Фосфор

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Силициум - Фосфор - Сулфур
 
Азот
P
Арсен  
 
 
P-TableImage.png
Општи податоци
Име, симбол, атомски број* Фосфор, P, 15
Припадност на група неметали
група, периода VA, 3,
густина 1823 kg/m3
Боја бела фосфоресцентна
80 px
Карактеристики на атомот
атомска маса 30,973761 u
атомски радиус 100 (98)pm
ковалентен радиус 106 pm
ван дер Валсов радиус 180 pm
електронска конфигурација [Ne]3s23p3
e- на енергетските нивоа 2, 8, 5
оксидациони броеви ±3, 5, 4
Особини на оксидот средно кисел
кристална структура еднострана
физички карактеристики
агрегатна состојба цврста
температура на топење 317,3 K
(44,15 °C)
температура на вриење 550 K
(277 °C)
молска зафатнина 17,02×10-3 m3/mol
топлина на испарување 12,129 kJ/mol
топлина на топење 0,657 kJ/mol
притисок на заситената пареа 20,8 Pa (294 K)
брзина на звукот без податоци
Останати карактеристики
Електронегативност 2,19 (Полинг)
2,06 (Алред)
специфична топлина 769 J/(kg*K)
специфична спроводливост 1,0×10-9 S/m
топлинска спроводливост 0,235 W/(m*K)
I енергија на јонизација 1011,8 kJ/mol
II енергија на јонизација 1907 kJ/mol
III енергија на јонизација 2914,1 kJ/mol
IV енергија на јонизација 4963,6 kJ/mol
V енергија на јонизација 6273,9 kJ/mol
Најстабилни изотопи
изотоп заст. в.п.р. н.р. e.r. MeV п.р.
30P (веш.) 2,5 минути β+   32Si
31P 100% стабилен изотоп со 16 неутрони
32P (веш.) 14,28 денови β- 0,224 32S
33P (веш.) 25,3 денови β-   33S
Таму каде што не е поинаку означено
се употребени SI единици и нормални услови.

Чистиот фосфор е цврста материја слична на восок со бледожолта или жолта боја. Тој се вика бел фосфор. Ако го загрееме до 250оС ќе добиеме црвен фосфор. Кога се наоѓа под дејство на влажен воздух фосфорот полека се соединува со кислородот што го зема од воздухот. Има особина да свети во темнина, да испушта отровна пареа што мириса на лук и лесно се пали.

Во природата чистиот фосфор никогаш не се наоѓа во слободна состојба, туку во соединенија со други елементи, посебно со калциум. Го наоѓаме во карпите и минералите како фосфати (соедниненија на фосфор и калциум) и во животинските коски. Во времето кога е откриен фосфорот можел да се произведува само во мали количества и со големи тешкотии и тоа од животинските и растителните отпадоци. Тоа било во 1669 година. Околу стотина години подоцна, човекот почнал да го издвојува фосфорот од животинските клетки. Една од првите примени била правење глави на ќибритчињата, но се покажало дека е отровен. Затоа луѓето место него, почнале да употребуваат соединенија на фосфор што не се отровни.

Некаде пред средината на 19 век, научниците константирале дека фосфорот е еден од дваесете елемени што се потребни за растење на растенијата и животните. Подоцна утврдиле дека житото, кога зрее, го зема неопходниот фосфор од земјата, па поради тоа морале да го надополнуваат во земјата, за да успее новата реколта. Така фосфорот почнал да се произведува и за растителна храна.

Денес речиси сиот форсфор се добива од фосфатни карпи. Деловите на таква карпа се загреваат на висока температура во електрични печки и во тој случај се ослободува фофорниот гас. Со дестилација гасот преминува во течна состојба и конечно во цврст фосфор што се чува под вода за да не се запали.

Чистиот фосфор се користи мошне малку или никако. Соедниненијата на фосфорот и другите состојки имаат широка употреба во трговијата првенствено како фертилизатори, односно вештачко ѓубре. Се употребуваат и во производството на ќибрити и во медицината.