Народна литература

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Народната книжевност е создадена од народот или пак како наратор се зема народниот раскажувач. Таа е создадена од колективен автор и се пренесувала од генерација на генерација по усмен пат. Најпознати собирачи на народни умотворби од Македонија се: Марко Цепенков, Кузман Шапкарев, Константин Миладинов, Димитар Миладинов, Стефан Верковиќ и др.

Поделба на народната книжевност[уреди | уреди извор]

Народната книжевност потекнува од незнаен автор. Според начинот на интерпретација може да се подели на поединечна и колективна. Според основна поделба, усната книжевност се дели на проза и поезија, која пак се среќава во класичната поделба на епска, лирска и епско-лирска поезија. Дополнително, усната книжевност, а особено лирската поезија, може да се подели на:

  • обредни;
  • митолошки;
  • религиски;
  • трудови;
  • љубовни;
  • семејни;
  • песни за деца;
  • хумористични;
  • ласцивни;
  • тажаленки.

Усна народна книжевност[уреди | уреди извор]

Надодна книжевност се среќава уште и како усна или наративна. Тоа е традиционален книжевен облик близок на народот и сочуван во неговите сеќавања. Ваков вид книжевност во балканските простори има исклучиво важна, долга и значителна традиција. Народната книжевност се пренесувала усно, преку раскажување, пеење, магијски и бајачки обреди. Богатството на народната книжевност е непроцениво, посебно за народите кои од различни катастрофи, војни и други неповолни причини не успеале од времето да ја одбранат својата пишана книжевност. Карактеристично за усната книжевност е нејѕиното пренесување од колено на колено. Во древните времиња, на традиционалните зимски седенки, раскажувањето и пеењето претставувало посебен вид на уметничко претставување, очувување на историските карактеристики, но и магиско, апотропејно справување со злите сили.[1]

Народна поезија[уреди | уреди извор]

Според Вук Караџиќ, народните песни се делат во две групи: јуначки кои се пееле со гусли; и женски кои ги пееле жените, девојките и момчињата, најмногу по двајца во еден глас. Притоа, женските песни се пееле само поради сопствена разонода, а јуначките песни служеле за да ги слушаат другите. Оттука, при пеењето на женските песни било важно самото пеење, а не песната, додека кај јуначките песни најважна била песната. Во однос на темата, јуначките песни обработуваат некое важни настани (битки, итн.), додека женските песни сликаат ситни настани од секојдневниот живот. Како последица на тоа, и по содржината и по формата, женските песни имаат помало значење во однос на јуначките песни.[2]

Епска народна поезија[уреди | уреди извор]

Лирска народна поезија[уреди | уреди извор]

Вредноста на народната лирска поезија лежи во тоа што во неа е опфатена областа на семејните односи: љубовта, односите меѓу старите и младите, предрасудите, генерациските разлики, верувањата, семејните веселби, жалоста итн. Оттука, Хегел смета дека народната лирска поезија е исто толку глас на колективот колку и епската поезија, зашто неа ја создала личноста која е само орган на лиризмот на националниот живот. Во споредба со епската поезија, народната лирска поезија е поразновидна, но со помал интензитет, но во секој случај претставува скапоцен дел од културното богатство на еден народ. Иако се претпоставува дека народната лирска поезија поминала низ различни степени од развојот, не постојат сигурни извори за најстарите етапи. Сапак, очигледно е дека во обредните и во љубовните лирски песни се зачувани некои траги од далечните, пагански времиња. Меѓутоа, со текот на времето, лирските песни трпеле големо влијание од новите околности, така што во формата во која се зачувани денес, тие се мал одраз на најдалечното минато. Целосното оформување на класичната народна песна завршило веќе во почетокот на 19 век. Така, во 1823 година, Вук Караџиќ забележал дека женските песни се пееле многу ретко, а дури и во малите градови народните песни воопшто не се пееле, туку биле заменети со некои нови песни (староградски песни), компонирани од учените луѓе и од трговските калфи. Во втората половина на 19 век интензивно продолжил процесот на менување и деформирање на народната поезија, фантастичните елементи исчезнувале, римата станувала постојана, а содржината им станувала сиромашна.[3]

Во содржината на народната лирика се забележуваат два дела: реалниот, мачен живот и посакуваниот живот во кој има многу фантазија. На пример, многу песни кажуваат дека удобниот живот на девојките траел до нивното мажење. Оттука, во многу песни се зборува за тешкиот живот на младите невести во периодот откако влегле во семејството на сопругот, каде биле лишени од сите човечки права. Исто така, чест мотив во народните песни е неостварената љубов поради различни причини (саканиот заминал во војна, родителите ја омажила ќерката за некој богат човек, итн.). Понатаму, во народните песни често се пее за односот меѓу помладите и постарите. На пример, во куќата на сопругот, невестата најчесто е во лош однос со свекрвата, а поддршка ѝ даваат золвата и деверот. Како протест против ропската положба на жената, во многу лирски песни е присутна клетвата кон свекрвата, кон сопругот или кон родителите. Во лирските народни песни најчесто се споменува мајката, а таткото е ретко присутен или воопшто не се споменува, што е сосема разбирливо имајќи предвид дека мајката била најчесто присутна во домот.[4]

Второто големо подрачје во народната лирика е стремежот и желбата за поубав, среќен живот. Оттука, во многу песни се пее за она што сиромашните луѓе го немале, а го посакувале: злато, сребро, срма, ѓердани, свила, големи куќи, бели дворови. Во овие песни, девојките се убави и со бели лица, а момчињата се високи и силни, ората се играат на зелени ливади, момчињата јаваат коњи, итн. Ваквите песни отстапувале од тешката реалност во која живеел народот, а служеле за олеснување на маките и внесување оптимизам во секојдневниот живот.[5]

Убавината на народната лирика лежи во силата и квалитетот на емоцијата, во звучноста на јазикот и во сликовниот, полетен уметнички израз. Притоа, споредено со епските песни, во лирските народни песни во помала мера се застапени општите места, постојаните епитети, повторувањата, словенските антитези, како и исти или слични почетоци и завршетоци. Сепак, ако не се претерани, повторувањата во песните често се најдоброто поетско средство со кое се претставува некоја ситуација. Исто така, некои опти фрази во едни песни имаат една смисла, а во други имаат поинаква смисла. Поради тоа, нивната смисла треба да се открива посебно во секој конкретен случај. На пример, еден од најчестите облици во лирските народни песни е дијалогот, но тој поседува многу различни внатрешни и надворешни обележја и содржи многу различни мисли и чувства. Понатаму, во голем број песни е присутна фантазијата, но таа речиси никогаш не оди надвор од материјалниот свет, туку само волшебно го одразува. Од друга страна, не е мал бројот на песните во кои доживувањата се искажани само со прости зборови, без никакви слики и украси.[6]

Во однос на стиховите на лирските народни песни постои голема разновидност и во тој поглед тие се далеку пред епските песни. Така, во лирските песни, стиховите се состојат од пет до 14 слогови. Притоа, петерецот се состои од еден дактил и еден трохеј, со цезура во средината; шестерецот е составен од три трохеја или од два дактила, без цезура; седмерецот е од два трохеја на почетокот на стихот и еден дактил на крајот, со цезура по втората стапка; осмерецот, којшто е вториот најчест стих во лирските песни, се состои од четири трохејски стапки, со цезура во средината или од два дактила (на почетокот и на крајот) и еден трохеј (во средината), со цезура по првата или втората стапка; деветерецот е многу редок стих во лирските песни, составен од три трохеи и еден дактил, со цезура по втората стапка; трохејскиот десетерец е најчестиот стих во лирските песни, составен од пет трохеи, со цезура по втората стапка или од два дактила и два трохеја, со цезура во средината; единаесетерецот е составен од четири трохеи и еден дактил на крајот, со цезура по втората и по четвртата стапка; дванаесетерецот е составен од четири дактила со цезура во средината или од шест трохеи со цезура во средината; тринаесетерецот се состои од пет трохеи и еден дактил или амфимацер, со цезура по четвртата стапка; четиринаесетерецот е од седум трохеи, со цезура по четвртата стапка; но, има и лирски песни во кои стиховите се мешани, т.е. со различна должина. Како последица на оваа разновидност, лирските песни се одликуваат со голема музикалност, чија особена вредност се римите - нередовни, слободни, спонтани или неочекувани.[7]

Народни приказни[уреди | уреди извор]

Според Вук Караџиќ, народните приказни се значајни како поради „чистиот народен јазик“, така и поради „народните мисли“. Исто така, тие го претставуваат угледот на еден јазик, а во нив е сочувана и народната историја. Тие се создавани паралелно со епските и со лирските народни песни, но откриваат многу области во кои не навлегла народната поезија. Поради тоа, тие се важно дополнување на поезијата, иако нивната уметничка вредност често заостанува зад народните поетски творби.[8] Во народните приказни се присутни четири основни мотиви:[9]

  1. стремежот да се победат или да се придобијат природните сили,
  2. борбата против разни насилници и експлоататори,
  3. копнежот на сиромашните по богатство, среќа и добар живот,
  4. желбата на човекот да излезе од сопствената недоволност.

Притоа, првиот мотив е најстар, додека третиот и четвртиот се само дополнување на претходните два.

Од одделните виови народни приказни, басните и фантастичните приказни се најстари и се смета дека тие потекнуваат од периодот на дивјаштвото. На почетокот, басната се пеела и се играла, а дури потоа почнала да се раскажува. Оттука, се смета дека таа се развила од прастарите песни и игри во кои биле имитирани звуците на животните. Басните потекнуваат од периодот кога човекот се бавел со лов, а со преминот кон сточарството и земјоделството тие биле збогатени со нов материјал. Тогаш, покрај дивите животни, како ликови во басните се појавиле и домашните животни, но и растенијата, предметите и митолошките суштества. Фантастичната приказна се развила од митот со кој долго време се поклопувала, како според формата, така и според содржината. Таа се јавила на повисокото ниво од развојот на човештвото (најверојатно, кон крајот на дивјаштвото), кога митовите значително се размножиле. Во тоа време, бајката почнала да се разликува според формата од митот при што бајката добила прозна форма, а освен тоа, таа била пренесувана индивидуално. Во периодот на варварството и цивилизацијата, бајките се развиле како богата гранка на усната книжевност. Приказните во кои нема чуда се развиле многу подоцна од басните и бајките, иако одредени нејзини видови се појавиле во времето на првите почетоци на прозата. Во овие приказни се јавуваат мотивите на душата, судбината, преминот на душата од умрениот во некое растение или животно, разни преобразувања, брак меѓу луѓе и животни, животни како помошници, обраќање кон бога за пород, богати гозби, љубов меѓу најблиски роднини, злобни жени, описи на далечни земји, победа на малите луѓе над силните, стапување на сиромашните на царскиот престол, желба за вечен живот, казнување на неправдата и славење на правдата, итн. Поради општите мотиви и неодредените места, често се истакнува меѓународниот карактер на народните приказни, особено на фантастичните, иако бројни приказни содржат и силни национални обележја. Во однос на меѓународниот карактер на приказните постојат две објаснувања: дека мотивите во нив се пренесувале од еден на друг народ преку војните, трговијата и пишуваната книжевност; и дека заедничките мотиви се појавиле спонтано кај различни народи на ист степен на општествен развој.[10]

Поделба на народните приказни[уреди | уреди извор]

Народните приказни се разликуваат во зависност од обработката на основните и на споредните мотиви. Но, мотивите во нив често се испреплетуваат и поради тоа, тешко може да се направи прецизно разграничување на приказните. Според класификацијата на Вук Караџиќ, народните приказни може да се поделат на две групи: машки и женски. Во машките приказни нема чуда, туку во нив се случува нешто што е возможно, а многу од нив се смешни и шегобијни. Од друга страна, во женските приказни се раскажува за невозможни нешта. Понатаму, Караџиќ ги дели машките приказни на долги и кратки и нагласува дека понекогаш не може да се направи разграничување меѓу машките и женските приказни.[11]

Во класификацијата на Павле Поповиќ, народните приказни се делат на две групи: сериозни и шеговити. Притоа, во првата група може да се издвојат четири подвидови: бајки или женски приказни во кои се раскажува за разни чуда; вториот вид се машките приказни во кои нема чуда, туку се зборува за нешта што би можеле да се случат; третата група ја сочинуваат легендите во кои се кажува за некои личности и места; и четвртиот вид се басните во кои зборуваат животните. Понатаму, шеговитите приказни може да се поделат во две групи: вистински приказни или шеговити новели, кои содржат низа авантури низ коишто поминува главниот јунак; втората подгрупа се анегдотите, кои содржат само еден мал, поединечен случај, некоја досетка или претставуваат објаснување и разработка на поговорките.[12]

Веселин Чајкановиќ ги дели народните приказни во седум групи: басни и приказни за животни, бајки, машки приказни, кратки приказни (најчесто, шеговити), скаски, легенди и верувања. Првите се најстари и примитивни, а во нив, посебен циклус прават приказните за волкот и лисицата. Волшебниот елемент во нив е сведен на најмала можна мера, но често содржат хумористични елементи. Од нив се развиле басните од Езоповски тип; Бајките имаат највисока книжевна и научна вредност и тие ја претставуваат кулминацијата на народната приказна; Кратките раскази често биел создадени од еден, анонимен автор и нивната историја не е многу долга; Во скаските најмногу доминираат етиолошките (за постанокот на разни животни, места, предмети, природни појави, итн. и јуначките (на пример, за Крале Марко); легендите се помалубројни народни творби. Според Чајкановиќ, бајките, скаските и легендите често се испреплетени, а исто така не е јасна ниту границата меѓу третата и четвртата група.[13]

Стилот и јазикот во народните приказни[уреди | уреди извор]

Посебната вредност на народните приказни се состои во богатата употреба на симболи, слики и дијалози, како и во богатството на зборовите. Сликите ги изразуваат внимателно избраните и мајсторски распоредените детаљи. Во приказните, сликите се со едноставна или сложена композиција при што вториве се помалку успешни од првите. Најголемата слабост на сложените компизиции е тоа што имаат стереотипни почетоци, бројни повторувања и одредена схематичност. Сепак, во успешните приказни, повторувањето на најважните места или карактерни црти предизвикува поголема ефектност на приказната. Ритамот во сменувањето на настаните во приказните е различен: некаде е многу бавне, а во други е забрзан или многу брз. Таквите примери се особено сликовити и предизвикуваат силен впечаток. Дијалогот претставува посебен вид сликање, и тоа внатрешно сликање, откривање на менталитетот, карактерот, психологијата, а дури потоа фиксирање на околината. Често, во дијалозите има повеќе автентичност од најдобрите описи и народниот раскажувач добро ја искористил оваа надмоќ на дијалогот. Всушност, голем дел од кратките приказни се чисти дијалози, иако не се сите со еднаква вредност, но некои се вистински ремек-дела кои претставуваат совршени примери за секој писател. Најпосле, вредноста на народните приказни произлегува и од самата употреба на некои зборови кои се истакнуваат по звучноста, по различното значење од она што се среќава во секојдневниот современ говор или по тоа што тие зборови повеќе не се користат.[14]

Хуморот во народните приказни[уреди | уреди извор]

Една од најважните одлики на народните приказни е хуморот, којшто е присутен во речиси сите видови народни приказни (басни, бајки, анегдоти, итн.). Сепак, во најчист вид, хуморот е карактеристичен за басните и бајките. Притоа, хуморот се јавува во различни видови и со различен ументички квалитет. Набљудувано од морално-социјална гледна точка, хуморот извршувал две функции: да ги истакне недостатоците на повластениот општествен слој и да ги одбележи општите недостатоците на човекот. Во првиот случај, кога хуморот се однесува на судирот меѓу послабите и посилните, многу негативни човечки одлики (лагата, кражбата, итн.), ако се насочени против посилните, се претвораат во позитивни страни. Во овој вид, хуморот е најчесто помешан со сатира, со чија помош слабите се ослободуваат до својата подредена положба. Во вториот случај, хуморот е насочен кон одделни категории луѓе (фалбаџии, мрзливци, крадци, скржавци, снаи, свекрви, зетови, итн.), кон одделни племиња или народи, како и кон човештвото, воопшто.[15]

Набљудувано од естетска гледна точка, хуморот во народните приказни има различна вредност. Најчесто, тој се јавува како карикатура, игра на зборови, прикриени изрази, надлажување, недоразбирање, неочекувана или невозможна ситуација, паралелизам на спротивности, итн. Во вид на карикатура, хуморот во народните приказни најчесто е неуспешен, а тоа особено се однесува на приказните во кои се дава карикатура на глупоста и незнаењето. Во нив, хуморот е претеран, невкусен и на многу ниско ниво. Ретки се примерите во кои хуморот во вид на карикатура достигнува уметничка вредност, а тоа особено се однесува на случаите во кои незнаењето намерно се нагласува за да се предизвика некој ефект и кога хиперболите имаат фантастичен карактер. Како игра на зборови, хуморот често достигнува висока вредност, преку употребата на необични зборови, ритам или рима. Исто така, хуморот има посебна убавина кога се јавува во вид на прикриени изрази, каде е потребен одреден напор во нивното толкување. Во вид на недоразбирање, хуморот тетко се среќава во народните приказни, но ретките примери се со првокласна вредност. Надлажувањето како вид хумор вообичаено содржи елементи од другите видови, а за него е карактеристична и употребата на фантастиката, но со рационалистичка тенденција чудното да се претстави како неверојатно, невозmожно и смешно. Во приказните често се среќаваат измамата и подметнувањето кои, исто така, се комбинирани со другите видови хумор, особено со играта на зборови. Најширока и најсеопфатна форма на хумор во приказните е неочекуваниот пресврт. Притоа, овој вид хумор се одликува со необичност, неприродност и нелогичност, кои сепак се психолошки оправдани. Психолошката оправданост е експлицитна или имплицитна, а првата е почеста, иако втората има повисока ументичка вредност, зашто во тие случаи слушателот или читателот мора да ја погодат смислата. Од сите видови хумор, најефектен и уметнички најважен е паралелизмот на спротивностите којшто се остварува на различни начини: спротивставување на една појава на низа слични појави, и тоа така што првата се наоѓа на крајот; кога се прави паралела меѓу постапката на едно лице и постапката на друго лице којашто е иста според мотивот, но различна според дејството; спротивни акции на една иста личност; спротивно однесување на две лица кон трето лице; случајот кога исто лице прави исти постапки во спротивни ситуации или спротивни постапки во иста ситуација, итн.[16]

Извори и собирачи на народната книжевност[уреди | уреди извор]

Меѓу најценетите извори се вбројуваат гуслари, трговци, жени и претставници на групи кои учествувале во обреди. Оваа книжевност била составен дел од секојдневието на народниот човек и можела да се сретне при речи си секаков вид на работа (жнеење, копање, одење во црква, подготовка на храна, раѓање, лечење, погреби и др.), во исто време народното прераскажување и пеење на епските песни се сметало за вистинска дарба и оние кои ги пренесувале овие дела биле почитувани и радо прифаќани на секоја гозба, прослава, седенка.

За народната книжевна традиција на балканските народи постојат сведоштва сочувани од страна на бројни европски патописци и хроничари, како што се: Словенецот Бенедикт Курипешиќ, унгарскиот летописец Себастијан Тиноди, германскиот писател Стефан Герлах и др. Во 15 век, Шишгориќ споменува таговни и сватовски песни, а во 16 век се запишани првите народни лирски песни од страна на Ѓ. Држиќ и Петар Хекторовиќ.[17] Исто така, во 16 век се среќаваат цели народни (јуначки) песни, во делата на Петар Хекторовиќ (од кои е една е за „Марко Краљевиќ и брат му Андријаш“. Во 17 век, дубровничкиот писател Ѓурѓе Бараковиќ оставил записи за книжевната народна практика со која се опевуваат херојските дела на Крали Марко, Милош Обилиќ и др. Вистинскиот подем во воскреснувањето и поширокото претставување на народната (усна) книжевност започнал во 19 век, со Вук Стефановиќ-Караџиќ, кој пак под влијание на браќата Грим, собрал и објавил значителен дел од српската народна проза и поезија.

Во Македонија, со собирачка дејност најнапред се издвоил Димитар Миладинов, а подоцна и неговиот брат Константин.[18] Непроцениво е и собирачкото дело на Марко Цепенков, а во таа дејност се истакнуваат и Кузман Шапкарев и Ѓорѓија Пулевски.[19]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. www.rastko.rs, Усна книжевност
  2. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 5.
  3. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 5-10.
  4. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 10-17.
  5. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 17-.
  6. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 20-25.
  7. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 26-29.
  8. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 5.
  9. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 6.
  10. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 9-12.
  11. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 6-7.
  12. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 7-8.
  13. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 8-9.
  14. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 24-34.
  15. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 17.
  16. Војислав Ђурић, „О народним приповеткама“, во: Народне приповетке. Београд: Просвета, 1963, стр. 17-24.
  17. Војислав Ђурић, „О народним лирским песмама“, во: Народне лирске песме. Београд: Просвета, 1963, стр. 8.
  18. Зборникот на Миладиновци
  19. Македонски романтизам