Калај

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај


50 индиумкалајантимон
Ge

Sn

Pb
Sn-TableImage.png
Општо
Име, симбол, број калај, Sn, 50
Група, период, блок 14, 5, d
Изглед сребреникаво сив
Sn,50.jpg
Стандардна атомска маса 118,710(7) g·mol−1
Електронска конфигурација [Kr] 4d5s 5p
Електрони по обвивка 2, 8, 18, 18, 4
Физички својства
Состојба цврста
Густина (близу собна температура) (бел) 7.365 g·cm−3
Густина (близу собна температура) (сив) 5.769 g·cm−3
Течна густина на точка на топење 6.99 g·cm−3
Точка на топење 505.08 K
(231.93 °C, 449.47 °F)
Точка на вриење 2875 K
(2602 °C, 4716 °F)
Топлина на фузија (бел) 7,03 kJ·mol−1
Топлина испарување (сив) 296,7 kJ·mol−1
Специфичен топлински капацитет (25 °C) 27,112 J·mol−1·K−1
Притисок на пареа
P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T/K 1497 1657 1855 2107 2438 2893
Атомски особини
Кристална структура тетрагонални кристали
0.3520 nm
Оксидационен број 4, 2
(амфотерен оксид)
Електронегативност 1,96 (Полингова скала)
Јонизациски енергии
| 1st: 708,6 kJ·mol−1
2nd: 1411,8 kJ·mol−1
3rd: 2943,0 kJ·mol−1
Атомски радиус 145 pm
Атомски радиус (пресм.) 145 pm
Ковалентен радиус 141 pm
Ван дер Валсов радиус 217 pm
Разно
Електрична отпорност (0 °C) 115 nΩ·m
Топлинска спроводливост (300 K) 66.8 W·m−1·K−1
Топлинско ширење (25 °C) 22.0 µm·m−1·K−1
Брзина на звук (тенка прачка) (собна температура) 2730 m·s−1
(Јунгов) модул на еластичност 50 GPa
модул на стрижење 18 GPa
Компресибилен модул 58 GPa
Пуасонов коефициент 0.36
Мохсова цврстина 1.5
Бринелова цврстина 51 MPa
CAS-број 7440-31-5
Наводи

Калај — хемиски елемент со симбол Sn (лат. stannum) и со атомски број 50.[1] Овој сребреникав сиромашен метал тешко оксидира со воздухот и е доста отпорен на корозија. Најчесто се употребува како прекривка над други метали поради неговите антикорозивни својства. Може да се најде во многу легури, а добро позната е една легура заедно со бакар, тоа е бронзата.


Алотропски модификации[уреди]

Калајна чаша

Калај гради две алотропски модификации. При нормални услови калај се јувава во модификација β (бета) позната под името бел калај, која е постојана само на температура над 13,2°C. Има кристална решетка со тетрагонален состав и густина од 7,3 g/cm3.

На температура пониска од 13° преминува во модификација α (алфа) со густина од 5,85 g/cm3 - сив калај кој веќе со попнежен допир се претвора во прав. Ова својство на калај се нарекува калајна чума или музејска болест, затоа што се јавува на калајни предмети кои во зимскиот период се чуваат во музеите. Брзина на преминување на неметална модификација се сголемува со снижувањето на температурата како и со непосреден допир на метален калај со сива модификација.

Својства[уреди]

Калајот е метал со сребренобела боја и мала трвдост. Чистиот (бел) калај е лесно растеглив.[2] На собна

Формули за претворање на Калај
од Калај во Калај
Целзиус [°C] = [K] − 273,15 [K] = [°C] + 273,15
Фаренхајт [°F] = [K] × 95 − 459,67 [K] = ([°F] + 459,67) × 59
Ранкин [°R] = [K] × 95 [K] = [°R] × 59

калајот е отпорен на дејство на вода и водзух, слаби киселини и бази. Со превиткување се извлекува во тенки листови - станиол. Поради достапноста, ниските температури на топење и лесноста при лиењето, добрите физички својства, а исто така и поради ниската цена, калајните предмети биле доста популарни. Предметите од калај најмногу биле користени во периодот помеѓу 14 век и 16 век.

Примена[уреди]

Руда на калај

Калајот се користи за преливање на други метали со тенки слоеви, подобрувајќи ја нивната отпорност на корозија. Овој процес се користи за зашитита на челичните садови кои се користеле во прехрамбената индустрија како што се на пример лименките кои се прават од бел лим кој е калаисан со железен лим.

Големите количини калај се употребуваат за изработка на легури: бронза (легура со бакар), метал за залемување (легура со олово), типографски метал (со антимон и олово), британија метал (со антимон и бакар), а се користи и за изработка на прибор за јадење. Легурите од калај и олово имаат ниска температура на топење (на пример при 60% калај таа температура изнесува 180 °C), се користи во електротехничката индустрија.

Соединенија[уреди]

Најважна руда е каситерит (SnO2) со чија редукциона делба се добива елементарен калај. Халогените елементи лесно се соединуваат со калај, така со сув хлор гради калај IV хлорид SnCl4, ковалентно соединение со тетраедарска структура.

Наводи[уреди]

  1. Housecroft C. E., Sharpe A. G. (2008). Inorganic Chemistry (3rd ed.). Prentice Hall. ISBN 978-0131755536.
  2. Parkes, G.D. & Phil, D. (1973). Melorova moderna neorganska hemija. Beograd: Naučna knjiga.