Уругвај

Источна Република Уругвај
Источна Република Уругвај; República Oriental del Uruguay (шпански)
Знаме	Грб
	Гесло: "Libertad o Muerte" (шпански); (англиски: „Слобода или смрт“)
	Химна: "Himno Nacional de Uruguay"; (англиски: „Државна химна на Уругвај“) ;
	Местоположбата на Уругвај (темнозелено) во Јужна Америка (сиво)
	Местоположбата на Уругвај
Главен град; (и најголем)	Монтевидео
Службен јазик	шпански
Народности (2016)	88% бели; 8% местици; 4% црни;
Демоним	Уругваец
Уредување	Унитарна претседателска уставна република
Законодавство	Собрание на Уругвај
Независност	од Бразил
Површина
Население
БДП (ПКМ)	проценка за 2018 г.
БДП (номинален)	проценка за 2018 г.
Џиниев коеф. (2016)	39.7; среден
ИЧР (2017)	▲ 0.804; многу висок · 48-ма
Валута	уругвајско песо (UYU)
Часовен појас	UYT (UTC−3)
Се вози на	десно
НДД	.uy
Повик. бр.	+598

За други значења на зборот „Уругвај“, видете ја страницата за појаснување.

33°S 56°W / 33°S 56°W / -33; -56

Уругвај (шпански: Uruguay), службено Источна Република Уругвај (República Oriental del Uruguay) — независна држава во Јужна Америка. Уругвај се наоѓа на источната страна на континентот, на источниот брег на реката Уругвај. Уругвај на запад граничи со Аргентина, на север и исток со Бразил, на југ излегува на реката Рио де ла Плата и нејзината делта, а на југоисток на Атлантскиот Океан. Населението на Уругвај е околу 3.44 милиони луѓе,^[2] од кои 1,8 милиони живеат во главниот град Монтевидео. Со своите 176,000 км², Уругвај е втора најмала суверена држава во Јужна Америка по површина,^[7] веднаш зад Суринам.

Територијата на Уругвај била населена од Чаруанците 4000 години^[8] пред да дојдат португалските истражувачи и колонисти и да ја основаат Колонија Сакраменто во 1680 година. Во споредба со останатите околни јужноамерикански држави, Уругвај бил колонизиран релативно подоцна. Монтевидео, денешниот главен град, бил основан како воено упориште на Шпанската Империја во раниот 18 век, односно во период кога денешната територија на Уругвај била цел на колонизаторско-експандициони стремежи на Шпанската Империја преку Аргентина од една страна и Португалската Империја преку Бразил од другата страна. Во периодот од 1811 година до 1828 година Уругвај се изборил за својата независност. Туѓото влијание во Уругавј било доминатно во политичко-надворешната сфера на Уругвај, а војската била една од поважните елементи на домашната политика. Следствено на тоа, во 1973 година се одвил државниот удар, со што се основало граѓанското-воено диктаторство. Воената влада гонела лево ориентирани поединци, социјалисти и полтички противници. Воената власт била соборена во 1985 година, и со тоа се основата современата демократска држава.

Уругвај е рангирана на првото место во однос на демократијата, мирот, низок степен на корпупција,^[9] е-влада,^[10] и прва во Јужна Америка кога е во прашање слободата на медиумите, големината на средната класа и просперитетот.^[9] По глава на жител, Уругвај придонесува кон миротворните мисии на ООН најмногу од сите држави.^[9] Покрај тоа, државата е на врвот во однос на отсуство на тероризам, единствена таква положба во Јужна Америка. Во регионот е на второт место во однос на економската слобода, еднаквоста на приходите, приход по глава на жител и директни странски инвестиции.^[9] Во однос на Индексот на човековиот развој и растот на БДП, иновација и инфраструктура, Уругвај е на третото место на континентот,^[9]^[11] Според ООН, Уругвај е држава со висок приход на населението.^[10] Скоро 95% од електричната енергија на Уругвај доаѓа од обновливи ресурси, претежно хидроелектрани и ветерници.^[12] Уругвај е еден од основачите на ООН, ОАД, Меркосур, СЈАД и Движењето на неврзаните.

Уругвај денес се смета за една од социјално најнапредните држави, со што се издвојува на регионален план, и високо се рангира на светско ниво во однос на човековите права, толеранцијата и прашањата поврзани со интеграцијата на маргинални групи.^[13] Списанието „Економист“ (The Economist) го именувал Уругвај за „држава на годината“ за 2013 година.^[14]

Потекло на поимот

Името Уругвај е скратена верзија од целосното официјално име „Источна Република Уругвај“ или на шпански Republica Oriental del Uruguay. Протолкувано, скратеното име значи „земја покрај реката Уругвај“, а источна е дадено поради местоположбата на државата во однос на реката Уругвај (државата се наоѓа источно од реката). Уругвај потекнува од гваранскиот јазик и целосно не е јасно значењето. Сепак, има теорија дека зборот е составен од: urugua („рак“, „школка“) и i („вода“), а според друга теорија: uru (вид на птица во регионот), gua („наследен од“) и i („вода“).

Историја

Пред доаѓањето на шпанските и португалските колонисти, на териториите на денешен Уругвај живееле индијански племиња, главно од племето чаруа. Првиот град којшто бил основан опд страна на Шпанија бил Колонија дел Сакраменто во 1680 година, важна тогашна тврдина која била изградена на источниот дел од Рио Плата, која на повеќепати во текот на историјата била преземувана од страна на Португалците. Во текот на 1726 година бил основан градот Монтевидео, денешната престолнина на земјата. Територијата во периодот од 1776–1814 била во составот на Вицекралство Рио де ла Плата. Во 1798, 1806 и 1807 година Англија на повеќепати се обидувала да ги зазеде териториите на Вицекралството но безуспешно. Во 1822 година Бразил ја окупирал територијата на денешен Уругвај. По шестгодишна војна, во 1828 година Уругвај конечно успеал да издвојува своја независност и да се оформи како држава.

Кон крајот на 19 век, Уругвај го завршил процесот на демокатизација и постогнал определени успеси во поглед на зајакнување на својата економија. Земјата била една од првите во светот која дозволила развод на бракот преку закон (1907), како и право на жените да излезат на избори. Таа е втора земја во светот која со закон регламентирала задолжително и бесплатно образование (1877). Во тој период земјата е една од најразвиените во регионот, поседувајќи ја највисоката зграда на светот, најголемиот стадион на светот. Земјата станала светски шампион во фудбал во 1930 и 1950 година. Овој период земјата била позната и како Американска Швајцарија.

Но, кон крајот на 1950 година, Уругвај влегл во сериозна политиочка и економска криза. Кон 60-тите години на минатиот век зпочнале да се формираат левоориентирани политички сили, наспроти десните ултранационалисти. Ова придонесува за чести конфликти во земјата. Сето ова довело до државен удар. Така на 27 јуни 1973 година претседателот Хуна Марија Бордабери го распуштил парламентот и формирал т.н. Државен совет. Биле уапсени водачите на левите сили, како и многу граѓани кои не се согласувале со новите состојби во земјата. По уругвајските затвори умреле повеќе од 1.000 политички затвореници а на околу 140 сѐ уште не им се знае судбината. Целосното повлекување на милитаристите од власта завршила кон 1985 година. Денеска, претседател на земјата е Табаре Васкес, којшто на таа позиција дошол во 2004 година.

Географија

Со своите 176,214 km² (68,037 ми) копнена површина и 142,199 km² (54,903 ми) морска територија и мали речни острови,^[15] Уругвај е втората најмала независна држава во Јужна Америка, веднаш зад Суринам, или третата најмала политички организирана територија, веднаш зад Француска Гвајана и Суринам.^[1] Релјефот на Уругвај е претежно низински со присуство на брда или гори. Низинското земјиште покрај крајбрежјето на Уругвај е доста плодно.^[1] Уругвај има вкупна должина на брегот од 660 километри.^[1] На север и североисток Уругвај граничи со Бразил, на запад со Аргентина, на југоисток и на југ излегува на Атлантскиот Океан.

Низ државата се протега густа мрежа на реки, која е претежно составена од четири речни басени: басенот или делтата на Рио де ла Плата, басенот на реката Уругвај, басенот на Лагоа Мирим и басенот на Рио Негро. Главна река во внатрешноста на земјата е Рио Негро.

Највисока точка во Уругвај е Серо Катедрал, чиј врв изнесува 514 метри надморска височина. Југозападно од Серо Катедрал е Рио де ла Плата, устието на реката Уругвај. Во Уругвај има десет национални парка, од кои пет се наоѓаат во источните предели на земјата, три во централните брдести предели и еден во западниот дел од државата.

Главен град на државата е Монтевидео, кој воедно е најголем град во Уругвај и најјужен главен град во Америка, а во светски рамки е трет најјужен главен град, веднаш зад Канбера во Австралија и Велингтон во Нов Зеланд.

Географски одлики на Уругвај
Серо Батови во департманот Такуарембо
Езеро Ипора во Такуарембо
Салто дел Пенитенте, планина во департманот Лавалјеха
Песочни дини во Бара де Вализас, плажа во Кабо Полонио
Реката Уругвај, северно во државата, на границата со Бразил

Политички систем

Административна поделба

Уругвај се состои од 19 департмани (departamentos, еднина– departamento).

Департман	Површина (км²)	Население	Адм. центар
Артигас	11 928	78 019	Артигас
Канелонес	4 536	485 028	Канелонес
Серо Ларго	13 648	86 564	Мело
Колонија	6 106	119 266	Колонија дел Сакраменто
Дурасно	11 643	58 859	Дурасно
Флорес	5 144	25 104	Тринидад
Флорида	10 417	68 181	Флорида
Лавалјеха	10 016	60 925	Минас
Малдонадо	4 793	140 192	Малдонадо
Монтевидео	530	1 326 064	Монтевидео
Пајсанду	13 922	113 244	Пајсанду
Рио Негро	9 282	53 989	Фрај Бентос
Ривера	9 370	104 921	Ривера
Роча	10,551	69 937	Роча
Салто	14 163	123 120	Салто
Сан Хосе	4 992	103 104	Сан Хосе де Мајо
Соријано	9 008	84 563	Мерсе́дес
Такуарембо	15 438	90 489	Такуарембо
Треинта и Трес	9 676	49 318	Треинта и Трес

Стопанство

Демографија

Култура

Наводи

1 2 3 4 Central Intelligence Agency (2016). „Uruguay“. The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. Архивирано од изворникот на 2007-06-12. Посетено на 1 January 2017.
1 2 „Изгледи за светското население: Преработка за 2017 г.“. ESA.UN.org. Оддел за економски и социјални работи на ООН, Отсек за население. Посетено на 10 September 2017. (англиски)
↑ Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad ine.gub.uy
1 2 3 4 „Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay“. World Economic Outlook. International Monetary Fund.
↑ „GINI index“. World Bank. Посетено на 15 September 2018.
↑ „2018 Human Development Report“ (PDF). United Nations Development Programme. 2018. Посетено на 14 September 2018.
↑ Schenoni, Luis (2017) "Subsystemic Unipolarities?" in Strategic Analysis, 41(1): 74–86
↑ Alayón, Wilfredo (28 March 2011). „Uruguay and the memory of the Charrúa tribe“. The Prisma. Архивирано од изворникот на 2012-05-14. Посетено на 20 December 2011.
1 2 3 4 5 „Uruguay Rankings“ (PDF). Посетено на 21 April 2017.
1 2 United Nations, EGOVKB. „Data Center“. Архивирано од изворникот на 11 August 2014.
↑ „From 2005 to 2011“ (PDF).
↑ MacDonald, Fiona. „Uruguay has shifted to getting 95% of its electricity from renewables in less than 10 years“. ScienceAlert. Посетено на 18 February 2016.
↑ The Social Progress Imperative. socialprogressimperative.org
↑ „Earth_S_Got_Talent“. The Economist. 21 December 2013.
↑ „Uruguay in Numbers“ (PDF) (шпански). National Institute of Statistics. Архивирано од изворникот (PDF) на 13 November 2013.

Поврзано

Надворешни врски

Влада на Уругвај Архивирано на 9 август 2011 г.

Знаме на Уругвај Департмани на Уругвај
Артигас \| Канелонес \| Серо Ларго \| Колонија \| Дурасно \| Флорес \| Флорида \| Лавалјеха \| Малдонадо \| Монтевидео \| Пајсанду \| Рио Негро \| Ривера \| Роча \| Салто \| Сан Хосе \| Соријано \| Такуарембо \| Треинта и Трес

[CIA-1] 1 2 3 4 Central Intelligence Agency (2016). „Uruguay“. The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. Архивирано од изворникот на 2007-06-12. Посетено на 1 January 2017.

[UN_WPP-2] 1 2 „Изгледи за светското население: Преработка за 2017 г.“. ESA.UN.org. Оддел за економски и социјални работи на ООН, Отсек за население. Посетено на 10 September 2017. (англиски)

[3] Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad ine.gub.uy

[imf2-4] 1 2 3 4 „Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay“. World Economic Outlook. International Monetary Fund.

[gini-index-5] „GINI index“. World Bank. Посетено на 15 September 2018.

[HDI-6] „2018 Human Development Report“ (PDF). United Nations Development Programme. 2018. Посетено на 14 September 2018.

[7] Schenoni, Luis (2017) "Subsystemic Unipolarities?" in Strategic Analysis, 41(1): 74–86

[8] Alayón, Wilfredo (28 March 2011). „Uruguay and the memory of the Charrúa tribe“. The Prisma. Архивирано од изворникот на 2012-05-14. Посетено на 20 December 2011.

[photos.state.gov-9] 1 2 3 4 5 „Uruguay Rankings“ (PDF). Посетено на 21 April 2017.

[unpan3.un.org-10] 1 2 United Nations, EGOVKB. „Data Center“. Архивирано од изворникот на 11 August 2014.

[11] „From 2005 to 2011“ (PDF).

[FionaMcDonald-12] MacDonald, Fiona. „Uruguay has shifted to getting 95% of its electricity from renewables in less than 10 years“. ScienceAlert. Посетено на 18 February 2016.

[13] The Social Progress Imperative. socialprogressimperative.org

[14] „Earth_S_Got_Talent“. The Economist. 21 December 2013.

[encifras-15] „Uruguay in Numbers“ (PDF) (шпански). National Institute of Statistics. Архивирано од изворникот (PDF) на 13 November 2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]