Клетка

Клетката (латински: cellula) е основна структурна и функционална единица на сите живи организми. Таа е најмал жив биолошки систем. Прв терминот клетка го употребил англискиот научник Роберт Хук. Сите организми се изградени од клетки, и тоа едноклеточните од една, а многуклеточните од повеќе клетки кои се наоѓаат во тесна, заемна зависност. Бидејќи го содржат целокупниот наследен материјал, клетките се способни за саморепродукција (делба на клетките).

Хемиски состав на клетката

Типична клетка и нејзините органели: (1) јадренце (2) клеточно јадро (3) рибозом (4) везикула (5) Груб ендоплазматичен ретикулум- Е.Р. (6) голџиев систем (7) цитоскелет (8) Мазен Е.Р. (9) митохондрија (10) вакуола (11) цитоплазма (12) лизозом (13) центриоли

Сите клетки се изградени од хемиски елементи кои се среќаваат и во неживата природа, а во тоа се согледува единството на живата и неживата материја. Од над 100 познати хемиски елементи, околу 60 влегуваат во составот на клетките. При тоа, овие елементи количински не се застапени еднакво, па се разликуваат:

• Макроелементи (јаглерод, кислород, водород и азот)
• Микроелементи (фосфор, сулфур, натриум, калциум, магнезиум, калиум и хлор)
• Елементи во трагови (јод, флуор, железо, цинк, манган и др.),

а процентната застапеност на некои од нив во клетките од човековиот организам е следнава:

Елемент	Процент (%)	Елемент	Процент (%)	Елемент	Процент (%)
Водород	9, 5	Сулфур	0, 3	Железо	Во траги
Јаглерод	18, 5	Калциум	1, 5	Натриум	0, 2
Азот	3, 3	Магнезиум	0, 1	Калиум	0, 4
Кислород	65, 0	Манган	Во траги	Јод	Во траги
Фосфор	1, 0	Цинк	Во траги	Хлор	0, 2

Биолошкото значење на овие хемиски елементи е големо, независно од нивната процентна застапеност. Недостигот на кој и да е елемент предизвикува нарушување во нормалното функционирање на клетките и на организмот. Во составот на клетките, хемиските елементи се јавуваат во форма на соединенија - органски и неоргански.

Неоргански соединенија

Од неорганските соединенија најзастапена е водата, која е неопходна за животот. Таа во просек, во клетките е застапена со околу 80%, но некои клетки содржат повеќе (ембрионални клетки до 95%), а некои помалку (остеоцитите до 20%) вода. Водата за клетката е значајна од неколку причини:

• метаболизмот, кој се одвива во клетките, е можен само во водна средина
• Таа е дисперзно средство за клеточните колоиди
• Учествува во транспортот на материите
• Има голем топлински капацитет

Други неоргански соединенија во клетката се минералните соли. Тие најчесто се јавуваат растворени, дисоцирани на јони, и тоа:

катјони	Анјони
Na+ (Натриум)	Cl- (хлорид)
K+ (Калиум)	SO2-4 (сулфат)
Ca 2+ (Калциум)	HCO-3
Mg2+ (Магнезиум)	PO3-4 (фосфат)

Јоните имаат важни функции во клетката. Тие учествуваат во одржувањето на осмотската хомеостаза меѓу клетката и нејзината околина, одговорни се за ацидобазичната хомеостаза на клетката, а исто така ја регулираат и активноста на некои ензими.

Органски соединенија

Во клетките се јавуваат четири типа органски соединенија: јаглехидрати, липиди, протеини и нуклеински киселини.

• Јаглехидратите (или шеќерите) се органски соединенија изградени од јаглерод, водород и кислород. Од моносахаридите, најпознати соединенија во клетката се пентозите рибоза и деоксирибоза и хексозите глукоза (соединение кое клетките го користат најчесто за добивање енергија) и фруктоза. Од дисахаридите значајна е сахарозата (или трскен шеќер), додека од полисахаридите најзначајни се гликогенот во животинските клетки и скробот во растителните клетки (овие полисахариди во клетките се јавуваат како резервни материи), и целулозата (која го изградува клеточниот ѕид кај растенијата). Општо земено, јаглехидратите се извор на енергија на клетките. Со нивното разложување, како краен производ се добива јаглероден диоксид и вода и се ослободува енергија. Освен тоа, тие влегуваат во составот на мембраните, клеточниот ѕид и други клеточни структури.

---

• Липидите (или масните материи) се група органски соединенија за кои е карактеристично што се нерастворливи во вода, а се раствораат во органски растворувачи (етер, ацетон, бензин и др.). Липидите се главен извор на енергија и затоа во клетките најчесто се јавуваат како резервни материи. По потреба, особено при подолгото гладување, тие се разложуваат до CO₂ и H₂O, ослободувајќи притоа големо количество енергија. Освен енергетска, овие соединенија имаат и структурна и заштитна функција, бидејќи учествуваат во изградбата на клеточната мембрана и другите мембрански системи во клетката.

Попознати липиди во составот на клетката се неутралните масти и липоидите.

---

• Протеините (или белковините) имаат огромно биолошко значење, како за клетката, така и за организмот. По водата, количински се најзастапени во клетката. Од нив зависат основните особини на клетката (метаболизам и градба). Тие имаат разнородни функции во клетката:
  • Учество во градбата на клеточните структури (мембрани, органели и др.)
  • Учество во различни движења на клетката (главно во мускулните клетки, тоа се протеините актин и миозин)
  • Антителата, кои се протеини, имаат заштитна функција
  • Протеините во вид на ензими, ги убрзуваат биохемиските процеси во клетката итн.

---

• Нуклеинските киселини се соединенија со големо биолошко значење, бидејќи го изградуваат наследниот материјал и имаат централна улога во синтезата на протеините, а преку нив ги определуваат главните особини и карактеристики на клетката. Има два типа нуклеински киселини: ДНК (деоксирибонуклеинска киселина) и РНК (рибонуклеинска киселина).

Видови клетки

Клетките се делат според најразлични критериуми, но основната поделба е на прокариотски и еукариотски клетки. Според местоположбата и функцијата во организмот, има епителна, нервна, мускулна, полова клетка (јајце клетка и сперматозоид) итн. Клетките можат да бидат правоаголни,кружна неправилна форма, разгранети и др.

Градба на клетките

Речиси сите клетки имаат јадро. Тоа контролира сè што се случува во клетката. Содржината на клетката (освен јадрото) се вика цитоплазма. Таа содржи и неколку други посебни органели. Клеточната мембрана е тенок слој кој ја издвојува клетката од меѓуклеточниот простор (но, пропушта течности и гасови).

Животинските клетки содржат зрнца од гликоген кои имаат улога на резервоар. Тие имаат понеправилен облик од растителните клетки.

Само растителните клетки имаат клеточен ѕид. Тој е многу поголем од клеточна мембрана и го одржува постојаниот облик на клетката. Во растителните клетки наоѓамe хлоропласти. Тие учествуваат во процесот за создавање храна со помош на сончева светлина и на листовите им даваат залена боја. Растителните клетки содржат зрнца од скроб како хранлив резервоар. Многу клетки имаат простори исполнети со течност кои се викаат вакуоли. Во растителните клетки, тие се големи и помагаат да се одржува обликот на самите клетки.

Разлики во градбата на растителната и животинската клетка

Градбени делови	Растителни клетки	Животински клетки
Клеточна мембрана	да	да
Јадро	да	да
Хромозоми	многу	многу
Ендоплазматичен ретикулум	да	да
Рибозоми	да	да
Комплекс на Голџи	да	да
Вакуоли	да	да
Централна вакуола	да	не
Лизозоми	ретко	да
Митохондрии	да	да
Хлоропласти	да	не
Клеточен ѕид	да	не
Гликокаликс	не	да
Пероксизоми	да	да
Центриоли	не	да
Цитоскелет	да	да
Трепки (cilia)	не	понекогаш
Камшичиња (флагелуми)	не	понекогаш

Поврзани изданија

• Cytology and Genetics - журнал "Цитологија и Генетика"