Херцеговина

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Херцеговина
Hercegovina
Херцеговина
Историски регион на Босна и Херцеговина
Областа Херцеговина
Областа Херцеговина
РегионИсточна Херцеговина,
Херцеговско-неретвански кантон,
Западнохерцеговски кантон
Најголем градМостар
Површина
 • Земјишна12,276 км2 (4,740 ми2)
ДемонимХерцеговци
(Херцеговац/Херцеговка)
Часовен појасCET (UTC+1)
 • Лете (ЛСВ)CEST (UTC+2)

Херцеговина (српскохрватски: Hercegovina / Херцеговина) — јужен и помал од двата главни географски региони на Босна и Херцеговина (другиот е Босна). Никогаш немал строго дефинирани географски или културно-историски граници, ниту пак било дефинирано како административна целина во геополитичката и економската поделба на Босна и Херцеговина.

Босна, поголемиот од двата региони, лежи на запад и север од Херцеговина, додека хрватскиот регион Далмација лежи на југ и југозапад, а Црна Гора лежи на исток и југоисток. површина на Херцеговина зафаќа околу 11.500 до 12.300 km2, или околу 23-24% од земјата. Најголемиот град е Мостар, во центарот на регионот. Другите големи градови вклучуваат Требиње, Столац, Широки Бријег, Посушје, Љубушки, Груде, Коњиќ и Шаплина. Самото име Херцеговина произлегува од архаичниот српско-хрватски термин позајмен од германски, hercegovina, земја со која управува Херцог (германски термин за војвода) и значи буквално „војводство“.

Етимологија[уреди | уреди извор]

Името Hercegovina потекнува од архаичниот herceg, како искривено позајмување на германската именка Herzog (што значи војвода), така што ја прави буквално Херцеговина. Првиот меѓу војводите Косача што ја употребил именката херцег наместо војвода бил Стјепан Вукшиќ Косаша кој ја земал како своја титула Херцог на Хум во 1448 година. Во декември 1481 година, земјите на наследниците на Стјепан Вукшиќ биле конечно окупирани од османлиските сили. Османлиите први официјално го користеле името Херцеговина (Hersek) за регионот во нивните административни работи во 1454 година, и претставувале сањак со тоа име во 1470 година, Херцеговински санџак, со прво седиште во Фоча.[1][2][3]

Географија[уреди | уреди извор]

Херцеговина на пролет кај Иван Седло, планински превој помеѓу планините Иван и Бјелажница .
Западни падини на Авршница, како што се гледа од платото Блидиње .

Херцеговина е јужен регион на Босна и Херцеговина. Нејзините граници и територија никогаш не биле строго дефинирани географски или културно-историски, ниту пак биле дефинирани како административна целина во геополитичката и економската поделба на Босна и Херцеговина, што е исто така точно со оглед на регионализацијата во современа Босна и Херцеговина.

Поголемиот од двата региона на Босна и Херцеговина, Босна, е на запад и север од Херцеговина, а границата меѓу два региона, Херцеговина и Босна, е нејасна, бидејќи никогаш не била строго дефинирана. На југ и југозапад од регионот лежи хрватскиот регион Далмација, а на исток и југоисток е Црна Гора .

Површината на територијата е 11.500 км2, или околу 23% од вкупната површина на денешна Босна и Херцеговина, до 12.300 км2 или околу 24% од земјата.

Долина на реката Неретва

Теренот на Херцеговина е претежно ридски карст со високи планини на север како што се Авршница и Прење, освен во централната долина на реката Неретва. Горниот тек на реката Неретва лежи во северна Херцеговина, силно пошумено подрачје со брзи реки и високи планини. Коњиќ и Јабланица лежат на овие простори.

Неретва се издига на планината Лебржник, близу до границата со Црна Гора, и додека реката тече на запад, влегува во Херцеговина. Целиот горен слив на Неретва претставува скапоцен екорегион со многу ендемични и загрозени видови. Реката се издвојува низ немирниот карстен терен, обезбедувајќи одлични можности за сплаварење и кајак, додека спектакуларната сценографија на околните планини и шуми претставува предизвик за планинарски терен. Притоките на Неретва во горниот тек се главно кратки, поради планинскиот терен: реката Ракитница сече длабок кањон, а нејзините води се едни од најмалку истражуваните области во овој дел на Европа. Ракитница се влева во Неретва возводно од Коњиќ. Потоа, Неретва тече северозападно, преку Коњиќ. Влегува во акумулацијата Јабланица (Jablaničko jezero), една од најголемите во Босна и Херцеговина. Езерото завршува во близина на градот Јабланица. Од тука па натаму, Неретва се свртува кон југ, продолжувајќи кон Јадранското Море . Со постепено повлекување на планините што ги поставуваат нејзините брегови, Неретва влегува во долината каде лежи градот Мостар. Тече под стариот мост (Стари мост) и продолжува, сега пошироко, кон градот Шапjина и делтата Неретва во Хрватска пред да се испразни во Јадранското море.

Градови и градови[уреди | уреди извор]

Најголемиот град е Мостар, во центарот на регионот. Другите поголеми градови вклучуваат Требиње, Столац, Широки Бријег, Посушје, Љубушки, Груде, Коњиќ и Шаплина.

Мостар е најпозната урбана област и официјален главен град. Тој е единствениот град со над 100.000 граѓани. Нема други големи градови во Херцеговина, иако некои имаат славна историја.

Столац, на пример, е можеби најстариот град во Херцеговина. Населбите датираат од палеолитскиот период (пештера Бадањ). Илирско племе живеело во градот Даорсон. Иманеколку римски населби покрај реката Брегава и средновековните жители оставиле големи камени гробни споменици наречени стечак во Радимља. Требиње, на реката Требињица, е најјужниот град во Босна и Херцеговина, близу границата со Црна Гора.

Чапљина и Љубушки се познати по својата историја и нивните реки; селото Мегугорје има религиозно значење за многу римокатолици .

Администрација[уреди | уреди извор]

Во современата држава Босна и Херцеговина, областа Херцеговина е поделена помеѓу два ентитета, Република Српска и Федерацијата на Босна и Херцеговина. Делот на Република Српска во Херцеговина, кој обично се нарекува Источна Херцеговина или „Регион Требиње“, е административно поделен на општини Требиње, Билеќа, Гачко, Невесиње, Љубиње, Берковиќи и Источни Мостар.

Во рамките на Федерацијата на Босна и Херцеговина, Херцеговина е административно поделена помеѓу кантоните Херцеговина-Неретва и Западна Херцеговина.

Популација[уреди | уреди извор]

Етнички состав на Херцеговина во 1991 година [4]

Локалното население на Херцеговина е познато по демонимијата Херцеговина (српско-хрватски: Hercegovci / Херцеговци ; еднина машки: Hercegovac / Херцеговац, женски: Hercegovka / Херцеговка), за кои претпочитаат да се нарекуваат повеќе отколку Босанци. Додека населението во Херцеговина низ историјата е етнички мешано, Босанската војна во 90те години резултираше со масовно етничко чистење и големо раселување на луѓето. Последниот превоен попис во 1991 година бележи население од 437.095 жители.

Историја[уреди | уреди извор]

Словените се населиле на Балканот во 7 век. Она што подоцна стана познато како Херцеговина било поделено меѓу Хрватска, Захлумија и Травунија во раниот среден век. Со делови од регионот подоцна владееле разни средновековни владетели, со источниот дел претежно во средновековна Србија, а со западниот дел во Кралството Хрватска. Во текот на 13 и 14 век, босанските банови Стјепан Први Котроманиќ и Стјепан Втори Котроманиќ им се придружиле на овие региони во босанската држава, со кралот Твртко Први Котроманиќ проширувајќи територии уште подалеку, над она што е соодветно за денешна Херцеговина.

Во овие времиња, со делови од Херцеговина или Хум, како што се нарекувала во тоа време, владееле моќни босански магнати од семејствата Косача и Вуковиќ, пред сè од Влатко Вуковиќ, Сандаљ Храниќ и внукот на Сандаj Стјепан Вукшиќ од босанското семејство. Регионот Хум независно, само номинално признавајќи го босанското надвладение.

Во документот испратен до Фридрих Трети на 20 јануари 1448 година, Стјепан Вукчиќ бил насловен како Херцог (војвода) на Свети Сава, господар на Хум и Приморски, голем војвода на Кралството Босна. По освојувањето на Османлиите и падот на Босанското Кралство, Војводството Свети Сава (познато и како Војводството Хум) стана познато како земји на Херцог или Херцеговина.

Отомански период[уреди | уреди извор]

Знаме на Херцеговинскиот пашалак (1833–1851)

Во 1482 година, земјите на наследниците на Стефан Вукшиќ биле окупирани од османлиските сили. Османлиите први започнале официјално да го користат името Херцеговина (Херсек) за регионот.

Босанскиот бејлербеј Иса-бег Ишаковиќ го спомнал името во писмо од 1454 година. Во Отоманската империја, Херцеговина била организирана како санџак, Херцеговински санџак, во рамките на Босанскиот пашалак. Според турскиот попис на Херцеговина од 1477 година, некои села биле споменати како „во владение на Власите“, додека други биле наведени како „српски населби“ и главно напуштени.[5] Според османлиските бранители, на крајот на 15 век во Херцеговина имало најмалку 35 000 Власи.[6]

За време на Долгата војна (1591–1606), Србите се востанале во Херцеговина (1596–97), но тие биле брзо потиснати по поразот на полето Гацко.

Кандијанската војна од 1645 до 1669 година му нанесла голема штета на регионот бидејќи Република Венеција и Отоманската империја се бореле за контрола над Далмација и крајбрежна Херцеговина.

Како резултат на Договорот од Карловиц од 1699 година, Османлиите добиле пристап до Јадранското Море преку крајбрежната област Неум - Клек. Дубровничката Република го отстапила ова за да се дистанцираат од влијанието на Венецијанската Република. Османлиите имале корист од ова во стекнувањето на солта во регионот.

Како резултат на Босанското востание (1831–32), Вилаетот бил поделен за да се формира посебен Херцеговински пашалак, управувана од полу-независниот везир Али-паша Ризванбеговиќ . По неговата смрт, пашалак во Босна и Херцеговина биле споени.

Новиот заеднички ентитет бил по 1853 година најчесто нарекуван Босна и Херцеговина. Србите во регионот се побуниле против Османлиите (1852–62) и им помагале на Црногорците, кои барале ослободување на српскиот народ од османлиското владеење.

Србите на Херцеговина честопати се кревале против османлиското владеење; кулминирајќи со Херцеговинското востание (1875-78), кое било поддржано од Кнежевството Србија и Црна Гора.

Црна Гора навистина успеала да ослободи и анектира големи делови на Херцеговина пред Берлинскиот конгрес во 1878 година, вклучително и областа Никчиќ; историскиот регион на Херцеговина припоен кон Црна Гора е познат како Источна или Стара Херцеговина .

Модерна историја[уреди | уреди извор]

Знаме на Херцеговина, за време на австро-унгарското владеење во Босна и Херцеговина (1878–1918)

Како резултат на Берлинскиот договор (1878), Херцеговина, заедно со Босна, биле окупирани од Австро-Унгарија, само номинално останале под османлиска власт.

Историскиот регион Херцеговина во Кнежевството Црна Гора бил познат како Источна или Стара Херцеговина. Српското население во Херцеговина и Босна се надевало на припојување кон Србија и Црна Гора. Францисканскиот ред го отвори првиот универзитет во Херцеговина во 1895 година во Мостар.

Во 1908 година, Австро-Унгарија ја анексира покраината, што доведе до Босанската криза, меѓународен спор кој едвај не успеа да предизвика светска војна веднаш, и беше важен чекор во зголемувањето на меѓународните тензии во текот на годините пред Првата светска војна. Убиството на Франц Фердинанд се случи како директен резултат на незадоволството на Србите на Босна и Херцеговина против австро-унгарското владеење.

За време на Првата светска војна, Херцеговина била сцена на меѓуетнички конфликт. За време на војната, австро-унгарската влада формира Шуцкори, муслимански паравоени единици. Шуцкорите единици биле особено активни во Херцеговина. Прогонството на Србите спроведено од австро-унгарските власти бил прв инцидент на активно „етничко чистење“ во Босна и Херцеговина.[7]

Во 1918 година, Херцеговина станала дел од новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна преименувано во Кралство Југославија). Во 1941 година Херцеговина паднала под власта на фашистичката Независна Држава Хрватска. За време на Втората светска војна, Херцеговина била бојно поле меѓу Усташите, ројалистичките Срби Четници ијугословенски партизани. Херцеговина била дел од Независна држава Хрватска, административно поделена на окрузите Хум и Дубрава, а потоа во 1945 година, Социјалистичка Република Босна и Херцеговина стана една од републиките на Социјалистичка Федеративна Република Југославија. Така остана сè до распадот на Југославија во раните 90ти. За време на Босанската војна, големи делови од западна и централна Херцеговина стапија под контрола на хрватската република Херцег-Босна (која подоцна се приклучи на Федерацијата на Босна и Херцеговина), додека источна Херцеговина стана дел од Република Српска.

Култура[уреди | уреди извор]

Споменици[уреди | уреди извор]

Регионот има богата историја и разновидна култура, со различни важни споменици на културно-историско наследство, како што се следниве споменици на културата; Могорјело, Стари мост, Стечи и Текија .

Религија[уреди | уреди извор]

Уставот на Босна и Херцеговина гарантира слобода на вероисповед.[8]

Музика[уреди | уреди извор]

Туризам[уреди | уреди извор]

Природните знаменитости на Херцеговина вклучуваат многу карактеристики.

  • Водопадите Кравица, на реката Требијат, се состојат од неколку водопади во близина на градот jубушки и популарно место за локалното население, да се бањаат под жешкото херцеговинско време или само да уживаат во глетката.
  • Хутово Блато е резерват за птици, еден од најважните во Европа и место за собирање на многу меѓународни орнитолози.
  • Вјетреница е пештерски систем и единствен екосистем. Сместено е во близина на границата со Хрватска, во Попово Поjeе во општината Равно. Пештерата сè уште не е истражена тотално, но е отворена за посетители. Откриен е голем број ендемски видови живеалишта во пештери, а може да се очекува уште да бидат откриени нови.
  • Благај е познат и како потекло на реката Буна, внатре во пештерски систем.
  • Неум на Јадранското Море, единствениот крајбрежен град на Босна и Херцеговина, е исто така туристичка атракција.
  • Межгорје има една од најпосетуваните места во Босна и Херцеговина.

Галерија со слики[уреди | уреди извор]

Користена литература[уреди | уреди извор]

 

  1. Ćirković, Sima M. (1964). „Chepter 7: Slom Bosanske države; Part 3: Pad Bosne“. Istorija srednjovekovne bosanske države (српски). Srpska književna zadruga. стр. starting with 336. Посетено на 21 March 2021.
  2. John V.A. Fine, "The Medieval and Ottoman Roots of Modern Bosnian Society", in Mark Pinson, ed., The Muslims of Bosnia-Herzegovina: Their Historic Development from the Middle Ages to the Dissolution of Yugoslavia, Harvard Middle East Monographys 28, Harvard University Center for Middle Eastern Studies, 2nd ed, 1996 ISBN 0932885128, p. 11
  3. B. Djurdjev, "Bosna" in Encyclopaedia of Islam 2nd ed.
  4. Ethnic composition of Bosnia-Herzegovina population, by municipalities and settlements, 1991. Bilten no.234. Sarajevo: Zavod za statistiku Bosne i Hercegovine. 1991.
  5. Sima Ćirković; (2004) The Serbs p. 130; Wiley-Blackwell, ISBN 0631204717
  6. Noel Malcolm; (1995), Povijest Bosne - kratki pregled p. 105; Erasmus Gilda, Novi Liber, Zagreb, Dani-Sarajevo, ISBN 953-6045-03-6
  7. Lampe 2000
  8. „Freedom of religion Law..., Official Gazette of B&H 5/04“. Mpr.gov.ba. Архивирано од изворникот (PDF) на 29 December 2016. Посетено на 4 January 2018.

Понатамошно читање[уреди | уреди извор]