткото на Борхес умира во 1938 година. Тоа било многу трагично за писателот затоа што бил многу близок со татка си. Истата година на Бадник, Борхес сериозно заболува од септисемија. Додека закрепнува, се занимава со нов стил на пишување со кој се прославува. Првиот расказ напишан по заболувањето "Пјер Менар, Автор на Кихот" е објавен во мај 1939 година. Овој расказ ја разгледува природата на авторството како и односот на авторот кон историскиот контекст. Неговата прва збирка на кратки раскази El jardín de senderos que se bifurcan (Градина со разгранати патеки), се појавува во 1941 година и главно содржи раскази што се претходно објавени во Југ.[8] Насловот на приказната се однесува на кинески професор во Англија, доктор Ју Цун, кој во Првата светска војна шпионира во корист на Германија во обид да им докаже на властите дека еден Азиец може да ги добие инфрмациите што ги сакаат тие. Книгата може да се чита на повеќе начини, таа е комбинација на нига и на лавиринт. Благодарение на тоа, Борхес измислува роман на фикцијата и опишува теорија за универзумот заснована врз структурата на еден таков роман.[17][18] Осум приказни на шеесетина страници, книгата е добро примена, но El jardín de senderos que se bifurcan книгата не добива литерарна награда како што се очекува.[19][20] Victoria Ocampo dedicated a large portion of the July 1941 issue of Sur to a "Reparation for Borges." Numerous leading writers and critics from Argentina and throughout the Spanish-speaking world contributed writings to the "reparation" project. ++

With his vision beginning to fade in his early thirties and unable to support himself as a writer, Borges began a new career as a public lecturer.[Notes 2][21][22] He became an increasingly public figure, obtaining appointments as President of the Argentine Society of Writers and as Professor of English and American Literature at the Argentine Association of English Culture. His short story "Emma Zunz" was made into a film (under the name of Días de odio, Days of Hate, directed in 1954 by Leopoldo Torre Nilsson).[23] Around this time, Borges also began writing screenplays.

In 1955, he was nominated to the directorship of the National Library. By the late 1950s, he had become completely blind. Neither the coincidence nor the irony of his blindness as a writer escaped Borges:[8]

Nadie rebaje a lágrima o reproche
esta declaración de la maestría
de Dios, que con magnífica ironía
me dio a la vez los libros y la noche.
No one should read self-pity or reproach
Into this statement of the majesty
Of God; who with such splendid irony,
Granted me books and night at one touch.[24]

The following year the University of Cuyo awarded Borges the first of many honorary doctorates and in 1957 he received the National Prize for Literature .[25] From 1956 to 1970, Borges also held a position as a professor of literature at the University of Buenos Aires and other temporary appointments at other universities.[25] In the fall of 1967 and spring of 1968, he delivered the Charles Eliot Norton Lectures at Harvard University.[26]

As his eyesight deteriorated, Borges relied increasingly on his mother's help.[25] When he was not able to read and write anymore (he never learned to read Braille), his mother, to whom he had always been close, became his personal secretary.[25] When Perón returned from exile and was re-elected president in 1973, Borges immediately resigned as director of the National Library.

-->

  1. http://www.kirjasto.sci.fi/jlborges.htm
  2. 2,0 2,1 Theo L. D'Haen (1995) "Magical Realism and Postmodernism: Decentering Privileged Centers", in: Louis P. Zamora and Wendy B. Faris, Magical Realism: Theory, History and Community. Duhan and London, Duke University Press pp. 191–208.
  3. On his conference "Magical Realism in Spanish American" (Nova York, MLA, 1954), published later in Hispania, 38 (2), 1955.
  4. In short, Borges's blindness led him to favour poetry and shorter narratives over novels. Ferriera, Eliane Fernanda C. "O (In) visível imaginado em Borges". In: Pedro Pires Bessa (ed.). Riqueza Cultural Ibero-Americana. Campus de Divinópolis-UEMG, 1996, pp. 313–314.
  5. Borges on Life and Death Interview by Amelia Barili
  6. (португалски) Masina, Lea. (2001) "Murilo Rubião, o mágico do conto". In: O pirotécnico Zacarias e outros contos escolhidos. Porto Alegre: L & PM, p5.
  7. Coetzee, J.M. "Borges's Dark Mirror", New York Review of Books, Volume 45, Number 16. October 22, 1998
  8. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име LRB.
  9. Harold Bloom (2004) Jorge Luis Borges (Bloom's biocritiques) Infobase Publishing ISBN 0-7910-7872-8
  10. Borges, Jorge Luis, "Autobiographical Notes", The New Yorker, 19 September 1970.
  11. Borges and His Fiction: A Guide to His Mind and Art (1999) Gene H. Bell-Villada, University of Texas Press, p. 16 ISBN 9780292708785
  12. Wilson, Jason (2006). Jorge Luis Borges. Reaktion Books. стр. 37. ISBN 1-86189-286-1. 
  13. Borges: Other Inquisitions 1937–1952. Full introduction by James Irby. University of Texas ISBN 978-0-292-76002-8 Accessed 2010-08-16
  14. „Ivonne Bordelois, "The Sur Magazine" Villa Ocampo Website“. Villaocampo.org. http://www.villaocampo.org/ing/historico/cultura_1.htm. конс. 24 август 2011. 
  15. Borges, Jorge Luis. Trans. Mildred Boyer and Harold Morland. Dreamtigers. University of Texas Press, 1985, p. 25.
  16. Boldy (2009) p. 32
  17. Bolter, Jay David; Joyce, Michael (1987). "Hypertext and Creative Writing". Hypertext '87 Papers. ACM. pp. 41–50. 
  18. Moulthrop, Stuart (1991). „Reading From the Map: Metonymy and Metaphor in the Fiction of 'Forking Paths'“. Delany, Paul; Landow, George P.. Hypermedia and Literary Studies. Cambridge, Massachusetts and London, England: The MIT Press. 
  19. „Borges, Jorge Luis (Vol.32)“. enotes. http://www.enotes.com/poetry-criticism/borges-jorge-luis. конс. 3 декември 2008. 
  20. Wardrip-Fruin, Noah & Montfort, Nick (2003). The New Media Reader. MIT Press.
  21. , Alberto Manguel (2006) With Borges, London:Telegram Books pp. 15–16.
  22. Woodall, J: The Man in Mirror of the Book, A Life of Luis Borges, (1996) Hodder and Stoughton pxxx.
  23. „Days of Hate“. Imdb. http://www.imdb.com/title/tt0046947/. конс. 4 декември 2008. 
  24. Jorge Luis Borges (1984) Seven Nights, A New Directions Book pp 109-110.
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 Burgin (1988) p xvii
  26. „The Craft of Verse: The Norton Lectures, 1967-68“. UbuWeb: Sound. http://www.ubu.com/sound/borges.html. конс. 1 јануари 2014. 


Грешка во наводот: Има ознаки <ref> за група именувана како „Notes“, но нема соодветна ознака <references group="Notes"/>, или пак недостасува завршно </ref>.