Српскохрватски јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај


Српскохрватски јазик
Srpskohrvatski jezik
Српскохрватски језик
Застапен во Босна и Херцеговина,
Хрватска, Србија,
Црна Гора (познат под различни имиња)
Подрачје Југоисточна Европа или Балкан
Говорници околу 21 милиони (вклучувајќи ги сите варијанти)  
Јазично семејство
Јазични кодови
ISO 639-1 sh
ISO 639-2 sla
ISO 639-3
hbs — Serbo-Croat
Serbo croatian language2005.png
Етно-политичка поделба на српскохрватскиот јазик (2006 година)

Српскохрватски/srpskohrvatski (исто и хрватскосрпски/hrvatskosrpski, српски или хрватски/srpski ili hrvatski или хрватски или српски/hrvatski ili srpski), во лингвистиката е име за јазикот кој во периодот од 1920(?)-1992 е еден од службените јазици на Југославија, заедно со македонскиот и словенечкиот. По распадот на југословенската заедница, овој јазик е преименуван согласно националниот идентитет на народите кои се служеле со него. Така од српскохрватскиот јазик се настанати: српскиот јазик, хрватскиот јазик и босанскот јазик, додека се настојува стандардизирање и на црногорски јазик.

Спорот околу терминот „српскохрватски“[уреди]

Со распадот на СФРЈ во 1990, дијалектите на српскохрватскиот јазик формирале нови, со многу мали разлики, јазици како што се: српски јазик, хрватски јазик, босански јазик и црногорскиот јазик за кој има денес движење за негова стандардизација. Старото име на јазикот сѐ помалку се користел, заменет со новоформираните термини „српски“, „хрватски“, „босански“ и „црногосрки“.

Денес, терминот српскохрватски е контроверзен поради политичките и лингистички причини што ги зафатиле новоформираните норми, особено контраверзен во Хрватска. Но сепак, термионот се користи како универзален термин што ќе ги опфати „јазиците ќерки“ произлезени од стандардниот српскохрватски јазик.

Како алтернатива, се користи терминот српски/хрватски/босански или кратенка СХБ но исто така се користи и терминот Централен Јужнословенски дијалектен систем, термин што ги опфаќа сите дијалекти од Словенија па сѐ до Македонија.

Особини на јазикот[уреди]

Српскохрватскиот јазик е словенски јазик што значи дека води потекло од прасловенскиот јазик. Како и за повеќето словенски јазици, така и за српскохрватскиот, најраната книжевна активност е врзана за старословенскиот јазик.

За современиот српскохрватски јазик се битни следниве особини:

  • развој на старословенските согласнички групи шт (< прасл. *tj) и жд (< прасл. *dj) со ћ и ђ соодветно
На пример: *vortjati (прасл.) > *враштати (стсл.) > враћати (= се враќа)
*medja (прасл.) > *межда (стсл.) > међа (= меѓа);
  • деназализација на носните вокали, т.е. развој: ѧ > e и ѫ > у (или фонетски: ę > e и ǫ > u);
На пример: *пѧть (стсл.) > пет (= пет)
пѫть (стсл.) > пут (= пат);
  • повеќе рефлекси на јатот (ѣ) во зависност од дијалектот:
ѣ > e во екавските дијалекти
ѣ > и во икавските дијалекти
ѣ > (и)је во јекавските дијалекти;
На пример:
цвѣтъ > цвет, цвит или цвијет (=цвет)
бѣжати > бежати, бижати или бјежати (=бега);
  • затврднување на мекото слоготворно л, односно негово изедначување со тврдото и развој во у:
ль > лъ > у
На пример: тлъшти > тући (=толчи):
  • изедначување на мекото и тврдото слоготворно р и негов развој во нови позиции. Спореди:
срхр. крст со руски црковнословенски крестъ
срхр. крв со руски црковнословенски кровь;
срхр. I. pl.зубима место стсл. I. pl. зѫбъі (=со заби)
срхр. нама место стсл. нами (=со нас);
срхр. L. човеку наместо стсл. L. чловѣцѣ
срхр. L. мужу наместо стсл. L. мѫжи;
срхр. D./I./L. pl. ученицима место стсл. оученикомъ / оученикъі / оученицѣхъ;
  • задржување на должината на самогласките: постојат кратки и долги самогласки, дури и но неакцентирана положба;
  • воспоставување на четириакцентски систем. Нагласокот може да биде долг или краток и со надолна (слегувачка) или нагорна (растечка) интонација:
Краткослегувачки (), пр. брȁт
Краткорастечки (ˋ), пр. òтац
Долгослегувачки (ˆ), пр. грȃд
Долгорастечки (ˊ), пр. тáма

Примери[уреди]

Пример за сличност на јазиците:

македонски јазик хрватски јазик босански јазик српски јазик
Сараево е главен град на Босна и Херцеговина. Српскохрватскиот јазик бил еден од официјалните јазици на Социјалистичка Федеративна Република Југославија. Sarajevo je glavni grad Bosne i Hercegovine. Srpskohrvatski jezik je bio jedan od službenih jezika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Sarajevo je glavni grad Bosne i Hercegovine. Srpskohrvatski jezik je bio jedan od službenih jezika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Сарајево је главни град Босне и Херцеговине. Српскогрватски језик је био један од службених језика Социјалистичке Федеративне Републике Југославије.

Пример за разлики меѓу јазиците:

македонски јазик хрватски јазик босански јазик српски јазик
Во однос на издувните гасови и загадувањето на воздухот во Ерусалим, тоа ќе биде неопходно да се преземат мерки на безбедност! Glede ispušnih plinova i onečišćavanja zraka u Jeruzalemu, bilo bi potrebno poduzeti mjere sigurnosti! U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mjere bezbjednosti! У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Јерусалиму, било би потребно предузети м(ј)ере безб(ј)едности!

Дијалекти[уреди]

Дијалектното раслојување на јазикот се врши главно по две основи:

  • според прашалната заменка за неживо, постојат следниве наречја:
штокавски, каде заменката е што во Хрватска и Босна и Херцеговина, шта во Србија и Црна Гора.
чакавски, каде заменката е ча (хрватски)
кајкавски, каде заменката е кај (хрватски)
  • според рефлексот на стариот јат пак, постојат следниве изговори
екавски, ѣ > e
икавски, ѣ > и
(и)јекавски, ѣ > (и)јe

Напомена: иако поделбата според рефлексите на јатот може да се примени на целиот српскохрватски дијасистем, најчесто таа се применува само на штокавското наречје.

Географската распределба на дијалектите е ваква:

Напомена: од географската распределба е јасно дека чакавскиот и кајкавскиот јазик имаат говорители исклучиво од хрватска националност.

Како основа на книжевниот српскохрватски јазик првично е избран јекавскиот новоштокавски дијалект (согласно Виенскиот Книжевен Договор од 1850). Ова е јазикот на кој Вук Стефановиќ Караџиќ ја превел Библијата и на кој воопшто творел. Подоцна јазикот се „локализира“: српските книжевници прибегнуваат кон екавскиот новоштокавски дијалект (Шумадиско-Војводински), додека хрватските на широка врата внесуваат кајкавска и чакавска лексика.

Извори[уреди]

  • Мала Енциклопедија Просвета, ИП „Просвета“, Београд, 1959;