Дебреше

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Дебреше
Debreshe-MKD.JPG

Поглед на селото Дебреше

Дебреше is located in Македонија
Дебреше
Местоположба на Дебреше во Македонија
Координати 41°49′2″N 20°52′50″E / 41.81722° СГШ; 20.88056° ИГД / 41.81722; 20.88056Координати: 41°49′2″N 20°52′50″E / 41.81722° СГШ; 20.88056° ИГД / 41.81722; 20.88056
Општина Општина Гостивар
Население 4847 жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 1234
Надм. вис. 541 м
Дебреше на општинската карта
Дебреше во Општина Гостивар.svg

Атарот на Дебреше во рамките на општината
Commons-logo.svg Дебреше на Ризницата
Поглед на селото Дебреше, Полошката котлина и Сува Гора во позадината
Поглед на селото Дебреше, Полог и Шар Планина

Дебреше — село во Општина Гостивар, во околината на градот Гостивар.

Географиja и местоположба[уреди | уреди извор]

Селото Дебреше е сместено во подножјето на Шар Планина на допирот со низнискиот рамничарски дел на котлината Полог. Од градот Гостивар е оддалечено 4 километри во северозападен правец, и поради самата непосредна близина припаѓа на неговата рурбална зона[1]. Надморската височина на која се расположени куќите се движи од 590 до 640 метри[2]. Низ селото протекува малата Дебрешка Река, која спуштајќи се од Шар Планина токму во Дебреше навлегува во Полог. Дебреше претставува село од збиен тип и се дели на осум маала именувани според родовските презимиња кои ги основале и кои живееле во нив како што се: Грујоска, Буладиноска, Митреска, Чифлик и Радеска Маала во кои во минатото живееле исклучиво православни Македонци, а денес во поголем дел се населени од Албанци и три големи маала населени со муслиманско албанско население Менга, Курто и Муро Маало. Во поново време е забележливо тоа што доселените Албанци даваат нови имиња за маалата кои носат имиња на македонските родови, најчесто поврзани со Косово или Албанија како што е примерот со името Дреница Маало (именувано по истоимената област во Косово). Атарот на селото Дебреше зафаќа површина од 10,5 km², од кои на обработливото земјиште расположено кон исток, север и југ отпаѓаат 544,6 хектари, шумите зафаќаат 188,3 хектари, а пасиштата расположени на запад на падините на Шар Планина зафаќаат 134,7 хектари[3]. Нивите и ливадите се наоѓаат под селото на потезитеЧ Долно Ливаѓе, Папраѓе, Дебел Трн, Вртач, Алабачки пат, Џигерица, Пазарски пат, Градиште, Ограѓе, Каракашаец, додека лединитеи шумите се наоѓаат над селото на падините на Шар Планина на пределите Чука, Ледиње, Сек, Пржал, Стрмол, Калуѓерица, Меѓу Кошари, Осој, Карамајнца, Ледина[4]. Етнографски селото Дебреше припаѓа на областа Горни Полог, во предлот на селата во подгорието на Шар Планина што е видливо по градбата на старите селски најчесто двокатни куќи со плитар (непечна тула), како и говорот и обичаите на населението.

Историja[уреди | уреди извор]

Дебреше спаѓа во редот на доста стари села во Полог и воопшто во Македонија. Во пишаните извори Дебреше за прв пат се споменува помеѓу 1366 и 1371 година[5]. Тогаш во Дебреше живеел попот Михајло, кој бил родум од соседното село Лешница[6]. Во тоа време, во XIV век, Дебреше било значајно место, бидејќи во него се наоѓале неколку цркви, од кои сите подоцна биле урнати од Турците[7]. Во белешка од XIX век во Дебреше се наведуваат 17 црквишта, а во друга се наведени 12, од кои најзначајни биле рушевините на црквите Св. Димитрија, Св. Богородица, Св. Троица, Св. Ѓорѓија, Вознесение и други, на чии денови на патроните празници жителите на селото одржувале собири и колеле жртви, а кај некои црквишта се вршело и осветување на вода (водокрст)[8]. Според народните преданија Дебреше некогаш било големо македонско село со 12 цкрви и манастири: Св. Атанасиј (под селото во нивите и ливадите), Св. Димитрија на влезот на Дебреше од правец на Гостивар (до скоро се познавале рушевини и остатоци од гробишта), Св. Никола во Муро Маало, Св. Богородица јужно од селото во правец на с. Здуње (возобновена во 1998), Св. Илија во Курто Маало, Св. Ѓорѓија возобновена во 1924 над селото, Св. Спас во месноста Јасики над селото, Св. Петка над селото од десната страна на Дебрешка Река, каде се познавале остатоци од гробови и манастирот Св. Јован кој се нааоѓал помеѓу Дебреше и заселокот Ропај[9]. На границата на дебрешкиот атар во правец на Здуње во подножјето на Шар Планина се наоѓа варовничко возвишение наречено Градиште, за кое меѓу жителите постои предание дека некогаш „бил град“ недалеку од патот за Дебар, а во чија внатрешност течела река која избивала на земјината површина кај селото Чајле близу Гостивар[10].

Грујовско Маало, во подножјето на Шар Планина

Потекло и значење на името Дебрeше[уреди | уреди извор]

Името на селото Дебреше е од македонско потекло, односно со потекло и значење од македонскиот, старословенскиот и другите словенските јазици. На старословенски јазик именката дебар (дьбръ) означува долина, котлина[11], што соодветствува со местоположбата и околината во која што се наоѓа селото Дебреше, во долина на допирот на подножјето на Шар Планина и рамнината на котлината Полог. Во Македонија постојат повеќе имиња на села, области, предели и други топоними кои се изведени од именката дебар како што се градот Дебар, областа, а воедно и котлина, етнографски предел и општина Дебарца во Охридско, Дебреште (Прилепско), Дебриште (Кавадаречко) (во постари записи и тетовското село Доброште се среќава како Дебреште), месноста Дебревник (Струмичко)[12], со една заедничка карактеристика дека се наоѓаат во долини и котлини, односно подножја на планини каде започнува долинскиот или рамничарскиот дел на котлините. Исто така, македонскиот просветител, преродбеник и учител Јордан Хаџи-Константинов - Џинот во своите записи, патеписи и објавени статии во педесетите години на XIX век, често го употребува зборот дебрина, дебрини за долини и котлини. Оттаму може да се заклучи дека името (топонимот) дебар е образувано од физичкогеографски, односно орографски термини со значење долина, односно котлина[13].

Економија[уреди | уреди извор]

Глетка од Дебреше

Во основа Дебреше има полјоделска функција. Од полјоделските култури најзастапени се житата, односно пченицата, јачменот и пченката. Во голема мерка се одгледуваат и индустриски (фуражни) култури за сточна храна како што е детелината и луцерката, како и градинарски култури особено во полето близу до автопатот и Гостивар каде што се одгледуваат домати, пиперки, кромид, лук. Поради идеалните услови во подножјето на Шар Планина е застапено и овоштарството од кое највеќе се одгледуваат јаболка, круши, сливи, цреши, кајсии, вишни, ореви и костени. Во минатото, се до изградбата на Мавровското Езеро многу се одгледувала и успевала виновата лоза. Поради богатите пасишта и ливади застапено е и сточарството, односно одгледувањето на крупен добиток како крави, волови, како и овци и кози, кои се претежено за сопствени потреби. Сточарството се развива под влијание на бројните доселеници од соседните повисоки планинскисела, додека староседелското насление претежно се занимава со земјоделство (полјоделство). Поради големината на населбата и близината до градот Гостивар, во Дебреше работат повеќе фирми од други стопански дејности како што се продавници, големи ресторани за свадби, автосервиси, автолакери, вулканизери, производствени погони и стоваришта за градежни материјали, како и повеќе работилници.

Демографија[уреди | уреди извор]

Дебреше претставува голема населба со постојан пораст на бројот на своето население, што се должи на поволната местоположба на допирот на две релјефни целини и непосредната близина до градот Гостивар и важните сообраќајни правци. Во 1900 година Дебреше имало 50 православни и 60 муслимански куќи со 300 Македонци, 365 Турци и 145 Албанци, во 1961 година Дебреше броело 1882 жители, од кои 375 Македонци, 1391 Албанци и 112 Турци[14], додека во 1994 година бројот на жители се зголемил дури на 4236 од кои 114 Македонци и 4115 Албанци[15].

Според статистиката на Васил К'нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Дебреше живееле 805 жители, од кои 365 Турци, 300 Македонци и 140 Албанци.[16]

Според секретарот на бугарската егзархија Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Дебреше имало 304 Македонци, егзархисти и 40 Македонци патријаршисти.[17]

Според последниот попис на населението на Македонија од 2002 година, селото има 4.847 жители и претставува една од најголемите населби во Горни Полог.[18]

На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:[19]

Години Македонци Албанци Турци Роми Власи Срби Бошњаци Ост. Вкупно
1948 1.600
1953 448 1.335 2 1 ... 2 1.788
1961 375 1.391 112 ... ... 1 ... 3 1.882
1971 250 1.974 54 ... 10 ... 3 2.291
1981 216 2.964 6 1 ... 26 3.213
1994 114 4.115 1 1 ... 6 4.236
2002 93 4.739 2 1 12 4.847

Родови[уреди | уреди извор]

Во Дебреше живеат следните родови:

  • Македонци од православна вероисповед: Геговци, Митревци, Смилевци, Павлевци, Грујовци, Пурдичевци, Војновци, Буладиновци (сите се старинци), Даиловци, Андоновци (двата рода од областа Поречје), Картаровци, Џуклевци (двата рода се од Охридско), Тримчевци (од гостиварското с.Сушица), Радевци (од некое место Сливо во Крушевско), Симјаноски, Андоновци (двата рода од соседното с.Врапчиште), Новевци (доселени од некаде)[20].
  • Помуслиманети и поалбанчени Македонци: Џелилови.
  • Албанци од муслиманска вероисповед: Тоскаларве (од јужна Албанија, во Дебреше се доселиле од Долна Ѓоновица), Аљуш, Асипови, Метовци, Адиљовци, Куртишовци (од северна Албанија), Чајани (од истоимениот предел во областаа Љума во Албанија), Куртишовци (од Пешкопеја во Албанија)[21]
  • Турци: Абдиљовци, Амедовци, Шкорлеј, Стамболии, Маџури (од Дели-Орман во Бугарија)[22]
  • Турцизирани Албанци: Бајрактаровци (од областа Матија во северна Албанија), Шабан Менга (од Дарда во областа Љура), Рушитови, Мустафовци, Ељмазовци (од с.Албанија), Корбовци (од фисот Тсач во сев. Албанија), Ибишовци (од областа Љума во сев. Албанија)[23]

Општествени институции[уреди | уреди извор]

Цркви
Археолошки локалитети[24]

Администрација и политика[уреди | уреди извор]

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

Во Дебреше секоја година се одржува прослава на Василица (14.01.), кога православни жители Македонци од селото или од Гостивар со потекло од Дебреше, составуваат групи (тајфи) кои одат по куќите на дебрешани или иселениците во Гостивар, пеејќи ги познатите василичарски песни и собираат прилози во храна, пијалаци и парични средства со кои подоцна се подготвува василичарска вечера (трпеза). Исто така во Дебреше традиционално се одржува прослава на Водици (19.01. Богојавление-Водокрст) во дворот на црквата со кумство кое секоја година преминува кај некое од семејствата кои живеат во селото или се иселени во Гостивар. Секоја година се одржуваат и прославни на верските празници Велигден и Успение на Пресвета Богородица (28.08) во истоимената црква, кога се одржува и мал панаѓур со наддавање и продажба на ракотворби.

Личности[уреди | уреди извор]

Култура и спорт[уреди | уреди извор]

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Родови кои изумреле во Дебреше се Трпевци и Драгановци, кои биле старинци, додека целосно иселени се Спасевци и Тодоровци (во с.Зубовце), а од муслиманите Арифови во Гостивар и Грк во с.Чегране[28]. Од останатите македонски родови најмногу се забележани иселеници во градот Гостивар, особено засилено по Втората светска па сѐ до денес, а исто така и во Тетово, Скопје, Романија, Србија (во градовите Белград, Смедерево, Свилајнац)[29]. Од албанските и муслиманските родови се забележни иселеници исто така во Гостивар, како и во Турција,а во поново време сѐ почесто и во Швајцарија, Германија, Австрија, Словенија, а во помала мерка и во САД, Хрватска и други држави во Западна Европа.

Галерија[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.92
  2. Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.92
  3. Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.92
  4. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245
  5. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245
  6. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245
  7. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245
  8. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245
  9. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245-246
  10. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.246
  11. Станковска, Љубица. Средновековниот топонимски модел во Струмичко. Акта Велјуса - Acta Veljusa - Зборник на трудови. Филозофски факултет, Скопје, 1984 год. стр. 142
  12. Станковска, Љубица. Средновековниот топонимски модел во Струмичко. Акта Велјуса - Acta Veljusa - Зборник на трудови. Филозофски факултет, Скопје, 1984 год. стр. 142
  13. Станковска, Љубица. Средновековниот топонимски модел во Струмичко. Акта Велјуса - Acta Veljusa - Зборник на трудови. Филозофски факултет, Скопје, 1984 год. стр. 142
  14. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.24
  15. Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.92
  16. Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, с. 213.
  17. D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, стр.122-123.
  18. http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис во Македонија 2002. - Книга 10.
  19. Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk.
  20. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245-246
  21. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.246
  22. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.246
  23. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.246
  24. Коцо, Димче (1996). Археолошка карта на Република Македонија. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069
  25. „Пратенички состав“ (македонски). Собрание на Македонија. конс. 2010-08-16. 
  26. „Пратенички состав“ (македонски). Собрание на Македонија. конс. 2010-08-16. 
  27. Burhan Ahmeti. Muzej na grad Skopje. 2008. ISBN 9989156638. 
  28. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.246-247
  29. Трифуноски, Ф. Јован. Полог, антропогеографска проучавања .САНУ, Белград, 1976 година. стр.245

Надворешни врски[уреди | уреди извор]