Илија Гарашанин

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Спомен биста на почетокот на чаршијата во Грочка, дело на вајарот Никола Јанковиќ .
Илија Гарашанин
Илија Гарашанин

Илија Хаџи-Милутиновиќ - Гарашанин (роден во Гараши кај Аранѓеловац, 16 јануари / 28 јануари 1812 година- Грочка, 10 јуни / 22.јуни 1874 година) бил српски државник, премиерот, еден од бранителите на Уставот, креаторот на Нацрт.

Биографија[уреди | уреди извор]

Тој бил син на Хаџи Милутин Савиќ, богат трговец.[1] Савиќ потекнувал од Бјелопавлиќи, Црна Гора, од каде што се населиле во селото Гараши.[2] Илија го зел новото презиме Гарашанин, по неговото родно место кај Аранѓеловац - тогашна нахија на Крагуевац. Илија најпрво се школувал во куќата на неговиот татко, подучувани од приватни учители. Потоа учел грчко училиште во Земун, а потоа извесно време во Ораховица, каде научил германски јазик.[1] Кога се вратил дома, првично му помагал на својот татко во трговијата. Во 1837 година Принцот Милош Обреновиќ го земал во државна служба и го поставил за цариник во селото Вишњица, на Дунав, а подоцна и во Белград. Кога ја вовел редовната војска, кнезот Милош го назначил Гарашанин за офицер, во чин полковник. По заминувањето на кнезот Милош, тој престојувал извесно време во Влашка. Во 1842 година неговиот татко и постариот брат, кои биле на страната на Вучиќ, загинале во борбата против принцот Михаило, по наредба на принцот.[3] Истата година бил назначен за помошник министер за внатрешни работи. Вучиќ кога во 1843 г. на барање на Русија, Вучиќ морал да ја напушти земјата, наместо тоа Гарашанин станал министер за внатрешни работи и на таа функција останал до 1852 година.[1]

Политичка кариера[уреди | уреди извор]

Гарашанин бил еден од најголемите државници и администратори во времето на омбудсманот.[1] Тој бил многу конзервативен во домашната политика и го сметал бирократскиот начин на администрација за единствен можен. Во надворешната политика, тој бил првиот југословенски државник меѓу Србите, верувајќи дека само една голема југословенска држава може да ја задржи својата независност и да избегне зависност и од Русија и од Австрија. За разлика од другите српски државници (современи), Илија не бил доволно образован или образуван во странство. Но, во неговите зрели години, тој многу патувал низ Европа и стекнал многу европски работи. Тој важел за „копчето“ меѓу „старците“ и „помладите“ - ликови во српската политика.

Литографија на Анастас Јовановиќ, 1852 г.

Имал големи заслуги во воспоставувањето на режимот на народниот правобранител. Тој создал полиција во Србија и бирократски начин на владеење.[4] Гарашанин се залагал за цврста линија на авторитет и апсолутна послушност на подредените. Обичниот народ го сметал за неспособен штитеник на државата.[4] Во 1844 година, Гарашанин бил претседател на „српската влада“. Во надворешната политика имал многу широки ставови, кои ги искажал во својот Нацр од 1844 година, според кои Србија требало да работи на создавање голема југословенска држава, под нејзино раководство. Во 1848 година, за разлика од Вучиќ, тој се обидел да ја натера Србија да им помогне на транскосовските Срби, но кога му бил понуден Австрискиот орден по задушувањето на унгарскиот бунт, тој го одбил. Во „Цртеж“ тажно признава дека меѓу сите Јужни Словени најбројни се Бугарите кон кои српската страна мора да има посебна асимилаторска политика.

По смртта на Петронијевиќ во 1852 година, тој станал претставник на принцот и министер за надворешни работи, но на таа функција останал само до пролетта 1853 година. Потоа бил ослободен на формално барање на Русија, која знаела за неговите намери да ја поврзе Србија со западните сили во источната криза, која се отворала, особено кон Франција, а не со Русија. Од 1856 година до 1858 година. Тој бил во Советот во 1945 година, а кога, по Парискиот мир, принцот Александар Караѓорѓевиќ подлегнал на австриското влијание, Гарашанин се свртел против принцот. Во борбата против австрофилската политика на принцот, тој барал поддршка не само од Франција,па дури и од Русија, која, покрај сè што му направила таа сила во 1853 година, се приближила и ја добила нејзината доверба. За време на заговорот на Тенка во 1857 година, принцот Александар, поттикнат од австрискиот конзул, сакал да се посомнева во Гарашанин дека е вмешан во заговорот, но на крајот не можел ништо да му направи поради француската дипломатија, која го ставила под своја заштита. Од тој момент, Гарашанин решително работел на соборување на Караѓорѓевиќ. Тој е одговорен и за одвојувањето на Порте и Австрија, која дотогаш заедно го поддржувала Александар Караѓорѓевиќ, што предизвикало интервенција на Порта против него.[1]

По мисијата на Етем-паша (почетокот на 1858 година), тој станал министер за внатрешни работи во министерството на Магазиновиќ, што Порта, поддржана од Русија и Франција, му ја наметнала на Караѓорѓевиќ. Влегол во владата со намера да го избрка принцот. Покрај отпорот на кнезот Александар и еден дел од Соборот, тој успеал да го донесе и Законот за народното собрание. Водејќи на изборите за тоа Собрание како министер за внатрешни работи, тој се обидел да избере што е можно повеќе противници на принцот. Тој се надевал дека со помош на Собранието ќе успее да го собори кнезот, а за тој случај имал подготвено вицекралство, кое ќе управува со земјата, додека Портата и големите сили не се договорат за нов кнез. Тој бил обвинет од неговите противници дека сака сам да го преземе тронот. Извесно е дека се подготвувал да биде член на вицекралството. Што се однесува до неговите претензии за тронот, се чини дека тие не се доволно докажани, иако Французите го споменувале како можен принц.[1]

Кога свети Андрејскиот собор побарал од Александар Караѓорѓевиќ да поднесе оставка, тој исплашен го молел Гарашанин да го однесе со својот автомобил во градот на Турците . Гарашанин го направил тоа, но веднаш го објавил заминувањето на кнезот во градот како напуштање на престолот. Следниот ден е Св. Собрание на Андреј го прогласило Караѓорѓевиќ за расчинет, а наместо да се избере пратеник, тие веднаш ја основале династијата Обреновиќ.[1] Основањето на Обреновиќ е извршено без знаење на Гарашанин. Одлучувајќи да избегне какво било крвопролевање што би можело да предизвика австриската интервенција, Гарашанин не сакал да издаде наредба до војската и да го растера собранието.

По враќањето на кнезот Милош, Гарашанин застанал настрана. Кога принцот Михаило се искачил на тронот, Гарашанин, кога Русија му препорачала на Михаило, тој станал во 1861 претседател на Советот на министри и министер за надворешни работи. За време на принцот Михаило Гарашанин, тој се занимавал речиси исклучиво со прашања од надворешната политика. Тој ја прифати идејата на Михаило за војна со Турција и работел напорно за да склучи воени сојузи со Црна Гора и Грција. Во исто време, тој организирал пропаганда на целиот Балкански Полуостров, за штом Србија стапи во војна со Турција, да дојде до општо востание на угнетените народи против Отоманската империја. За време на неговото министерство, прашањето за царските градови било решено и турските гарнизони заминале во 1867 година сите тврдини што ги држеле во Србија.[1]

Во 1867 година, Гарашанин ненадејно бил отпуштен, веројатно затоа што бил премногу противник на планираниот брак на Михаило со блиска роднина, Катарина Константиновиќ, внука на вујкото на Јеврем Обреновиќ.[1] Разрешувањето на Гарашанин предизвикало енергични протести од Русија. Иако се зборувало за отпуштање, тој всушност формално поднел оставка на крајот на 1867 година,[5] како премиер и министер за надворешни работи. За време на загинувањето на Михајло во 1868 тој во 1941 година се нашол во Топчидер и веднаш побрзал во Белград да ги извести министрите за несреќата што се случила. Благодарение на неговата смиреност веднаш биле преземени мерки за одржување на редот. Гарашанин ги поминал последните години од својот живот далеку од политиката, на својот (татков) имот во Гроцка. Од 5 февруари 1845 г. бил почесен член на Друштвото на српската литература. Гарашанин зад себе оставил огромна политичка кореспонденција.

Неговиот син Милутин Гарашанин (политичар) (1843-1898) бил српски дипломат, српски амбасадор во Париз.[6]

Бил одликуван со Орден на принцот Данило I[7] и со Обилиќ медал .[8]

Поврзано[уреди | уреди извор]

  • Гарашанин
  • Цртежи
  • Првата влада на Илија Гарашанин
  • Владата на Илија Гарашанин од 1861 г.
  • Список на премиери на Владата на Србија
  • Список на министри за надворешни работи на Србија

Наводи[уреди | уреди извор]

 

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Народна енциклопедија, Ст. Станојевић, Загреб, 1925—1929.
  2. „Време”, Београд 27. децембар 1932.
  3. „Дело”, Београд 1. јул 1913.
  4. 4,0 4,1 Stokes 1990.
  5. „Време”, Београд 4. август 1926.
  6. „Дело”, Београд 1. јануар 1898.
  7. Acović, Dragomir (2012). Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima. Belgrade: Službeni Glasnik. стр. 85.CS1-одржување: ref=harv (link)
  8. Acović, Dragomir (2017). „Šest vekova odlikovanja među Srbima“. Politikin zabavnik. 3438: 14.

Литература[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]