Земја (планета)

Од Википедија, слободната енциклопедија
(Пренасочено од Планета Земја)
Прејди на: содржини, барај
Оваа статија е за планетата од Сончевиот систем. За останатите значења на поимот „земја“, видете ја страницата за појаснување.
Земја  Астрономски симбол на Земјата
Фотографија на Земјата,сликана од „Аполо 17“
Фотографија на Земјата,
сликана од „Аполо 17
Епоха J2000.0
Апхелион &10000000000000152098000152.098.232 км
1.01671388 АЕ
Перихелион &10000000000000147098000147.098.290 км
0.98329134 АЕ
Голема полуоска &10000000000000149598000149.598.261 км
&100000001000002610000001,00000261 АЕ
Отстапување &100000000016711230000000,01671123
Орбитален период &10000365256363004000000365,256363004 денови
&100000010000174210000001,000017421 јул. год.
Просечна
орбитална брзина
&1000000000000297800000029,78 км/с
&10000000000000107200000107.200 км/ч
Средна аномалија &10000000035751716000000357,51716°
Наклон &100000000000071550000007,155° кон Сончевиот екватор
&100000000001578690000001,57869° кон постојаната рамнина
Долж. на
извиш. израсток
&10000000034873936000000348,73936°
Аргумент на перихелионот &10000000011420783000000114,20783°
Сателити 1 ( Месечината)
Физички карактеристики
Среден радиус &100000000000000063710006.371,0 км
Екваторски радиус &100000000000000063780996.378,1 км
Поларен радиус &100000000000000063567996.356,8 км
Сплеснатост &100000000000335280000000,0033528
Обиколка &1000000000000004007515940.075,16 км (екваторска)
&1000000000000004000800040.008,00 км (меридијанска)
Површина &10000000000000510072000510.072.000 км2

&10000000000000148939999148.940.000 км2 копно (29,2%)

&10000000000000361132000361.132.000 км2 вода (70,8%)
Волумен 1,08321×1012 км3
Маса 5,9736×1024 кг
3,0×10-6 сонца
Средна густина &100000000000055150000005,515 г/см3
II вселенска брзина &1000000000001118600000011,186 км/с
Период на околуѕвездено свртување &100000000997269680000000,99726968 д
23ч 56м 4.100с
Брзина на екваторско свртување &100000000000000016744001.674,4 км/ч (&10000000000004651000000465,1 м/с)
Осен наклон 23°26'21",4119
Албедо &100000000000003670000000,367
Темп. на површината
   Келвини
   Целзиусов°
мин. средна макс.
184 K &10000000000002872000000287,2 K 331 K
&09999999999999107999999-89,2 °C 14 °C &1000000000000057800000057,8 °C
Атмосфера
Површ. притисок &10000000000101325000000101,325 kPa (морско ниво)
Состав &1000000000000078000000078,08% азот (N2)
&1000000000000209500000020,95% кислород (O2)
&100000000000000930000000,93% аргон
&100000000000000380000000,038% јаглерод диоксид
околу 1% водена пареа (во зависност од климата)

Земјата е една од осумте планети во Сончевиот систем. Таа е трета земја по оддалеченост од Сонцето и најголема планета со цврста површина, за разлика од гасовитите „џинови”. Планетата земја има еден природен сателит, Месечината, и засега е единствената позната планета на која има живот. Во геологијата преовладува мислењето дека земјата е стара околу 4,6 милијарди години, што е потврдено со одредувањето на времето на полураспаѓање на ураниумот и ториумот. Времето на полураспаѓање на U238 е 4,51 x 109 , а Th232 е 1,39 x 1010 години.[1]

Земјата има и магнетно поле кое, заедно со атмосферата, ја штити од зрачење (штетно по живите суштества кои ја населуваат земјата). Атмосферата, исто така служи и како штит за одбивање на помалите метеори, кои поминувајќи низ неa согоруваат пред да стигнат до земјената површина.

Единствениот познат сателит на земјата, Месечината, почнала да кружи околу земјата пред 4,53 милијарди години. Денес, земјата прави круг околу сонцето на секои 366,26 кругови кои ги направила околу својата оска (што е еднакво на бројката од 365,26 сончеви денови). Земјината оска се наоѓа под агол од 23,5°[2] што е последица за менувањето на годишните времиња на Земјината површина.

Атмосферските услови се значајно променети одкако настанал животот на планетата и ни создава еколошка рамнотежа која ги модифицира условите на површината на земјата. Околу 71% од Земјината површина е покриен со вода. Земјата е единствена планета во сончевиот систем каде што водата може да остане во течна состојба. Останатите 29% се континентите и островите. Земјината површина е многу променувана во текот на многу милиони години, а причина се тектонските движења.

Земјата, исто така реагира и на надворешниот свет во одредени мери. Нејзиниот релативно голем сателит, Месечината, влијае на плимата и осеката, го стабилизира променувањето на степенот на Земјината оска со што постепено ја менува должината на ротациониот период на земјата. Дождот од комети, во периодот по настанувањето на земјата, одиграла голема улога во настанувањето на океаните. Покасно, сударите со астероидите предизвикале значајни промени во Земјината површина.

Историја[уреди]

Овој наш свет ниту е од бога направен ниту од луѓето, тој отсекогаш постоел, бил и ќе биде вечно жив оган, кој со мера се пали и со мера се гаси. — Хераклит

Научниците успеале да реконструираат подробни информации за минатото на планетата. Земјата и други планети во сончевиот систем се формирале пред 4,6 милијарди години[3][4][5][6] од сончева магла, маса од прашина и гас во облик на диск кои заостанале по формирањето на сонцето. Првобитно, земјата била растопена маса, потоа е формирана надворешна обвивка на планетата Земја (Земјина кора) при ладење. Истовремено со формирањето на кората, почнало да се акумулира вода во атмосферата. Набрзо после тоа настанала и Месечината, веројатно како последица на судар со објект, со големина како планетата Марс, и 10% маса од земјата[7], наречена Теја.[8] Дел од масата се споил со Земјината маса, а друг дел е исфрлен во Вселената, но доволно за да се формира Месечината.

Гасовите и вулканските активности ја создале првобитната атмосфера. Со кондензирање на водената пареа од мразот кој го донеле кометите, настанале океаните.[9] Се верува дека високоенергетска хемиска реакција создала самоудвојување на молекулите пред околу 4 милијарди години, а пола милијарда години потоа, настанале првите облици на живот на земјата.[10]

Развојот на фотосинтезата овозможил животинските форми директно да ја користат сончевата енергија. Кислородот кој настанал во тој процес и оној кој се акумулирал во атмосферата се претворил во озонска обвивка во горната атмосфера. Инкорпорацијата на малку од клетките допринела во развојот на комплексни клетки кои се нарекуваат еукариотт. Озонската обвивка ги абсорбирала ултравиолетовите зраци, што овозможило понатамошен развој на живите клетки на земјата[11].

Пангеја, најмладиот суперконтинент

Земјината површина во текот на стотина милиони години постојано го менувала својот облик, се формирале континенти и подоцна се губеле, мигрирале и со текот на времето, спојувајки се, формирале суперконтиненти. Пред околу 750 милиони години, најстариот познат суперконтинент, Родинија, почнал да се дели на континенти, кои повротно, пред околу 600-540 милиони години, се прекомбинирале и се соединиле во друг суперконтинент, Панотија, по што конечно го формирале Пангеја, која се растурила пред околу 180 милиони години[12]. На почетокот на шеесетите години на 20 век, се претпоставувало дека измеѓу 750 и 580 милиони години, постоела ледена активност на земјата, што довело до нејзино прекривање на површината со слој на мраз. Оваа хипотеза е наречена „Снежна Земја“ и е многу важна бидејки и претходела на Камбриумската експлозија која го условила создавањето на повеќеклеточните организами[13].

По Камбриумската експлозија(нагло развивање на животот) имало пет масовни уништувања[14]. Последното уништување се случило пред 65 милиони години, кога метеорит удрил во Земјата и со тоа е предивикано исчезнувањето на диносаурусите и другите големи Рептили, иако некои мали животни, цицачи, преживеале. Во текот на 65-те милиони години, цицачите се размножиле и настанале многубројни видови, а пред неколку милиони години, африканските мајмуни успеале да се исправат на две нозе[15]. Ова овозможило користење на разни орудија и допринело во развојот на комуникацијата, која влијаела на стимулацијата во развојот на големиот мозок. Развивањето на цивилизациите овозможило лиѓето да влијаат на земјата во многу краток период на начин на кој не влијаело ниту едно друго живо суштество[16].

Структура и состав на земјата[уреди]

По големина, земјата е петта во сончевиот систем. За разлика од некои други планети, земјата не е гасовит џин, каква што е Јупитер на пример. Земјата има цврста површина како и Меркур, Венера и Марс, од кои земјата е најголема, со најголема густина, најсилна гравитација и најсилно магнетно поле. Генерално, земјата се состои од атмосфера, биосфера, хидросфера и нејзините внатрешни градби под површината.

Подредени планети според големината (од лево кон десно): Меркур, Венера, Земја, Марс

Облик на земјата[уреди]

Обликот на земјата многу наликува на ротационен елипсоид. Сепак, ова геометриско тело, кое до пред неколку години се користело за интерпретација, не одговара во потполност со обликот на земјата. Поради тоа елипсоидот во научните истражувања е заменет со новиот, приближен облик – геоид. Масата на Земјата е приближно 5,98 x 10(24)кг[17].

Ротацијата на земјата доведува до екваторската испакнатост, така што екваторската должина е за 43 км поголема од половата[18]. Најголеми локални девијации на површината на земјата се Монт Еверест (8.848 метри надморска височина), Маријана Тренч (10.911 под водната површина). Според тоа, во споредба со совршен елипсоид, земјата има толеранција од 1:584 или 0,17%, што е за 0,22% помалку од дозволената толеранција кај топка во билјардот[19]. Поради испакнатоста, најдалечната точка од центарот на земјата е планината Чимборазо во Еквадор.[20]

Хемиски состав на земјата[уреди]

Според хемискиот состав на земјата, во најголем дел ја сочинуваат: железо (32,1%), кислород (30,1%), силициум(15,1%), магнезиум (13,9%), сулфур (2,9%), никел (1,8%), калциум (1,5%) и алуминиум (1,4%), а преостанатите 1,2% ги сочинуваат мали количини на други елементи. Пред сегрегацијата на тежината, се верува дека кората во основа била сочинета од: железо (88,8%), мали количини на никел (5,8%), сулфур (4,5%), а помалку од 1% биле хемиските елементи кои подоцна се појавиле во поголеми количини[21].

Атмосфера[уреди]

Земјината атмосфера има повеќекратна улога. Таа ја штити земјата од помали метеори така што предизвикува нивно целосно согорување пред тие да стигнат до површината на земјата. Азотот и кислородот во атмосферата, заедно со Земјиното магнетно поле, ја штитат земјата од зрачењето кое би било смртоносно. Земјината атмосфера нема точно одредена граница, бидејки како што поминува времето таа станува се побледа и поретка. Атмосферата ја сочинуваат повеќе слоеви, а се протега на повеќе од 100 км над површината. Нејзе ја сочинуваат: 78% азот, 21% кислород, 0,93% аргон, 0,03% јаглерод диоксид и мали количини на водена пареа и други гасови[22]. Слоеви на атмосферата:

  • тропосфера (до височина од околу 12 км) е најнискиот и најгустиот дел од атмосферата во кој се одвиваат сите временски појави. Во овој слој температурата опаѓа во зависност од висината. Содржи голема количина на водена пареа.
  • стратосфера (до височина од околу 50 км) содржи озон кој не штити од штетните зрачења во вселената. Во пониските слоеви, температурата е постојана, а во повисоките се зголемува. Ветровите кои дуваат во стратосферата достигнуваат брзина од неколку стотини км/ч.
  • мезосфера (до височина од околу 85 км) е слој во кој се случува нагло опаѓање на температурата.
  • јоносфера или термосфера (до височина од околу 500 км) содржи јони, наелектризирани честички. Во овој слој на атмосферата, под влијание на сончевиот ветер, се создава поларна светлина. Температурата се накачува се до височина од 400 км.
  • егзосфера. Егзосферата е прелазен прстор кон вакуумот. Таа е слој со многу разредени гасови и се простира на височина од над 500 км.

Преодните простори помеѓу слоевите на атмосферата се: тропопауза, стратопауза и мезопауза.

Клима[уреди]

Stratocumulus perlucidus облаци

Најнискиот слој на атмосферата е тропосферата. Сончевата енергија го загрева овој слој и Земјината површина, предизвикувајки ширење на воздухот. Помалку густиот воздух се подига и се заменува со поладниот, тој со поголема густина. Како резултат на овој процес се појавува атмосферската циркулација (струење) која на климата и временските пригоди им овозможува прераспределба на топлината. Основните атмосферски циркулаторни потфати се состојат од ветровите во екваторскиот појас под 30° географска ширина, западно помеѓу 30° и 60° географска ширина. Сепак, океанските струи се исто така значајни фактори во одредувањето на климата, а посебно термохалинската струја која топлата енергија на екваторските океани ја распределува кон поларните региони.

Водената пареа, која се генерира преку површинското испарување, се транспортира во атмосферата. Кога атмосферските услови овозможиле подигнување на топлиот влажен воздух, водата се кондензира и се враќа на површината преку дождот. Поголем дел од водата паѓа на мали височини и со помош на речните системи се префрлува во океаните, езерата, морињата. Овој воден циклус е механизам кој има витално значење за преживувањето на копното и претставува примарен фактор во процесот на ерозија на површината во текот на геолошките периоди. Количината на дождот варира зависно од пределите, од неколку метри вода за една година до помалку од милиметар вода за истиот период.

Биосфера[уреди]

Досегашните изучувања водат кон тоа дека земјата е единственото место на кое постои живот. Животните облици ја сочинуваат биосферата на планетата. Се претпоставува дека биосферата на земјата започнала пред околу 3,5 милијарди години. Животните заедници (биоми) настанале низ целата површина на земјата, од малкубројни на арктикот и Антарктикот, до многубројни во областа околу екваторот.

Функционирањето на биосферата се заснова врз нејзините различни екосистеми, врз принципот на кружење на материите во глобални размери итн. Основните елементи (јаглерод, кислород, водород, азот и др.), организмите ги вградуваат во органските соединенија во своето тело. Органската материја поминува низ ланеците на исхрана и на крајот се разложува и минерализира. На тој начин основните елементи се враќаат во надворешната средина, од каде што повторно можат да бидат искористени. Оваа патека на основните елементи го претставува биогеохемискиот циклус на земјата, кој може да се потврди за секој елемент посебно.

Хидросфера[уреди]

Ефектот на стаклена градина

Земјата е единствената планета во сончевиот систем на чија површина има вода во течна агрегатна состојба. Водата покрива 71% од Земјината површина. Најголемиот дел од водените површини се морињата (97%), а останатиот дел е слатка вода (3%). Водата на планетата Земја постои поради спој на неколку погодни услови: орбитата околу Сонцето, вулканите, гравитацијата, ефектите на стаклена градина, магнетното поле и големите количина на кислород во атмосферата.

Земјината орбита се наоѓа надвор од областа во која е доволно топло за да се задржи водата. Без ефектот на стаклена градина кој ја зачувува топлината во атмосферата, водата на Земјата би се замрзнала. Палеонтолошките истражувања наведуваат на расцепување на Земјината површина во време кога ефектот на стаклена градина привремено исчезнал, а површината се замрзнала во текот на следните 10 до 100 милиони години.

На планетите како што е Венера, под влијание на ултравиолетовите зрачења, водената пареа се разложува на водород и кислород, водородот се јонизира и (реакција на сончевиот ветер) излегува низ надворешните слоеви на атмосферата. Ослободениот кислород се врзува за минералните слоеви на површината. Овој процес е бавен, но се смета за главна причина поради која на Венера нема вода. На Земјата, озонската обвивка ги впива поголемиот дел на ултравиолетовите зрачења во високите слоеви на атмосферата и го намалува смртоносниот процес. Освен тоа, Магнетосферата ја штити јоносферата од штетните влијанија на сончевиот ветер.

Вулканските процеси постојано исфрлаат водена пареа од внатрешноста. Проценето е дека минералите во Земјината обвивка содржат 10 пати повеќе вода од количината која ја има во океаните. Сепак, голем дел од таа водена пареа никогаш нема да биде ослободена.

Внатрешна градба на земјата

Внатрешна градба на Земјата[уреди]

Слично како и кај другите земјовидни планети, внатрешноста на земјата е поделена на повеќе слоеви:

  • Надворешна кора:
    • континентална;
    • океанска.
  • Земјина обвивка (мантија):
    • горен дел на обвивката;
    • долен дел на обвивката/
  • Јадро:
    • надворешно јадро;
    • внатрешно јадро (барисфера).

Горната обвивка, заедно со кората, се нарекува литосфера.

Кора[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Земјина кора.

Кората е надворешниот слој на земјата, на длабочина од 5 до 35 км. Составена е од континентална и океанска кора. На границата на кората и обвивката се наоѓа Мохо-слој, познат како Мохоровиќиев дисконтинуитет. Материјата од внатрешноста постојано излегува на површината со помош на вулканските отвори (кратери) и пукнатините на океанското дно. Поголемиот дел од Земјината површина е помлад од 100 милиони години, додека најстарите кори на земјата се 4,4 милијарди години стари.

Хемиски состав на Земјината кора[уреди]

Земјината кора е составена од:

Хемиски состав на Земјината кора
кислород
  
47%
силициум
  
28%
алуминиум
  
8%
железо
  
4,5%
калциум
  
3,5%
натриум
  
2,5%
калиум
  
2,5%
магнезиум
  
2,2%
Петролошки состав на Земјината кора[уреди]
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Карпа.

Земјината кора претежно е составена од лесно распадливи карпи, карпи со мала густина. Континенталната кора содржи гранит, додека океанската кора содржи најмногу базалт и габро.

  • Магматски карпи се најраспространети карпи на земјата. Настануваат со зацврстување на растопената маса на магма. Магматските карпи можат да настанат во длабочините на Земјината кора, но и на самата површина. Овие карпи се многу цврсти.
  • Седиментни карпи настануваат непосредно на површината на земјата со таложење и збивање на остатоци од живиот свет (варовник, креда, камен јаглен) и честици на други распаднати карпи (песочни камења, глина).
  • Метаморфни карпи настануваат од магматските и седименталните карпи, под влијание на високи температури и притисок во внатрешноста на земјата.На пример, мермерот настанал со метаморфоза на варовникот.

Земјина обвивка[уреди]

Под кората, до длабочина од 2900 км се наоѓа Земјината обвивка. Таа се состои од богати слоеви на железо и магнезиум, односно од карпи со поголема густина од оние кои ја сочинуваат кората. Притисокот зависи од длабочината, колку е подлабоко толку е повисок притисокот. Горната обвивка која се наоѓа помеѓу астеносферата и земјината кора се состои од ултрабазичните карпи: перидотит и еклогит. Астеносферата е пластична и е дебела неколку стотини километри. Карактеристична е по термодинамичките процеси кои се одвиваат во неа, т.н конвекциско струење на материите во земјината обвивка (мантија).

Долната обвивка е дебела околу 1900 км е хетерогена, односно има разновиден (видлив) состав.

Јадро[уреди]

Просечната густина на Земјата е 5515 кг/м3, а пак густината на површинските материи е околу 3000 кг/м3, што би значело дека погустата материја се наоѓа во јадрото. Во времето на настанување на земјата, пред 4,5 милијарди години, таа била прилично растопена. Во процесто кој е наречен диференцијација, тешките елементи тонеле кон средината, а полесните се собрале на површината. Затоа најголемиот дел од јадрото го сочинуваат: железо (80%), никел и силициум.

Јадрото се дели на два дела, внатрешен дел на јадрото со дијаметар од околу 1250 км и надворешно (се смета дека јадрото е течно) јадро кое има дијаметар од 3500 км. Се смета дека внатрешното јадро е во кристален облик, а дека надворешното е составено од течно железо и никел. Со струењето на растопените метали (и нивното мешање кое настанува поради Земјината ротација) се создава Земјиното магнетно поле. Геофизиката е наука за проучување на внатрешноста на земјата, кое се спроведува со проучувањето на сеизмичките бранови.

Тектонски плочи[уреди]

Според теоријата за тектонските плочи, која е засега принаена од сите научници кои се занимават со проучување на тектонските плочи, најблиската површинска обвивка на Земјата се состои од сва слоја: литосфера, вклучувајки ја и кората, и највисокиот зацврснат дел на Земјината обвивка. Под литосферата се наоѓа астеносферата, која претставува внатрешен дел на обвивката на Земјиното јадро. Астеносферата се однесува како суперзагреана и екстремно вискозна течност[23].

Во суштина, литосферата плута по астеносферата и е раскршена на тектонски плочи. Постојат два вида на плочи: океански (на пр. Тихоокеанска плоча) и континентални плочи. Овие плочи се сегменти кои се движат релативно една во однос на друга, при тоа можат да формираат некои од следниве граници на тектонските плочи: конвергентна, дивергентна и трансформна[24]. Најголеми тектонски (геотектонски) плочи се[25]:

Геотектонски плочи
Име на плочата Подрачје Место кое го покрива
106 км² 106 mi²
Афричка плоча 61.3 23,7 Африка
Антарктичка плоча 60.9 23,5 Антарктик
Австралиска плоча 47.2 18,2 Австралија
Евроазиска плоча 67.8 26,2 Азија и Европа
Северноамериканска плоча 75.9 29,3 Северна Америка и североисточен Сибир
Јужноамериканска плоча 43.6 16,8 Јужна Америка
Тихоокеанска плоча 103.3 39,9 Тихи океан

Земјина површина[уреди]

Земјата се издига по трет пат над лунарниот хоризонт. Слика направена во мисијата на Аполо 8, 24 декември 1968

Облиците на Земјината површина варираат. Околу 70,8% од Земјината површина се наоѓа под вода, вклучувајки и голем дел од континенталниот гребен. Подводната површина има различни облици, планински, вклучувајки ја и глобалната широчина на средноокеанскиот гребенски систем, како и подморските вулкани, океанските ровови и подморските кањони. Останатите 29,2% од Земјината површина, кои не се покриени со вода, ја сочинуваат планините, пустините, рамнините, полињата и други геоморфолошки облици.

Површината на Земјата, од нејзиното оформување до ден денес, е во постојан процес на преобликување и тоа под влијание на тектонските движена и ерозија. Релјефните облици настанале и се менувале поради влијанијата врз тектонските плочи кои се изложени на дождови, температурни промени, хемиски реакции, глацијација, ерозија на бреговите, настанувањето на коралните гребени и ударите на големите метеори[26].

Орбита и ротација[уреди]

Земјината ротација околу својата оска.

Слично како и Марс, релативно во однос на ѕвездите, на земјата и е потребно во просек 23 часа, 56 минути и 4.091 секунда за ротација околу оската (ротационен период или ѕвезден ден) која ги спојува северниот и јужниот пол.

Земјата кружи по патеката на својата орбита околу сонцето за 365.2564 (револуција) главни ѕвездени денови и се наоѓа на просечна оддалеченост околу 150 милиони километри (93.2 милиони милји) од сонцето. Насоката на револуцијата на Земјата околу сонцето е спротивна од насоката на стрелките на часовникот, односно насоката на кружење на земјата околу сонцето е спротивна од насоката на кружење на сонцето околу својата оска.

Изместувањето од 23,5°, наречено „осен наклон“ предизвикува поголемо загревање и подолг ден, во текот на годината, на едната или на другата хемисфера што предизвикува циклични промени на годишните времиња.

Земјино магнетно поле[уреди]

Магнетосферата ја штити површината на земјата од честичките на сончевиот ветер

Земјиното магнетно поле може да се претстави како магнетен дипол, со два магнетски пола. Јужниот магнетен пол се наоѓа на 73° СГШ и 100° ЗГД, на Островот на Принцот од Велс, а северниот магнетен пол се наоѓа на 70° ЈГШ и 148° ИГД, на Антарктикот – јужно од Нов Зеланд. Оската на магнетните полови е наклонета во однос на оската на географските полови за околу 11°.

Според теоријата на динамо-ефект, геомагнетното поле се генерира во внатрешноста на растопеното јадро каде што топлината создава конвекциски движења на материјалите кои ја генерираат електричната енергија. Конвекциските движења во јадрото се хаотични и во одредени периоди се јавуваат промени во насоката на движењето. Ова предизвикува промена на поларитетот на магнетното поле. Земјиното магнетно поле делува и на околниот простор. Голем регион во облик на солза, наречен магнетосфера, настанал со интеракција на Земјиното магнетно поле и сончевите ветришта. На растојание од околу 65.000 км од Сонцето, притисокот на сончевиот ветер се балансира со помош на геомагнетското поле. Поларната светлина настанува со интеракција на сончевиот ветер и магнетосферата.

Теоретски гледано, при периодот на промена на поларитетот на магнетното поле, што се случувало повеќе пати во историјата на Земјата, додека едниот магнетен пол престанува да дејствува и додека другиот почне да дејствува, Земјата немала магнетно поле. Доколку тоа е точно, планетата во тие периоди била незаштитена од влијанијата на сончевите ветришта и наелектризираните честички, кои во спротивно би биле одбиени или согорени, а тогаш можеле да стигнат до Земјината површина. Тоа можело да предизвика, покрај зрачење, мутација на живиот свет, појава на стерилитет и изумирање на одредени видови. Оваа теорија не е докажана но посочува на значењето на Земјиното магнетно поле како природен штит од надворешните влијанија врз живиот свет.[27]

Гравитација[уреди]

Земјиното гравитационо поле предизвикува, телото кое се наоѓа слободно во воздушниот простор да почне да се движи забрзано и рамномерно кон центарот на Земјата. Забрзувањето кое се случува врз телото се нарекува гравитационо забрзување. Со геофизички мерења е потврдено дека гравитационото поле не е насекаде исто низ Земјината површина. Разликите на гравитационото забрзување која се јавува при мерење на различни места на Земјината површина, се појавува поради три причини:

  • во зависност од надморската височина, забрзувањето е обратнопропорционално на квадратот на растојанието од центарот на Земјата до местото на мерење;
  • Земјата не е во облик на топка, туку има неправилен облик со сплескани делови на половите каде што гравитационото поле е најсилно;
  • Земјата ротира, при што на нејзината површина се појавува центрифугална сила која е наголема на екваторот, а на истото место гравитационата сила е најслаба.

Иако центрифугалната сила се јавува на екваторот со најголем интензитет, таа е околу 300 пати послаба од силата на привлекување.

Гравитационото забрзување, на некои места на физичката површина на Земјата, може да биде пресметано на следниот начин:

g_{\phi}=9.780 327 \left[ \left( 1+0.0053024\sin^2 \phi-0.0000058\sin^2 2\phi \right) - 3.086 \times 10^{-6}h \right] \ m/s^2
каде што:

Во висина на ниво на морето, h=0 m :

  • на екваторот(\phi=0°) : g=9,7803 m/s2
  • за географса ширина (\phi=45°) : g=9,8063 m/s2
  • на половите (\phi=90°) : g=9,8322 m/s2

Гравитационата сила ја задржува месечината (природен сателит) во нејзината орбита околу земјата. За возврат месечината влијае на животот на земјата со тоа што влијае на плимата и осеката.

Природни ресурси и искористување на земјата[уреди]

Земјата навечер

На Земјата постојат ресурси кои се експлоатираат од луѓето за различни потреби. Некои од нив се необновливи ресурси, како што се фосилните горива, кои е невозможно да се обноват бидејќи се создавале во текот на друг геолошки период од остатокот на билки и животни. Големи лежишта на фосилни горива се наоѓаат во Земјината кора, а се состојат од јаглен, нафта, природни гасови и метан. Луѓето ги користат овие лежишта за производство на енергија и како суровини во хемиското производство. Минералните руди, исто така настанале во Земјината кора во текот на процесот на генеза на рудите, која резултирала од ерозијата и тектонските плочи[28]. Овие руди се наоѓаат на местата со најголема концентрација на многу од металите и други корисни хемиски елементи.

Земјината биосфера произведува многу корисни биолошки продукти за луѓето, вклучувајки храна, дрво, лекови, кислород и рециклирање на многу органски отпади. Копнениот екосистем зависи од површинското тло и свежата вода, а пак океанските екосистеми зависат од растворените хранливи материи кои достигнале до нив со одливање од копното[29]. Луѓето исто така живеат на копно користејки градежни материјали. Податоците од 1993 година ја утврдуваат употребата на земјиштето од страна на луѓето:

Употреба на земјиштето Процент
Обработлива земја 13,13%[30]
Постојани култури 4,71%[31]
Постојани пасишта 26%
Шуми и прашуми 32%
Урбани подрачја 1,5%
Останато 30%

Површината на земјиштето кое се наводенувало во 1993 година изнесувала 2.481.250 км2.[32]

Природни катастрофи[уреди]

Вулканска ерупција
Индонезиското цунами во 2004 година

Големи предели се изложени на лоши временски услови како што се тропските циклони, урагани или тајфуни кои управуваат со животот во тие области. Исто така многу области се изложени на чести земјотреси, одронувања, цунами, вулкански ерупции, торнада, снежни бури, поплави, суши и други несреќи и природни непогоди. Жителите на некои области страдаат од загадување на воздухот и водата, изложени се на кисели дождови и токсични материи, недостаток на вегетација, загуба на дивите животни, изумрени видови, деградирано тло, ерозија итн. Човечките активности се одразуваат и на долгорочната промена на климата и тоа највеќе со индустриската емисија на јаглерод диоксид. Со оглед на овие активности се очекуваат промени како што е ширење на озонската дупка, откинување на ледот на Арктикот, поголеми баријации на температурата, значајни промени на климатските услови и глобалното покачување на нивото на морето.[33]

Карта[уреди]

Интерактивна карта на планетата Земја


Кликнете на секоја коцка поединечно за поголем преглед на саканата површина.
N60-90, W150-180 N60-90, W120-150 N60-90, W90-120 N60-90, W60-90 N60-90, W30-60 N60-90, W0-30 N60-90, E0-30 N60-90, E30-60 N60-90, E60-90 N60-90, E90-120 N60-90, E120-150 N60-90, E150-180
N30-60, W150-180 N30-60, W120-150 N30-60, W90-120 N30-60, W60-90 N30-60, W30-60 N30-60, W0-30 N30-60, E0-30 N30-60, E30-60 N30-60, E60-90 N30-60, E90-120 N30-60, E120-150 N30-60, E150-180
N0-30, W150-180 N0-30, W120-150 N0-30, W90-120 N0-30, W60-90 N0-30, W30-60 N0-60, W0-30 N0-60, E0-30 N0-60, E30-60 N0-60, E60-90 N0-60, E90-120 N0-60, E120-150 N0-60, E150-180
S0-30, W150-180 S0-30, W120-150 S0-30, W90-120 S0-30, W60-90 S0-30, W30-60 S0-30, W0-30 S0-30, E0-30 S0-30, E30-60 S0-30, E60-90 S0-30, E90-120 S0-30, E120-150 S0-30, E150-180
S30-60, W150 S30-60, W120 S30-60, W90-120 S30-60, W60-90 S30-60, W30-60 S30-60, W0-30 S30-60, E0-30 S30-60, E30-60 S30-60, E60-90 S30-60, E90-120 S30-60, E120-150 S30-60, E150-180
S60-90, W150-180 S60-90, W120-150 S60-90, W90-120 S60-90, W60-90 S60-90, W30-60 S60-90, W0-30 S60-90, E0-30 S60-90, E30-60 S60-90, E60-90 S60-90, E90-120 S60-90, E120-150 S60-90, E150-180
Секоја коцка опфаќа 30 степени.

Наводи[уреди]

  1. Д. Рабреновић, С.Кнежевић, Љ. Рундић. Историјска геологија са практикумом. Завод за графичку технику ТМФ Београд, 1996 ISBN 86-81019-17-1
  2. Ahrens, Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants, p. 8
  3. Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
  4. Newman, William L. (2007-07-09). "Age of the Earth". Publications Services, USGS.
  5. Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14, http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205. Retrieved on 20 September 2007.
  6. Stassen, Chris (10 септември 2005). "The Age of the Earth". The TalkOrigins Archive.
  7. Asphaug, E. ((Fall Meeting 2001)). „An impact origin of the Earth-Moon system“. American Geophysical Union. 
  8. R. Canup and E. Asphaug (2001). „Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation“. „Nature“ 412: 708-712. http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html. 
  9. Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000). "Source regions and time scales for the delivery of water to EarthMeteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. пров. 6 март 2007
  10. Doolittle, W. Ford (February, 2000). "Uprooting the tree of life". Scientific American 282 (6): 90–95.
  11. Burton, Kathleen (November 29, 2000). Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land. NASA. Retrieved on 2007-03-05.
  12. Murphy, J. B.; Nance, R. D. (1965). "How do supercontinents assemble?". American Scientist 92: 324–33. Retrieved on 2007-03-05.
  13. Kirschvink, J. L. (1992). The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study. Cambridge University Press, 51–52. ISBN 0-521-36615-1.
  14. Raup, D. M.; Sepkoski, J. J. (1982). [Mass Extinctions in the Marine Fossil Record "Mass Extinctions in the Marine Fossil Record"]. Science 215 (4539): 1501–1503. Retrieved on 2007-03-05.
  15. Gould, Stephan J. (October, 1994). "The Evolution of Life on Earth". Scientific American. Retrieved on 2007-03-05.
  16. Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. (2007). "The impact of humans on continental erosion and sedimentation". Bulletin of the Geological Society of America 119 (1–2): 140–156. Retrieved on 2007-04-22.
  17. Morgan, J. W.; Anders, E. (1980). „Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury“. „Proceedings of the National Academy of Science“ 71 (12): 6973–6977. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422. конс. 4 февруари 2007. 
  18. Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. (Jul, 26, 2006). Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data. NOAA/NGDC. Retrieved on 2007-04-21.
  19. Staff (November, 2001). WPA Tournament Table & Equipment Specifications. World Pool-Billiards Association. Retrieved on 2007-03-10.
  20. Senne, Joseph H. (2000). "Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain". Professional Surveyor 20 (5).
  21. Morgan, J. W.; Anders, E. (1980). „Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury“. „Proceedings of the National Academy of Science“ 71 (12): 6973–6977. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422. конс. 4 февруари 2007. 
  22. Л. Љ. Пешић:Општа геологија - Ендодинамика, Рударско-геолошки факултет, Београд, 1995.
  23. Staff (27 февруари 2004). [февруари http://www.geolsoc.org.uk/template.cfm?name=lithosphere „Crust and Lithosphere“]. „Plate Tectonics & Structural Geology“. The Geological Survey. февруари http://www.geolsoc.org.uk/template.cfm?name=lithosphere. конс. 11 март 2007. 
  24. Kious, W. J.; Tilling, R. I. (5 мај 1999). „Understanding plate motions“. USGS. http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html. конс. 2 март 2007. 
  25. Brown, W. K.; Wohletz, K. H. (2005). „SFT and the Earth's Tectonic Plates“. Los Alamos National Laboratory. http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm. конс. 2 март 2007. 
  26. Kring, David A.. „Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects“. Lunar and Planetary Laboratory. http://www.lpl.arizona.edu/SIC/impact_cratering/intro/. конс. 22 март 2007. 
  27. " Earth ." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 23 2007 <http://www.britannica.com/eb/article-242082>.
  28. Staff (24 ноември 2006). „Mineral Genesis: How do minerals form?“. Non-vertebrate Paleontology Laboratory, Texas Memorial Museum. http://www.utexas.edu/tmm/npl/mineralogy/Mineral_Genesis/. конс. 1 април 2007. 
  29. Rona, Peter A. (2003). „Resources of the Sea Floor“. „Science“ 299 (5607): 673–674. http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/299/5607/673?ijkey=AHVbRrqUsmdHY&keytype=ref&siteid=sci. конс. 4 февруари 2007. 
  30. Staff (8 февруари 2007). The World Factbook. U.S. C.I.A.
  31. Staff (8 февруари 2007). The World Factbook. U.S. C.I.A.
  32. Staff (8 февруари 2007). The World Factbook. U.S. C.I.A.
  33. Staff (2 февруари 2007). Evidence is now unequivocal that humans are causing global warming – UN report.
Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Земја (планета)“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).