Убавина

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Розетен прозорец во Богородичната црква во Париз. Во готската архитектура, светлината се смета за најубавото откровение на Бога.

Убавината е карактеристика на некое животно, идеја, објект, личност или место која дава восприемачко искуство на задоволство. Убавината се изучува во естетиката, културата, социјалната психологија, филозофијата и социологијата. "Идеална убавина" се однесува на субјект кој предизвикува восхитување или кој поседува карактеристики кои широко и се припишуваат на убавината во одредена култура.

Убавото во главно се дефинира како одлика на едно нешто кое низ сетилно (перцепција) или умствено искуство пробудува чувство на задоволство или чувство на пријатност и допадливост. Во оваа смисла, убавината произлегува од нешта како формата, визуелноста, движењето или звукот. Она што го нарекуваме „убаво“, честопати се однесува на чувството кое се создава кај човекот од страна на предмети кои го имаат квалитетот на „убавината“, која пак се однесува на карактеристиките на еден предмет.

Доживувањето на "убавината" често вклучува и интерпретација на некој субјект како во рамнотежа и во хармонија со природата, што може да доведе до чувство на привлечност и емоционална добросостојба. Бидејќи ова може да биде субјективно искуство, често се вели дека "убавината е во очите на набљудувачот."[1]

Разликата помеѓу она што е убаво и она што не е убаво варира од епоха до епоха и зависи од секоја личност засебно. Со други зборови, постојат различни толкувања на поимот од страна на различни мисловни школи и култури, кои можат видно да се разликуваат од она што вообичено на македонски се нарекува „убаво“.

Антички Грци[уреди | уреди извор]

Класичната грчка именка што најдобро се преведува во зборовите "убавина" или "убаво" беше κάλλος, kallos, а придавката беше καλός, kalos. Сепак, kalos може исто така да се преведе како "добро" или "со добар квалитет" и на тој начин има пошироко значење отколку само физичка или материјална убавина. Слично на тоа, зборот kallos беше користен различно од зборот убавина бидејќи првично и главно се однесувал на луѓето и носел еротска конотација.[2]

На коинскиот јазик зборот за убаво беше ὡραῖος, hōraios,[3] придавка која етимолошки доаѓа од зборот ὥρα, hōra, што значи "час".[4] Во атичкиот јазик, hōraios имаше многу значења, вклучувајќи ги "младешко" и "зрела возраст".

Најраната западна теорија за убавината може да се најде во делата на раните грчки филозофи од претсократскиот период, како што е Питагора. Питагоровата школа сметала дека има силна поврзаност меѓу математиката и убавината. Особено, тие истакнале дека објектите со златен пресек изгледале поатрактивни.[5] Древната грчка архитектура е врз основа на ова гледиште за симетричноста и пропорционалноста.

Платон за убавина ја сметал Идејата (Формата) над сите други Идеи.[6] Аристотел сметал дека има поврзаност меѓу убавото (to kalon) и доблеста, тврдејќи дека "Доблеста ја има за цел убавината."[7]

Класичната филозофија и скулптурите на мажите и жените создадени според постулатите на старогрчките филозофи за идеалната човекова убавина биле повторно откриени во Ренесансата во Европа, што довело до реадаптација на она што стана познато како "класичен идеал". Во однос на женската човекова убавина, жена чиј изглед е во согласност со овие начела се уште е наречена "класична убавица" или се вели дека поседува "класична убавина". Темелите поставени од страна на грчките и римските уметници исто така приложи кон стандардот за машка убавина во западната цивилизација. За време на готскиот период, класичниот естетички канон на убавината беше одбиен како грешен. Подоцна, мислителите од Ренесансата и Хуманизмот го отфрлиле ова гледиште и ја сметале убавината за производ на рационално распоредување и хармонични пропорции. Ренесансни уметници и архитекти (како што се Џорџо Вазари во неговиот "Живот на уметниците") го критикувале готскиот период како ирационален и варварски. Ова гледиште за готската уметност траеше до Романтизмот, во 19 век.

Просветителство[уреди | уреди извор]

Раѓањето на Венера, од Сандро Ботичели. Божицата Венера е класична персонификација на убавината.

За време на Просветителството се забележува пораст на интересот за убавината како филозофска тема. На пример, Шкотскиот филозоф Френсис Хучесон тврди дека убавината е "единство на разновидноста и разновидност на единството".[8] Романтичарските поети исто така почнале доста да се занимаваат со природата на убавината, за која Џон Китс расправа дека

Убавината е вистина, вистината убавина, —тоа е се.
Вие знаете на земјата и се што треба да знаете.

Романтичарски период[уреди | уреди извор]

Во романтичарскиот период Едмунд Бурк сугерира дека постои разлика помеѓу убавината во нејзината класична смисла и возвишеното. Концептот за возвишеното, како што бил објаснет од Бурк и Кант, предложил гледање на готската уметност и архитектура, иако не се во согласност со класичниот стандард за убавината, како на нешто возвишено.

Од 20-тиот век[уреди | уреди извор]

Во 20-тиот век се зголеми одбивањето на убавината од уметниците и филозофите, кулминирајќи во постмодернистичката анти-естетика.[9] Ова е и покрај тоа што убавината беше централна тема за еден од главните влијанија на постмодернизмот, Фридрих Ниче, кој тврди дека Волјата за Моќ е Волја за Убавина.[10]

По последиците од постмодернистичкото одбивање на убавината, мислителите се вратиле кон убавината како значајна вредност. Американскиот аналитички филозоф Гај Сиркело ја предложи неговата Нова Теорија за Убавината како обид да се врати статусот на убавината како важен филозофски концепт.[11][12] Елејн Скери тврди дека убавината е поврзаната со правдата.[13]

Убавината е исто така изучувана од страна на психолози и невролози во областа на експерименталната естетика и невроестетиката соодветно. Психолошките теории ја сметаат убавината за форма на задоволство.[14][15] Наодите за корелација го поддржуваат ставот дека поубавите предмети се исто така попријатни.[16][17][18] Некои студии укажуваат на тоа дека доживувањето на повисоката убавина е поврзано со дејност во медијалниот орбитофронтален кортекс.[19][20] Овој пристап на локализирање на обработката на убавината во еден регион од мозокот бил критикуван во рамките на ова поле.[21]

Човекова убавина[уреди | уреди извор]

Фреска на римска жена од Помпеја, околу 50 година од н.е.

Карактеризацијата на лице како "убаво", без разлика дали на поединечна основа или од страна на консензус од заедницата, често е врз основа на некоја комбинација од внатрешната убавина која вклучува психолошки фактори како личност, интелигенција, благодат, учтивост, харизма, интегритет, конгруенција и елеганција и надворешната убавина (односно физичка привлечност) која вклучува физички атрибути кои се со вредност од естетска основа.

Стандардите за убавина се менуваат со текот на времето, врз основа на промената на културните вредности. Историски гледано, сликите покажуваат широк спектар на различни стандарди за убавина. Сепак, луѓето кои се релативно млади, со мазна кожа, добро-пропорционални тела и обични карактеристики, традиционално се сметале за најубави низ текот на историјата.

Силен индикатор за физичката убавина е "просечноста".[22][23][24][25][26] Кога слики од човечки лица заедно формираат композитна слика, тие се прогресивно поблиску до "идеалната" слика и се гледаат како попривлечни. Ова беше прво забележано во 1883 година, кога Френсис Галтон поклопи фотографски композитни слики од лица на вегетаријанците и криминалците за да се види дали постои типичен изглед на лицето за секој од нив. Кога го направил тоа, тој забележал дека композитните слики биле поатрактивни во споредба со која било од индивидуалните слики.[27] Researchers have replicated the result under more controlled conditions and found that the computer generated, mathematical average of a series of faces is rated more favorably than individual faces.[28] Истражувачите го реплицирале резултатот под поконтролирани услови и откриле дека компјутерски генерираната, математички просечната серија на лица е попозитивно оценета од индивидуалните лица.[29] Се тврди дека еволутивно поволна е атракцијата кон личности кои поседуваат претежно слични или просечни карактеристики, бидејќи тоа укажува на отсуство на генетски или стекнати дефекти.[22][30][31][32] Исто така постојат докази дека преференцијата за убави лица се јавува рано во детството и дека правилата според кои атрактивноста е одредена се слични помеѓу различни полови и култури.[33][34][23][35][36] and that the rules by which attractiveness is established are similar across different genders and cultures.[37][38][38]

Луѓето се под влијание на сликите кои тие ги гледаат во медиумите при утврдувањето на она што е или не е убаво. Некои феминисти и лекари сугерирале дека многу тенките модели вклучени во списанијата промовирале нарушувања во исхраната[39] и други се согласиле дека доминантноста на белите жени во филмовите и рекламите доведува до евроцентричен концепт на убавина, чувства на инфериорност кај жените од другите раси[40] и интернализиран расизам.[41]

Културното движење Black is beautiful бара да се отфрли ова верување.[42]

Фатима Лоди, млад застапик на разновидност и анти-колоризам од Пакистан, тврди дека "Убавината постои во сите облици, бои и големини".[43]

Концептот за убавина кај мажите е познат како 'bishōnen" во Јапонија. Bishōnen се однесува на мажите со посебно женствени особености, физички карактеристики кои ги воспоставуваат стандардите за убавина во Јапонија и обично се изложени во нивните попкултурни идоли. Мултибилиондоларска индустрија на јапонски естетски салони постои поради оваа причина.

Ефекти врз општеството[уреди | уреди извор]

Кинескиот жадски украс со цветен дизајн, џинска династија (1115-1234 година од н.е.), Шангајски музеј.
Ноќно небо во Атакама. Концептот за ноктцеладор опишува емоционална приврзаност кон, или обожување на ноќното небо.[44]

Убавината претставува стандард за компарација и тоа може да предизвика лутина и незадоволство кога не се остварува. Луѓето кои не се вклопуваат во "идеалната убавина" можат да бидат поизолирани во рамките на нивните заедници. Телевизиската серија Грдата Бети го отсликува животот на една девојка која се соочува со тешкотии поради ставовите на општеството кон оние коие се сметаат за непривлечни.

Истражувачите откриле дека студентите кои биле сметани за поубави добивале повисока оцена од своите наставници од учениците со обичен изглед.[45] Некои студии покажаа дека физички привлечните обвинети имале помала веројатност да бидат осудени и ако биле осудени добиле полесни казни—од помалку атрактивните (иако спротивен ефект беше забележан кога наводниот криминал е измамник, можеби бидејќи граѓаните сметале дека атрактивноста на обвинетиот допринесе за криминалот).[46] Студии кај тинејџери и млади возрасни лица, како што се оние на психијатарот и авторот Ева Ритво, покажуваат дека кондициите на кожата имаат големо влијание врз социјалното однесување и можностите.[47]

Колку пари лицето заработува исто така може да биде под влијание на физичката убавина. Една студија покажа дека луѓето со ниско ниво на физичка привлечност заработувале 5 до 10 проценти помалку од обичните луѓе кои пак заработувале 3 до 8% помалку од оние кои се сметале за убави.[48] Во однос на пазарот на кредити, најмалку привлечните луѓе имале помала веројатност да добијат одобренија.[49]

Дискриминацијата против лица врз основа на нивниот изглед е позната како лукизам.[50]

Дефиниции на убавината[уреди | уреди извор]

Свети Августин рекол за убавината: „Убавината е навистина добар дар од Бога; но за добрите да не ја сметаат за најголемо добро, Бог ја дава дури и на злите.“[51] Според Џакомо Леопарди, убавината е релативна и делумна.[52] Филозофот и писателот Умберто Еко ги напишал делата За убавината: историја на западната идеја (2004)[53] и За грдоста (2007).[54] Еден лик во неговиот роман Името на розата изјавува: „три нешта се појавуваат при создавањето на убавината: првично интегритет или совршенство и поради оваа причина ние ги сметаме за грди сите нецелосни работи; потоа соодветна пропорционалност или консонанца; и, конечно, јасност и светлина“, како и дека „глетката кон убавото подразбира мир“.[55]

Во есејот „За поетот“, српскиот поет Јован Дучиќ вели дека вкусот за убавото делумно е вроден во секој човек, зашто дури и примитивниот човек почнал да слика на ѕидовите на пештерите пред да знае да зборува.[56] Сепак, денешната смисла за убавината е производ на минатите векови, т.е. дека историјата на уметноста довела до определени заеднички сведоштва во однос на убавината, а таа дури поставила и некои мерила, принципи и догми. Оттука, денес, различните народи кои припаѓаат на истата култура имаат речиси исти принципи и за убавината. Поради тоа, она што се смета за убаво на еден континент, истовремено се смета за убаво и на другите континенти. Според него, формулата за убавото ја дале старогрчките уметници и под убаво се подразбира она старото грчко убаво. Освен убавото на грчки начин, постои и бизарното како убаво и дивјачкото како убаво, па и простачкото како убаво. Но, апсолутното убаво, тоа е само она грчкото - убавина во хармонијата.[57]

Убавината како тема во уметноста и во популарната култура[уреди | уреди извор]

  • „Убавината“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[58]
  • „Ах таа убавина“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[59]
  • „Природна убавина“ (Natural Beauty) - песна на американскиот рок-музичар Нил Јанг (Neil Young) од 1992 година.[60]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Wikiquote-logo.svg
Викицитат има збирка цитати поврзани со:

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Gary Martin (2007). „Beauty is in the eye of the beholder“. The Phrase Finder. архивирано од изворникот на 30 ноември 2007 г.. https://web.archive.org/web/20071130023507/http://www.phrases.org.uk/meanings/59100.html. посет. 4 декември 2007 г. 
  2. Konstan, David (2014). Beauty - The Fortunes of an Ancient Greek Idea. New York: Oxford University Press. стр. 30–35. ISBN 978-0-19-992726-5. 
  3. Matthew 23:27, Acts 3:10, Flavius Josephus, 12.65
  4. Euripides, Alcestis 515.
  5. Seife, Charles (2000). Zero: The Biography of a Dangerous Idea. Penguin. . p. 32
  6. Phaedrus
  7. Nicomachean Ethics
  8. An Inquiry Into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue; In Two Treatises
  9. The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture by Hal Foster
  10. The Will to Power
  11. A New Theory of Beauty. Princeton Essays on the Arts, 1. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1975.
  12. Love and Beauty. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1989.
  13. On Beauty and Being Just
  14. Reber, Rolf; Schwarz, Norbert; Winkielman, Piotr (2004 г). Processing fluency and aesthetic pleasure: is beauty in the perceiver's processing experience?. „Personality and Social Psychology Review: An Official Journal of the Society for Personality and Social Psychology, Inc“ том  8 (4): 364–382. doi:10.1207/s15327957pspr0804_3. ISSN 1088-8683. PMID 15582859. http://psr.sagepub.com/content/8/4/364.full.pdf. 
  15. Armstrong, Thomas; Detweiler-Bedell, Brian (декември 2008 г). Beauty as an emotion: The exhilarating prospect of mastering a challenging world. (на English). „Review of General Psychology“ том  12 (4): 305–329. doi:10.1037/a0012558. ISSN 1939-1552. http://psycnet.apa.org/journals/gpr/12/4/305/. 
  16. Vartanian, Oshin; Navarrete, Gorka; Chatterjee, Anjan; Fich, Lars Brorson; Leder, Helmut; Modroño, Cristián; Nadal, Marcos; Rostrup, Nicolai; и др. (18 јуни 2013 г). Impact of contour on aesthetic judgments and approach-avoidance decisions in architecture (на en). „Proceedings of the National Academy of Sciences“ том  110 (Supplement 2): 10446–10453. doi:10.1073/pnas.1301227110. ISSN 0027-8424. PMID 23754408. PMC: 3690611. http://www.pnas.org/content/110/Supplement_2/10446. 
  17. Marin, Manuela M.; Lampatz, Allegra; Wandl, Michaela; Leder, Helmut (4 ноември 2016 г). Berlyne Revisited: Evidence for the Multifaceted Nature of Hedonic Tone in the Appreciation of Paintings and Music. „Frontiers in Human Neuroscience“ том  10. doi:10.3389/fnhum.2016.00536. ISSN 1662-5161. PMID 27867350. 
  18. Brielmann, Aenne A.; Pelli, Denis G. (22 мај 2017 г). Beauty Requires Thought (на English). „Current Biology“ том  27 (10): 1506–1513.e3. doi:10.1016/j.cub.2017.04.018. ISSN 0960-9822. PMID 28502660. http://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(17)30427-X. 
  19. Kawabata, Hideaki; Zeki, Semir (април 2004 г). Neural correlates of beauty. „Journal of Neurophysiology“ том  91 (4): 1699–1705. doi:10.1152/jn.00696.2003. ISSN 0022-3077. PMID 15010496. 
  20. Ishizu, Tomohiro; Zeki, Semir (6 јули 2011 г). Toward A Brain-Based Theory of Beauty. „PLOS ONE“ том  6 (7): e21852. doi:10.1371/journal.pone.0021852. ISSN 1932-6203. PMID 21755004. PMC: 3130765. http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0021852. 
  21. Conway, Bevil R.; Rehding, Alexander (19 март 2013 г). Neuroaesthetics and the Trouble with Beauty. „PLOS Biology“ том  11 (3): e1001504. doi:10.1371/journal.pbio.1001504. ISSN 1545-7885. PMID 23526878. PMC: 3601993. http://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.1001504. 
  22. 22,0 22,1 Langlois, J.H., Roggman, L. (1990). "Attractive faces are only average." Psychol. Sci. 1, 115–121
  23. 23,0 23,1 Strauss, M.S. (1979). "Abstraction of prototypical information by adults and 10-month-old infants." J. Exp. Psychol.: Human Learn. Mem. 5, 618–632.
  24. Rhodes, G., Tremewan, T. (1997) Averageness, exaggeration, and facial attractiveness. Psychol. Sci. 7, 105–110.
  25. Valentine, T., Darling, S., Donnelly, M. (2004). Why are average faces attractive? The effect of view and averageness on the attractiveness of the attractiveness of female faces. Psychon. Bull. Rev. 11, 482–487
  26. average faces are consistently more attractive than the faces used to generate them
  27. Galton, F. (1878). Composite portraits, made by combining those of many different persons in a single resultant figure. J. Anthropol. Inst. 8, 132–144.
  28. Langlois, J. H., Roggman, L. A., & Musselman, L.. What is average and what is not average about attractive faces?. „Psychological Science“ том  5: 214–220. doi:10.1111/j.1467-9280.1994.tb00503.x. 
  29. Langlois, J. H., Roggman, L. A., & Musselman, L.. What is average and what is not average about attractive faces?. „Psychological Science“ том  5: 214–220. doi:10.1111/j.1467-9280.1994.tb00503.x. 
  30. Koeslag, J.H. (1990). "Koinophilia groups sexual creatures into species, promotes stasis, and stabilizes social behaviour." J. theor. Biol. 144, 15–35
  31. Symons, D. (1979) The Evolution of Human Sexuality. Oxford: Oxford University Press.
  32. Highfield, Roger. "Why beauty is an advert for good genes". The Telegraph. Retrieved February 13, 2012
  33. Slater, A.M., Von Der Schulenburg, C., Brown, E., et al. (1998). "Newborn infants prefer attractive faces." Infant Behav. Dev. 21, 345–354.
  34. Kramer, S., Zebrowitz, L.A., San Giovanni, J.P., Sherak, B. (1995). "Infants' preferences for attractiveness and babyfaceness." In Bardy, B.G., Bootsma, R.J., Guiard, Y. (Eds.) Studies in perception and action III. pp. 389–392. Hillsdale, N.J.: Erlbaum Associates.
  35. Rubenstein, A.J, Kalakanis, L., Langlois, J.H. (1999). Infant preferences for attractive faces: a cognitive explanation. Dev. Psychol. 35, 848–855.
  36. Langlois, J.H., Ritter, J.M., Roggman, L.A., Vaughn, L.S. (1991). "Facial diversity and infant preferences for attractive faces." Dev. Psychol. 27, 79–84.
  37. Apicella, C.L., Little, A.C., Marlowe, F.W. (2007). "Facial averageness and attractiveness in an isolated population of hunter-gatherers." Perception 36, 1813–1820.
  38. 38,0 38,1 Rhodes, G.. The evolutionary psychology of facial beauty. „Annual Review of Psychology“ том  57: 199–226. doi:10.1146/annurev.psych.57.102904.190208. PMID 16318594. 
  39. Models link to teenage anorexia“, „BBC News“, 30 мај 2000.
  40. White Skin as a Measure of Beauty: The Impact of the Eurocentric Beauty Standard on Indian Women. [1]
  41. Chris Weedon. „Key Issues in Postcolonial Feminism: A Western Perspective“. Gender Forum Electronic Journal. http://www.genderforum.uni-koeln.de/genderealisations/weedon.html. посет. 4 декември 2007 г. 
  42. DoCarmo (2007). „Dr. DoCarmo's Notes on the Black Cultural Movement“. Bucks County Community College. http://www.bucks.edu/~docarmos/BCMnotes.html. посет. 4 декември 2007 г. 
  43. http://www.indiawest.com/news/global_indian/forget-fair-and-lovely-dark-is-divine-pakistan-s-first/article_8d1f87ae-1f5d-11e5-8684-0bfe7ff82da8.html
  44. „Academic Orientation, Academic Achievement, and Noctcaelador: Does Interest in Night-Sky Watching Correlate with Students' Approach to the Academic Environment?“. Questia. https://www.questia.com/library/journal/1G1-175442997/academic-orientation-academic-achievement-and-noctcaelador. посет. 10 август 2014 г. 
  45. Sharon Begley (14 јули 2009). „The Link Between Beauty and Grades“. Newsweek. http://www.newsweek.com/id/206597. посет. 31 мај 2010 г. 
  46. Amina A Memon, Aldert Vrij, Ray Bull (2003). Psychology and Law: Truthfulness, Accuracy and Credibility. John Wiley & Sons. pp. 46–47.
  47. „Image survey reveals "perception is reality" when it comes to teenagers“. multivu.prnewswire.com. http://multivu.prnewswire.com/mnr/galderma/38432. 
  48. Lorenz, K. (2005). "Do pretty people earn more?" CNN News, Time Warner.
  49. Daniel Hamermesh; Stephen J. Dubner (30 јануари 2014). „Reasons to not be ugly: full transcript“. Freakonomics. http://freakonomics.com/2014/01/30/reasons-to-not-be-ugly-full-transcript/. посет. 4 март 2014 г. 
  50. Gough, L. (2011). C. Northcote Parkinson's Parkinson's law. Oxford, U.K: Infinite Ideas Ltd. p. 36.
  51. City of God Book 15 Chapter 22.
  52. Đ. Leopardi, Pesme i proza. Beograd: Rad, 1964, стр. 110.
  53. Eco, Umberto (2004). On Beauty: A historyof a western idea. London: Secker & Warburg. ISBN 0436205173. 
  54. Eco, Umberto (2007). On Ugliness. London: Harvill Secker. ISBN 9781846551222. 
  55. Eco, Umberto (1980). The Name of the Rose. London: Vintage. стр. 65. ISBN 9780099466031. 
  56. Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 272.
  57. Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 284.
  58. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 29.
  59. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 30.
  60. YouTube, Neil Young - Natural Beauty (пристапено на 23.12.2017)