Кралство Далмација

Од Википедија — слободната енциклопедија
Кралство Далмација
Kraljevina Dalmacija  (хрватски)
Königreich Dalmatien  (германски)
Regno di Dalmazia  (италијански)
Земја на круната на Австриското Царство и дел од Цислајтанија на Австроунгарија
1797:
Венецијанска Далмација|

 
1815:
Илирски провинции|

1797–1805
1815–1918
1805:
Кралство Италија|

 
1918:
Држава на Словенци, Хрвати и Срби|

[[File:Coat of arms of Dalmatia 1495.svg Грб]]
Знаме Грб
Местоположба на Далмација
Далмација (црвено) во Австроунгарија, 1914
Главен град Задар
Јазици хрватски, италијански
Вероисповед Римокатоличка црква
Уредување уставна монархија
крал
 -  1815–1835 Франц I
 -  1835–1848 Фердинанд I
 -  1848–1916 Франц Јосиф
 -  1916–1918 Карло I
Гувернатор
 -  1815–1831 Фрањо Томашиќ (прв)
 -  1911–1918 Марио Атемс (последен)
Законодавство Парламент на Далмација
Историски период Нов Империјализам / Прва светска војна
 -  Пад на Венецијанската Република 12 мај 1797
 -  Независност 29 октомври 1918
Валута австроунгарски флорин
(1815–1892),
австроунгарска круна
(1892–1918)
Денес во Хрватска
Црна Гора

Кралство Далмација (хрватски: Kraljevina Dalmacija; германски: Königreich Dalmatien; италијански: Regno di Dalmazia) — круна на Австриското Царство (1815-1867) и Цислајтанија како дел од Австроунгарија (1867-1918). Ја опфаќала целата област Далмација, со главен град Задар.

Историја[уреди | уреди извор]

Дел од темата Хрватска

Историја на Хрватска

Античка историја

Рана историја
Хрвати
Бела Хрватска
Црвена Хрватска

Среден век

Среден век
Унгарска Унија
Кралство Хрватска, Славонија и Далмација
Австриска власт

Модерна Хрватска

Бановина Хрватска
Кралство Југославија
Прва светска војна
Независна држава Хрватска
Социјалистичка Република Хрватска
СФРЈ
Војната во Хрватска
Хрватска

Портал:Хрватска

Хабсбуршката монархија ги анектирала земјите на Далмација по Наполеонската војна на Првата коалиција: кога Наполеон Бонапарта ја започнал својата италијанска кампања во војводствата Милано и Мантова во 1796 година, што кулминирала со опсадата на Мантова, тој го принудил царот Франц II на мир. Во 1797 година бил потпишан Договорот од Кампо Формио, со кој хабсбуршкиот цар се откажал од поседувањето на австриската Холандија и официјално ја признал независноста на италијанската Цисалпска Република. За возврат, Наполеон му ги отстапил поседите на Република Венеција, вклучувајќи го далматинскиот брег (Венецијанска Далмација) и Которскиот залив ( Венецијанска Албанија). Ла Серенисима застанала на страната на Австрија за да ја одбрани својата Домини ди Тераферма и била окупирана од француските трупи на 14 мај 1797 година. Договорот ставил крај на вековната историја на Венецијанската Република.

Новостекнатата хабсбуршка круна се протегала од островот Раб и Карлобаг на север по јадранскиот брег до Будва на југ, додека Република Рагуза (Дубровник) ја задржала својата независност до 1808 година. Кога во 1804 година Фрањо II си ја создал титулата цар на Австрија (како Фрањо I), тој ја додал и титулата „Крал на Далмација“ ( Dalmatiae Rex). Меѓутоа, поседите повторно биле изгубени по австрискиот пораз во битката кај Аустерлиц и мирот во Пресбург во 1805 година, кога привремено биле дел од француските Илирски провинции. До Виенскиот конгрес во 1814-1815 година, Кралството Далмација било формирано од повратените територии, вклучувајќи ја поранешната Република Рагуза и се протегало до Сутоморе на југоисток.

Околу 1850 година, Австријците ја подигнале тврдината Превлака за да го контролираат поморскиот сообраќај во Которскиот Залив. По револуциите од 1848 година, Далмација привремено била под контрола на банот Јосип Јелачиќ од Хрватска. Сепак, елитата што зборувала италијански, која доминирала во парламентот на Далмација, побарала автономија на кралството како австриска круна, кое било против барањето на хрватското национално движење за преродба за Троично Кралство Хрватска, Славонија и Далмација. Во Австроунгарскиот компромис од 1867 година, обединувањето со Кралството Хрватска-Славонија било одбиено. Додека Хрватска-Славонија била инкорпорирана во Земјите на круната на Свети Стефан, Далмација останала круна земја на австриската половина од Двојната монархија, позната како Цислајтанија.

Кралството било посебна административна поделба на Австроунгарија до 1918 година, кога нејзината територија – освен Задар и островите Ластово и Палагруза кои биле припоени од Кралството Италија – станало дел од Државата на Словенците, Хрватите и Србите и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна Кралство Југославија). Како резултат на Видовданскиот устав (во 1921 година), мнозинството од кралството било поделено на Сплитска област и Дубровничка област, при што Которскиот залив административно бил поделен на Црногорската област Зета.

Втора австриска управа[уреди | уреди извор]

Многу работници и граѓани низ Далмација биле револтирани од падот на Венецијанската Република во 1797 година. Се појавило силно движење за обединување на Далмација со Кралството Хрватска-Славонија. Францисканците и многу други членови на свештенството одржале собири, на пример во селото Горњи Карин, каде што барале обединување.[1] Ним им се придружиле и архиепископот сплитски Лелије Ципико, епископот Макарски и православното свештенство. Во јуни 1797 година, тие формирале делегација која планирала да отпатува за Виена и да побара од царот да го одобри обединувањето, но тие биле претекнати од Договорот од Кампо Формио, па решиле наместо тоа да стапат во контакт со хрватскиот бан.[1] Со Договорот од Кампо Формио, потпишан на 18 октомври 1797 година помеѓу Првата Француска Република и Хабсбуршката Монархија, венецијанските територии биле поделени меѓу двете држави, при што Хабсбуршката Монархија ги добила Истра и Далмација.

Австриската армија, со околу 4.000 војници, ја предводел хрватскиот генерал Матијас Рукавина фон Бојноград при барањето на новостекнатите територии. За воен гувернер на Далмација бил именуван Рукавина, поддржувач на обединувањето на Далмација и Хрватска-Славонија. Народот и свештенството биле воодушевени кога го виделе доаѓањето на војската предводена од Хрватите, составена претежно од етнички Хрвати.[2] Меѓутоа, Далмација била третирана како новоосвоена територија и затоа немала автономна влада, туку била директно подложена на владата во Виена.

Во 1798 година, царската и кралската влада ( хрватски: Carska i kraljevska Vlada; италијански: Cesareo Regio Governo, на чело со гувернер) била основана во Задар. Членовите на владата и гувернерот биле назначени од царот и биле подредени на царскиот и кралскиот дворски комитет за Истра, Далмација и Албанија во Венеција (хрватски: Carsko i kraljevsko dvorsko povjerenstvo za Istru, Dalmaciju i Albaniju; италијански: Ces. Reg. commissione aulica per l'Istria, Dalmazia ed Albania Рег. commise aulica per l'Istra, Dalmazia ed Albania), а од 1802 година до делот на виенската кралска комора за Далмација и Которскиот Залив (хрватски: Sekcija za Dalmaciju i Boku kotorsku Dvorske kancelarije). Далмација била поделена на административно-судски области, на чело со ректорите и судиите-администратори. Седишта на окрузите биле во Црес, Крк, Раб, Паг, Задар, Нин, Новиград, Скрадин, Шибеник, Книн, Сињ, Трогир, Сплит, Клис, Омиш, Брач, Хвар, Корчула, Имотски, Макарска и Метковиќ. Во 1802 година хабсбуршкиот суд официјално го одбил барањето за обединување на Далмација со Кралството Хрватска и Славонија. За време на нејзината кратка прва администрација на Далмација, австриската влада направила малку за да го промени постоечкиот венецијански систем и спровела само ограничени реформи во образованието и судството. Во 1803 година во Задар била отворена гимназија. По австрискиот пораз од Наполеон, според одредбите на Пресбургскиот мир од 1805 година, Далмација била предадена на Французите, кои ја припоиле кон државата клиент на Наполеон, Кралството Италија. Со тоа завршила првата австриска управа на Далмација.

Француската администрација[уреди | уреди извор]

По Пресбургскиот мир, Наполеон го испратил генералот Габриел Жан Џозеф Молитор да ја преземе Далмација. Во февруари 1806 година, Французите ја окупирале северна Далмација до реката Неретва. Заливот Котор, кој исто така им бил даден на Французите според мировниот договор, го држеле Русите и нивните црногорски сојузници. Покрај тоа, Русите ја окупиралр и Корчула и се обиделе да ја заземат Република Рагуза.[3]

Крај на Република Рагуза[уреди | уреди извор]

Според одредбите на Пресбургскиот мир, Франција имала право на цела Далмација и Которскиот Залив. Територијата на Република Рагуза (Дубровник) ја прекинала копнената врска помеѓу тие француски територии.[4] Со војската на Наполеон на едната и ослабената Отоманското Царство од друга страна, реепубликата повеќе не била безбедна.[5] На 27 мај 1806 година, загрозена од Русите, републиката се предала без отпор на француските трупи. Француски сили од околу 1.200 војници под команда на генералот Жак Лористон влегле во градот под лажни изговори.[6] Од влегувањето на француската војска во Дубровник, започнале воените операции во Отоманското Царство, предводени од здружената руска војска и црногорските паравоени сили, на кои им помагало српското население од внатрешноста. На почетокот на октомври 1806 година, со помош на генералот Огист де Мармон, непријателската руска војска била протерана од територијата на Република Дубровник. Набргу потоа, Французите ја презеле владата на Дубровник. Потребите на голем број француски војници финансиски го исцрпиле Дубровник. Трговската морнарица на Дубровник била уништена или изгубена во медитеранските пристаништа, а некогаш многу профитабилната трговија со внатрешноста била прекината. На 31 јануари 1808 година, генералот Мармон, со одобрение на Наполеон, го распуштил Сенатот на Дубровник и ја укинал независноста на Дубровник. По укинувањето на Републиката, областа Дубровник со Которскиот Залив била подложена на Наполеоновото Кралство Италија и помеѓу 1810 и 1814 година била вклучена во Француските Илирски Провинции.

Далмација под Французите[уреди | уреди извор]

Маршал Огист де Мармо, воен командант на Далмација за време на француското владеење (1806–1813)

Набргу по окупацијата на Далмација, Наполеон го назначил генералот Винченцо Дандоло на позицијата генерал-проверител на Далмација (назначен на 28 април 1806 година) и генерал Огист де Мармон на позицијата воен командант на Далмација (назначен на 12 јуни).[7] Далмација била административно поврзана со Кралството Италија чие седиште било во Милано. На 14 октомври 1809 година, со Шенбрунскиот договор биле создадени Илирските Провинции.[8] Центарот на Далматинската влада (италијански: La Proveditura Generale), предводена од генералот Дандоло, бил во градот Задар. Италијанскиот станал официјален јазик. Далматинските интереси ги застапувал (само формално) таканаречениот далматински министер без ресор кој работел во тогашната централна влада на Кралството Италија во Милано. Иван Стратико бил министер долго време. Proveditura Generale била поделена на шест одделенија (судство, внатрешни работи, финансии, воени работи, настава, сметководство) кои биле предводени од раководителите на одделите. Покрај тоа, имало и 1 полициски и 1 воен надзорник. Сите тие биле подредени на Генералниот секретар (италијански: Segretario Generale) кој бил десната рака на Proveditore Generale. Главен совет на далматинците (италијански: Consiglio Generale della Dalmazia) било советодавното тело. Тоа било составена од 48 членови кои биле избирани од Владата од областите, по еден или повеќе од секоја, според бројот на жителите на окрузите. Првите членови биле именувани само од Владата, а по секоја година 12 од нив поднесувале оставки, по што Советот предложил список од која Владата потоа ќе избере 12 нови кандидати и ќе ги назначи за членство во Советот. Со советот претседавал Proveditore Generale и разговарал за различни теми релевантни за Далмација. Заклучоците на советите биле валидни само по официјалната потврда на Proveditore Generale.[9]

Судството било одвоено од администрацијата. Имало 22 локални или помирувачки судови (италијански: Giudici Locali o di Pace), пред се во сите области, како и во некои други поважни области. Задар, Сплит и Дубровник биле седишта на трибуналите каде се наоѓале апелациони судови за локалните судови и првостепените судови во сите граѓански и кривични предмети. Понатаму, во Задар бил формиран Апелационен суд за пресуди на Трибуналот, додека Судот во Милано бил Врховен ( италијански: Tribunale di Cassazione). Првичната намера била да се воведат француски закони (Наполеоновиот законик и други), но набргу станало очигледно дека тоа би било неостварливо поради популарните сфаќања и обичаи, особено во имотот, наследството и брачните работи. Затоа, покрај супериорните француски закони, се подразбирале и австриски и венецијански закони. Била воведена и еднаквост на сите пред законот.[9]

Далмација била територијално поделена на окрузи, региони, општини и села. Според таквата поделба, Далмација била поделена на четири окрузи: Задар, Шибеник, Сплит и Макарска. Округот Задар бил поделен на шест окрузи (Задар, Крк, Црес, Лошињ, Раб и Паг), Шибеник на три (Шибеник, Скрадин и Книн), Сплит округ на пет (Сплит, Трогир, Сињ, Нережишќа и Хвар) и Макарска на три (Макарска, Имотски и Корчула). Округот бил предводен од комесар (италијански: Delegato), област од страна на заменик-комесар ( италијански: Vice-delegato), општина од општински градоначалник и селото од постар капетан (италијански: Capitani-anziani). Кога Которскиот Залив ѝ бил даден на Франција со договорите од Тилзит од 1809 година, а една година подоцна била укината Република Дубровник, специјален провентор на женското друштво, Доминик Гарагнин, бил назначен да владее со четири окрузи (Цавтат, Стон, Лопуд и Котор) и два окрузи (Херцег Нови и Будва).

Новиот територијално-административен систем суштински го редефинирал постојниот венецијански систем во Далмација. Некои облици на раководни тела од венецијанскиот период биле задржани, на пр. позицијата на Proveditore Generale и во воена смисла, реконструираните институции на територијалните сили. За време на француското владеење во Далмација не било направено многу за далматинскиот економски просперитет.[8] Првата карактеристика на културната преродба на Далмација под француската администрација било лансирањето на двојазичниот неделник „Кралски Далматин“ (<i>Il Regio Dalmata – Kraglski Dalmatin</i>), чиј прв број излегол на 12 јули 1806 година. Особено внимание било посветено на образованието, бидејќи практично не постоеле училишта во Далмација кога првпат пристигнал генералот Дандоло. Французите се обиделе да изградат патни врски со северна Хрватска, а делумно и со Босна и Херцеговина. Изградбата на нови патишта веројатно била следена од воено-стратешки интереси (во однос на поморската блокада на Јадранот од Англија и Русија), но тие биле користени и за економски цели. Многу Далматинци, особено пониските свештеници со Фрањевците на чело, ја мразеле француската администрација, гледајќи во нив „атеисти и јакобини“ затоа што Французите ги укинале бројните привилегии на некои далматински општини и корпорации кои се обидувале да ја модернизираат Далмација.

Фрањо Томашиќ, првиот гувернер на Кралството Далмација

Прва австриска управа[уреди | уреди извор]

Порта во Задар, главниот град на Кралството Далмација, 1909 година

Веќе во 1811 година, Британците го презеле Вис од Французите, а во 1812 година и Ластово, Корчула, Пељешац, Хвар, Цавтат, Дубровничките острови и Сплит. Котор го држеле Русите. По поразот на Наполеон во битката кај Лајпциг во 1813 година, Австриското Царство ја презела контролата над Илирските Провинции. Преземањето на Далмација станало лесно остварено во есента 1813 година од страна на генералот Фрањо Томашиќ и неговите трупи од 2.900 хрватски војници, бидејќи народот на Далмација, под водство на свештенството, особено Фрањевците, ги пречекале како ослободители. По предавањето на Задар (6 декември), генералот Тодор Милутиновиќ тргнал во воена кампања за преземање на Дубровник (кој го наследил на 27 јануари 1814 година) и Которскиот Залив, што го направил до јуни 1814 година. Така, територијата што се протегала од реката Зрмања до градот Будва повторно била подредена на Виена. Ова било потврдено на Виенскиот конгрес во 1815 година.[9]

За нов гувернер на Далмација бил назначен баронот Томашиќ, додека администрацијата ја презела новоформираната покраинска влада која ја предводел самиот Томашиќ. Со цел да се интегрира областа помеѓу Раб и Будва, виенскиот суд формирал посебна територијална единица - Кралство Далмација. Со истата намера, папата Лав XII ја издал папската була Locum Beati Petri со кој ја основал обединетата задарска метропола која била супериорна над сите далматински епархии, вклучително и историските архиепископии на Сплит и Дубровник.[10] Во периодот помеѓу 1816 и 1822 година, во Задар биле основани сите нови органи на централната и покраинската власт. Била извршена и судска реорганизација. Овие управни и судски органи работеле до 1852/1854 година, а некои до 1868 година, кога била реформирана целата управа, кога биле основани нови судски органи и покраински управни тела. Таквата организација, со мали измени, останала на сила до 1918 година. Со одредбите на Февруарскиот Патент од 1861 година, бил основан парламентот на Далмација. Австријците носеле странски државни службеници во Далмација, главно од Австрија и северна Италија (тогаш дел од Монархијата).[11] Во 1832 година бил отворен нов пат кој минувал низ планинскиот премин Мали Алан на Велебит. Тоа претставувало единствената врска меѓу Далмација и континентална Хрватска. Австриската влада го зголемил бројот на училишта; до 1839 година имало 50, а до 1846 година околу 150, посетени од третина од училишните деца. Хрватскиот јазик во училиштата бил речиси исклучок во споредба со италијанскиот.

Хрватска национална преродба во Далмација[уреди | уреди извор]

Француското и австриското владеење во голема мера придонеле за хрватското национално будење во Далмација, кое било под влијание и на идеите на илирското движење, активно во Кралството Хрватска. Во 1835 година, Божидар Петрановиќ почнал да го печати српско-далматинскиот магазин ( хрватски: Srbsko-dalmatinski magazin) во Задар, додека во 1844 година Анте Кузманиќ го лансирал списанието Далматинска Зора ( англиски: Dalmatian Dawn) и почнал да работи на јазичното и националното освестување на Далматинците, што дотогаш било поттикнато само од свештенството. Револуционерната 1848 година првично создала политичка поделба помеѓу маркистите, кои сакале да ја обноват Републиката на Свети Марко, и монархистите, поборници на Хабсбуршката Монархија. Бидејќи богатите Италијанци имале целосна контрола врз градовите и нивните собранија поради изборниот систем, биле одбиени предлозите на округот и градските собранија на Хрватското кралство до „браќата далматинци со иста крв и јазик“ за обединување на Далмација и Хрватска. Сепак, хрватското национално движење било многу силно. Како одговор на одбивањето на Автономистичката партија да прифати обединување, викарите и жителите на далматинската заднина испратиле писмо до хрватскиот бан Јосип Јелачиќ во кое изјавиле дека сè уште бараат обединување и дека нејзините противници се во големо малцинство. Во декември 1848 година, императорот Франц Јосиф I го назначил Јелачиќ за гувернер на Далмација. На неговото назначување се спротивставиле општините Сплит и Задар (и двете управувани од Автономистичката партија), додека Хрватите, особено оние во Дубровник, го пречекале Јелачиќ со големи очекувања кои подоцна главно не биле исполнети.[12] Улогата на Јелачиќ останала главно церемонијална, а виенскиот суд одбил каква било дискусија за прашањето за обединување. Во 1851 година, банот Јелачиќ го посетил кралството и бил пречекан со посебен ентузијазам во Доброта.[13] Со цел да се спротивстават на противниците на обединувањето (особено Италијанците), Хрватите основале јавни библиотеки и културни друштва низ Далмација, главно под „словенско“ име. На крајот, Владата донела одлука со која хрватскиот јазик започнал да се изучува како втор јазик во далматинските училишта. Меѓутоа, немало многу училишта во кои се изучувал хрватскиот јазик, па затоа Фрањевците ја основале првата хрватска гимназија во 1854 година во Сињ.

Судир меѓу народни и автономистички партии[уреди | уреди извор]

Миховил Павлиновиќ бил еден од најистакнатите поборници за обединување на Далмација со Кралството Хрватска-Славонија.

Во 1860 година, царот Франц Јозеф I одлучил да го обнови уставниот и политичкиот живот на царството, па затоа свикал проширен Царски совет. Претставниците на Кралството Хрватска и Славонија, Амброз Враничани и Јосип Јурај Штросмајер, го поставиле прашањето за обединување на Кралствата Хрватска-Славонија и Далмација. Претставникот на Далмација, Фране Борели, изјавил дека Италијанците навистина се малцинство во Далмација, но дека не верува дека е вистинско време за обединување. Во тоа време, постоеле две спротивставени политички партии во Далмација: Хрватската националистичка либерална Народна партија, предводена од Михо Клаиќ и Миховил Павлиновиќ, и италијанската националистичка конзервативна автономистичка партија, предводена од Антонио Бајамонти и Луиџи Лапено. Автономистичката партија била поддржана од далматинскиот гувернер Лазар Мамула, градовите Задар и Сплит, некои други помали градови и општини, како и виенскиот двор кој стравувал од слабеење на Австрија во однос на Хрватска-Славонија и Унгарија доколку дојде до обединување. Народна партија била поддржана од Стари Град, Врбоска, Метковиќ, Бол, Дубровник и Котор. Главната точка на програмата на Народната партија била обединувањето на Далмација со Хрватска и Славонија и воведување на хрватскиот јазик во администрацијата и образованието.

По повод свикувањето на Бановата конференцијата во Загреб во 1860 година, претставници од Далмација биле поканети да разговараат за обединување, но Автономистичката партија, поддржана од Анте Мамула, ја попречила иницијативата.[14] Парламентот на Далмација за првпат бил свикан во 1861 година. Автономистичката партија ги држела мнозинските места поради неправедниот изборен систем со кој големите земјопоседници, службениците и претставниците на богатите граѓани, иако сочинувале само околу 20% од далматинското население, ималезначителна предност. Парламентот го одбила обединувањето на Далмација со Хрватска-Славонија. Австро-пруската војна и Третата италијанска војна за независност резултирале со поморската битка кај Вис во 1866 година. По Австроунгарскиот компромис од 1867 година, кој ја зајакнал поделбата и ја открил перспективата за обединување на Далмација со Хрватска-Славонија на минимум, Народната партија се вратила на политичката и културната борба за хрватизација на Далмација, особено фокусирајќи се на училиштата, сакајќи да направи воведување на хрватскиот јазик како наставен јазик. Затоа, нивната цел билча да ја освојат власта во општините, бидејќи училишните програми биле во општински опфат.[15] Во 1862 година, тие започнале неделник на италијански Il Nazionale со цел да ги придобијат гласачите чиј примарен јазик бил италијанскиот. Тие подоцна започнале да објавуваат неделник во хрватски, наречен Народни лист. Во 1869 година, Миховил Павлиновиќ ја напишал хрватската политичка програма „Хрватска мисла“ (хрватски: Hrvatska misao) во која тој се залагал за хрватското право на независност и за воспоставување на обединета и уставна хрватска држава која би ги вклучила сите „историски хрватски територии“, вклучувајќи ја и Далмација.[16][17]

Во октомври 1869 година, вооружениот бунт познато како Кривошијско востание се случил во регионот на заднината на Которскиот Залив во Кривошије.[18] Востанието избувнало по одлучувачката пруска победа над Австриското Царство во битката кај Каниграц во 1866 година, и последователно воведување на задолжителна регрутација за луѓето од тој регион кои дотогаш традиционално биле ослободени од регрутирање. Поради регрутирање, морнарите ги загубиле основните години што можеле да ги искористат за работа на море. Луѓето што живееле во планините биле разоружани, па ја изгубиле можноста да одат во Херцеговина да ловат ситни и големи говеда. Официјалниот мировен договор, со кој бил напуштен воениот рок, и на луѓето им било дозволено да го задржат оружјето, бил потпишан на 11 јануари 1870 година [19]

Членовите на Народните и Автономистичките партии се повеќе се судирале додека тензиите започнале да растат. На 31 јули 1869 година, за време на посетата на италијанскиот брод на хидрографска мисија, избувнал судир меѓу италијанските морнари и хрватските државјани на Шибеник. Во судирот биле тешко повредени 14 италијански морнари и неколку Хрвати. Овој судир се претворил во дипломатски меѓу Кралството Италија и Австроунгарија, познат како Афера Монцамбано.[20] Во меѓувреме, Народната партија почнала да се организира подобро и полека да ги освојува руралните општини во далматинската заднина и на островите, што кулминирало со изборите во 1870 година, кога ги освоила мнозинството места во парламентот. На 15 февруари 1873 година, Партијата го освоила првиот голем град - Шибеник, каде Анте Шупук бил избран за градоначалник. Во 1882 година, и покрај заплашувањето и насилството од паравоените единици на Автономистичката партија, Народната партија на Гајо Булат го победила Антонио Бајамонти од Автономистичката партија, со што станал градоначалник на Сплит. Набргу потоа, Народната партија победила на изборите во општините Стари Град и Трогир, додека Автономистичката партија управувала само со Задар. Во 1883 година, хрватскиот бил прогласен за официјален јазик на парламентот на Далмација.

Во исто време, мрежата на хрватски училишта се зголемила. Во 1866 година, Хрватската учителска школа (хрватски: Hrvatska učiteljska škola) била отворена во Арбанаси кај Задар. Во 1883 година имало околу 300 основни и 3 гимназии (во Дубровник, Котор и Сплит ) во кои се зборувало за хрватски јазик. Во 1898 година во Задар била отворена хрватска гимназија.

Српско-хрватската поделба[уреди | уреди извор]

Подигнување на споменикот посветен на Иван Гундулиќ во Дубровник, 20 мај 1893 година

Откако Вук Караџиќ, Илија Гарашанин и Јован Суботиќ започнале да пишуваат за Далмација како српска земја, по признавањето на Кралството Србија како независна држава на Берлинскиот конгрес во 1878 година, различните интереси на Хрватите и Србите во Далмација станале повеќе евидентни. Србите континуирано почнале да ја споменуваат Далмација како „српска земја“.[21] По ентузијазмот на Хрватска од австроунгарската окупација на Босна и Херцеговина, во која биле вклучени бројни хрватски војници од Далмација, од кои многумина загинале, и поради барањето за обединување на Босна и Херцеговина со Хрватска и Славонија, судирот станал неизбежен.[22] Во 1879 година, Србите од Буковица гласале за италијанскиот кандидат на Автономистичката партија, наместо за Народната партија Миховил Клаиќ. Народната партија ова го нарекла предавство во Буковица.[22] Набргу потоа, биле основани посебни хрватски и српски партии, но Хрватите сè уште имале мнозинство во далматинскиот режим.

Во ноември 1881 година, Србите и Црногорците кои живееле во внатрешноста на Которскиот Залив, на територијата на Кралството Далмација, се побуниле против задолжителната регрутација, која била обврска на сите граѓани на Монархијата. Австриската војска, на чело со фелдмаршалот Стјепан Јовановиќ, го потиснала овој бунт во мај 1882 година.

Во 1891 година, Фрањо Супило започнал да ја издава „Црвена Хрватска“ (хрватски: Crvena Hrvatska), списанието во кое се пишувало против српските претензии за Далмација и за обединување на Далмација со Хрватска.[23] Во 1893 година, по повод подигањето на споменикот посветен на Иван Гундулиќ во Дубровник, дошло до големи тензии меѓу Хрватите и Србите. Имено, многу хрватски достоинственици, политичари и уметници дошле во Дубровник, па свеченоста се претворила во изложба на хрватскиот национализам кога луѓето почнале да скандираат за Хрватска, наспроти желбите на некои од дубровчаните кои биле застапници на српските идеи, како на пр. Медо Пучиќ.

Со афирмацијата на таканаречената политика на нова насока, српско-хрватските односи започнале да се подобруваат. Ова било потврдено со потпишувањето на Задарската резолуција на 25 февруари 1907 година. Д-р Ловро Монти изјавил: „Со Србите можеме многу, без Србите малку, а против Србите ништо“.[24] Во 1905 година, за прв пат, роден во Далмација, Нико Нардели (Народна партија), бил назначен за гувернер. Во 1912 година, италијанскиот јазик бил укинат во јавните канцеларии и судовите. Меѓутоа, австриската влада сè уште користела италијански и германски јазик во својата официјална кореспонденција.

Прва светска војна[уреди | уреди извор]

СМС Ерцхерцог Фердинанд Макс, 1905 година

Веднаш по избувнувањето на Првата светска војна, биле забранети сите организации кои власта ги сметала за блиски до Србија или со идејата за создавање единствена држава за сите јужнословенски народи. Многу истакнати политичари биле прогонувани и уапсени додека некои емигрирале. До 1915 година, кога Кралството Италија им се приклучило на силите на Антантата по Лондонскиот договор, немало воени операции на Јадранот, но оттогаш поморските судири станале чести. Поради сојузничката блокада на Отрантскиот теснец, трговијата во Јадранот речиси целосно запрела. Владата регрутирала многу бродови за воени цели, додека цивилното пловење било речиси целосно суспендирано. На островите и на пристаништата биле наметнати задолжителни прекини поради страв од бомбардирање. Голем број црковни ѕвона биле отстранети, стопени и користени за воени цели. Борбите се воделе и околу Ластово и далечните острови, па таму биле поставени артилериски оруќја. Во 1917 година француските воздухопловни сили го бомбардирале Ластово.[25]

Во Далмација, гладот и недостигот почнале да се појавуваат, додека во исто време унгарските закони забранувале извоз на храна во австриската половина на Монархијата (од која Далмација била дел) во случај на војна. Далмација добивала помош во храна преку пристаништето Трст, но износите биле несоодветни, понекогаш дури и целосно бескорисни, а честопати пристигнувале предоцна (на пример, резервите наменети за 1917 година пристигнале во 1918 година [26] ). Затоа, Фрањевците и добродетели од Загреб ја организирале акцијата за испраќање далматински деца во Славонија и Мославина за да имаат соодветна исхрана. Војната го уништила далматинското земјоделство. На крајот на војната избувнале епидемии на тифус, колера, сипаници и шпански грип, предизвикувајќи смрт на многу луѓе.[26]

Во 1915 година, Хрватите сочинувале 34% од персоналот на австроунгарската морнарица.[27] Освен во морнарицата, Далматинците се бореле и во копнени единици, имено во 22-от царски полк, 23-от задарски царски полк за домашна стража, 37-миот дубровнички царски полк и далматинските пушки. По италијанската најава за војна, Хрватите главно биле испратени да се борат на фронтовите против Италија, бидејќи владата очекувала тие да бидат мотивирани да се борат против оние кои ги малтретирале во минатото.

Како што завршила војната, имало и случаи на пребегнување, а во февруари 1918 година избувнал бунт на морнарите во заливот Котор, бунтот Катаро. Во 1917 година, претставниците на Далмација во Царскиот совет на чело со Вјекослав Спинчиќ, Јосип Смодлака и Иво Продан, ја напишале Мајската декларација, во која презентирале програма за обединување на сите Јужни Словени во рамките на Австроунгарија, која морала да се подели на три еднакви делови - Австрија, Унгарија и Хрватска. На крајот на војната, бил основан Националниот совет за Далмација во Задар и обединетата Национална организација за Далмација во Сплит. Овие тела набргу почнале самостојно да управуваат со Далмација.[26] Во последните денови од монархијата, генералот Стјепан Саркотиќ успеал да ги убеди унгарскиот премиер Шандор Векерле и царот Ксрло I да го поддржат обединувањето на Далмација со Хрватска, но тоа не се случило до распадот на монархијата во 1918 година. На 29 октомври 1918 година, кога се распаднал австроунгарскиот парламент, хрватскиот парламент донел одлука со која Хрватска и Славонија ги прекинале државно-правните односи со Австроунгарија и, заедно со Далмација и градот Риека, се приклучиле на Државата на Словенците, Хрватите. и Србите.

Демографска историја[уреди | уреди извор]

1818–1857 година[уреди | уреди извор]

Според М. Лорковиќ, вкупното население на Далмација броело 297.912 во 1818 година; 326.739 во 1825 година; 338.599 во 1830 година; 390.381 во 1840 година; и 393.715 во 1850 година [28][29]

Врз основа на пописот од 1857 година, Кралството Далмација имало 415.628 жители.[30] Според анализата на пописот од 1857 година, 318.500 (76,5%) жители биле Хрвати, 77.500 (18,5%) Срби, а околу. 20.000 зборувале италијански (5%).[31] Процентот на далматинските Срби бил 19,9% во периодот 1830-1850 година.[31] Во градовите, жителите биле 71% Хрвати, 22% Италијанци и 7% Срби.[31] Во Котор имало 745 Срби; во сите други градови имало помалку од 400.[31] Бројот на Србите во Далмација опаднал; сепак, на север се зголемил.[31] Кај православните имало по еден свештеник на секои 400 луѓе, додека кај католиците по еден свештеник на секои 330 луѓе.[31]

1880 година[уреди | уреди извор]

Австрискиот попис од 1880 година ги забележал следните етнички групи во Кралството:

1900 година[уреди | уреди извор]

Австриски попис од 1900 година:[32]

Религија

1910 година[уреди | уреди извор]

Според официјалниот австриски попис од 1910 година, населението по религија и мајчин јазик било:[33]

Религија
Јазик
  • српско-хрватски: 610.649
  • Италијански: 18.028
  • Германски: 3.081
  • Други: 3.077

Градови[уреди | уреди извор]

Главните градови биле (1900):[34]

Административна поделба[уреди | уреди извор]

Карта на Кралството Далмација
Областа на Кралството Далмација, надредена на современите внатрешни граници на Хрватска (областа на Которскиот Залив е во Црна Гора)

Од 1822 до 1868 година Кралството Далмација било административно поделено на четири кругови (окрузи, италијански: circoli или capitanati circolari, хрватски: okruzi или okružna poglavarstva) - Задар, Сплит, Дубровник и Котор - тие биле поделени на италијански окрузи: distret (preture, хрватски: kotari - preture), секоја од општините (италијански: comuni, хрватски: općine). Во 1868 година круговите биле укинати и Далмација била поделена на 13 поголеми (административни) области (италијански: distretti politici или capitanati distrettuali, хрватски: kotari или kotarska poglavarstva) чии главни градови биле (1880):

Окрузите, како владини единици со префектот назначен од владата (италијански: capitano distrettuale, хрватски: kotarski poglavar), биле поделени на судски области (италијански: distretti giudiziari, хрватски: sudski kotari ) и овие на општини (хрватски: comuni, хрватски: općine) како локални власти со избраниот општински совет (италијански: consiglio comunale, хрватски: općinsko vijeće) и градоначалник (италијански: podestà, хрватски: načelnik) избран од советот.

Религија[уреди | уреди извор]

Римокатоличкиот архиепископ имал седиште во Задар, додека бискупиите биле Которската, Хварската, Дубровничката, Шибеничката и Сплитската епархија. На чело на православната заедница застанал епископот задарски.

Употребата на хрватско-словенски литургии напишани со глаголица, многу древна привилегија на римокатолиците во Далмација и Хрватска, предизвикало многу контроверзии во текот на првите години на 20 век. Постоела значителна опасност латинските литургии целосно да бидат заменети од глаголицата, особено меѓу северните острови и во руралните комуни, каде што словенскиот елемент бил семоќен. Во 1904 година, Ватикан забранил употреба на глаголица на чествувањето на Кирил и Методиј, бидејќи веројатно ќе го нарушиле единството на католицизмот. Неколку години претходно, словенскиот архиепископ Рајчевиќ од Зара, разговарајќи за „глаголицата“, го осудил движењето како „иновација воведена од панславизмот за да му олесни на католичкото свештенство, по секоја голема револуција во балканските држави, да раскрсти со латински Рим“.

Гувернери[уреди | уреди извор]

Шефот на австриската царска администрација во Далмација бил царско-кралски провинциски гувернер (италијански: IR Governatore Provinciale, хрватски: c. k. Guverner) назначен од царот. Од 1852 година бил познат како царско-кралски поручник ( италијански: IR Luogotenente, хрватски: c. k. Namjesnik).

  • Фрањо Томашиќ (1815–1831)
  • Вода Венцеслау Лилиенберг (1831–1841)
  • Иван Август Турцки (1841–1848)
  • Лудвиг фон Велден (1848)
  • Јосип Јелачиќ (1848–1859)
  • Лазар Мамула (1859–1865)
  • Фрањо Филиповиќ (1865–1868)
  • Јохан Вагнер (1868-1869)
  • Готфрид Ауерсперг (1869)
  • Јулиус Флук фон Лајденкрон (1869-1870)
  • Гаврило Родиќ (1870–1881)
  • Стјепан Јовановиќ (1882–1885)
  • Лудовик Корнаро (1885–1886)
  • Драгутин Блажековиќ (1886–1890)
  • Емил Давид (1890-1902)
  • Еразмус Хендл (1902–1905)
  • Никола Нардели (1905–1911)
  • Марио Атемс (1911-1918)

Војска[уреди | уреди извор]

Воени единици во кралството на почетокот на Првата светска војна:

  • Заедничка армија
    • 22-ри (далматински) пешадиски полк „Граф фон Лејси“ (гарнизон: Спалато/Сплит)
  • Царско-кралскиот ландвер
    • Царско-кралска далматинска државна пушкарска дивизија (гарнизон: Сињ)
    • 23-ти царско-кралски пешадиски полк ландвер (гарнизон: Зара/Задар)
    • 37-ми царско-кралски пешадиски полк ландвер (гарнизон: Гравоса/Груж)

Политика[уреди | уреди извор]

Далматински парламент[уреди | уреди извор]

Кралството Далмација одржало избори за Парламентот на Далмација во 1861, 1864, 1867, 1870, 1876, 1883, 1889, 1895, 1901, 1908 година.

Рајхсрат[уреди | уреди извор]

1907 година

На изборите во 1907 година, Далмација ги избрала следните претставници во долниот дом на Рајхсратот (Царски совет) [35]

  • Хрватската партија
    • Вичко Ивчевиќ
    • Перо Чингрија
    • Анте Тресиќ Павичиќ
    • Јурај Бјанкини
  • Партија на правата
    • Иво Продан
    • Анте Дулибиќ
    • Анте Шесардиќ
    • Јосип Виргил Периќ
  • Српска народна партија
    • Душан Баљак
    • Ѓуро Вукотиќ
  • Хрватската народна напредна партија
    • Јосип Смодлака
1911 година

На изборите во 1911 година, Далмација ги избрала следните претставници:[35]

  • Хрватската партија
    • Анте Дулибиќ
    • Вичко Ивчевиќ
    • Фране Иванишевиќ
    • Анте Тресиќ Павичиќ
    • Анте Вуковиќ
    • Јурај Бјанкини
  • Партија на правата
    • Иво Продан
    • Јосип Виргил Периќ
  • Српска народна партија
    • Душан Баљак
    • Михо Бјеладиновиќ
  • Независен
    • Фране Булиќ

Поврзано[уреди | уреди извор]

Литература[уреди | уреди извор]

  • Bilandžić, Dušan (1999). Hrvatska moderna povijest. Golden marketing. ISBN 953-6168-50-2.
  • Macan, Trpimir (1992). Povijest hrvatskog naroda. Školska knjiga. ISBN 86-401-0058-6.
  • Stipetić, Vladimir (2012). Dva stoljeća razvoja hrvatskog gospodarstva (1820.-2005.). HAZU. ISBN 978-953-154-110-7.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 Macan, 265.
  2. Macan, 266.
  3. Ferdo Šišić, Hrvatska povijest, Kratki pregled povijesti republike dubrovačke, Zagreb, 1913.
  4. Ferdo Šišić, Hrvatska povijest, Kratki pregled povijesti republike dubrovačke, Zagreb, 1913
  5. „Međunarodni znanstveni skup: Francuska uprava u Dubrovniku (1808. – 1814.)“. Архивирано од изворникот на 2014-09-03. Посетено на 2017-11-04.
  6. „Gradoplov :: Radio Dubrovnik“. radio.hrt.hr. Архивирано од изворникот на 2017-11-07. Посетено на 2023-09-10.
  7. „Izvještaj generala Molitora o pohodu u Dalmaciju 1806. godine“. Hrvatski povijesni portal. 12 February 2023. Архивирано од изворникот на 2017-11-07. Посетено на 2023-09-10.
  8. 8,0 8,1 Tado ORŠOLIĆ, Teritorijalne snage za francuske uprave u Dalmaciji (1806.–1809.)
  9. 9,0 9,1 9,2 Ferdo Šišić, Hrvatska povijest, Austrijska i francuska dalmacija i Ilirija (1797.-1815.), Zagreb, 1913.
  10. http://hrcak.srce.hr/file/95497 Stjepan Ćosić, Državna uprava u Dalmaciji i crkveni preustroj 1828./1830. godine, p. 51
  11. Macan, 271.
  12. Macan, 288.
  13. „Vanda Babić, Josip Miletić: Kulturni život Boke i preporodna gibanja [Bay of Kotor's Cultural Life and Revolutionary Movements], Kolo, Broj 3, Fall of 2007“. matica.hr. Посетено на 9 April 2018.
  14. Macan, 294.
  15. Macan, 309.
  16. „povijest.net, Hrvatski narodni preporod u Dalmaciji i Istri, Hrvoje Petrić“. 12 February 2023.[мртва врска]
  17. „Nikša Stančić: Iz rukopisne ostavštine Mihovila Pavlinovića, Historijski zbornik 25-26, Zagreb 1972.-73., p. 305-332“ (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-11-07. Посетено на 2017-11-06.
  18. (nje.) W. R. Rosner: Schönfeld, Anton (Maria Emmerich Wilhelm) Frh. von (1827-1898), Feldzeugmeister, ÖBL 1815-1950, sv. 11 (Lfg. 51, 1995), p. 70f.
  19. (Montenegrin) Tomislav Grgurević: Crna Gora i Bokeljski ustanak, Montenegrina/Feljton iz lista Republika, objavljen krajem 2007. Pristupljeno 16. svibnja 2016.
  20. Lawrence Sondhaus: The Naval Policy of Austria-Hungary, 1867-1918: Navalism, Industrial Development, and the Politics of Dualism, Purdue University Press, 1994., p. 12.
  21. Macan, p. 312.
  22. 22,0 22,1 „SLOBODNA DALMACIJA, NEDJELJA 13. kolovoza 2000. - podlistak: Preokret i odvajanje“. arhiv.slobodnadalmacija.hr.
  23. Crvena Hrvatska, Dubrovnik, No. 32, August 12, 1893, p. 1–2.
  24. Bilandžić, p. 25.
  25. Hlede, Vjekoslav. „Povijest Lastova“. www.lastovo.org. Архивирано од изворникот на 2013-04-07. Посетено на 2017-11-12.
  26. 26,0 26,1 26,2 Franko Mirošević: Prilozi za povijest Dalmacije u 1918. godini
  27. „When Czech mariners sailed the seas - Radio Prague“. 10 May 2011.
  28. Šime Peričić (1998). Gospodarska povijest Dalmacije od 18. do 20. stoljeća. Matica hrvatska. стр. 98. ISBN 9789536419159.
  29. Igor Karaman (2000). Hrvatska na pragu modernizacije, 1750-1918. Naklada Ljevak. стр. 151. ISBN 978-953-178-155-8.
  30. Statistische übersichten über die bevölkerung und den viehstand von Österreich nach der zählung vom 31. October 1857, p. 49
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 Marino Manini (2001). Zbornik radova s Međunarodnog znanstvenog skupa Talijankska uprava na hrvatskom prostoru i egzodus Hrvata 1918-1943. Hrvatski institut za povijest. стр. 312.
  32. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bd. 14 Dalmatien, p. 88
  33. „Spezialortsrepertorium der österreichischen Länder I-XII, Wien, 1915–1919“. Архивирано од изворникот на 2013-05-29.
  34. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bd. 14 Dalmatien
  35. 35,0 35,1 „Dvije pobjede don Ive Prodana na izborima za Carevinsko vijeće u Beču“.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]