Протестантство во Македонија

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Дел од серијалот
Христијанство во Македонија

Христијански крст

Историја
Мисијата на Апостол Павле
Христијанизација
Свети Кирил · Свети Методиј
Свети Климент · Свети Наум
Самоилово царство
Отоманска империја
Странски пропаганди

Православие
Охридска архиепископија
МПЦ-ОА

Католицизам
Апостолски егзархат
Скопска бискупија
Римокатоличко влијание
Лазаристи

Протестантство
Протестантска пропаганда
Евангелско-методистичка црква
Баптистичка Црква

Протестантството во Македонија почнува да продира во втората половина на 19 век, а неговото влијание било ограничено во источна Македонија, во Разлошко, Неврокопоско и по долините на Струма и Струмешница, а имало и малку протестанти во Битола.

Појава[уреди | уреди извор]

Методи на ширење[уреди | уреди извор]

Протестантизмот зачекорува на балканските простори, преку првите американски мисионери, кои пристигнуваат после официјалното воспоставување на дипломатските односи на САД со Отоманската империја. Во Цариград, во 1831 година американските мисионери ја основаат првата мисионерска станица во тогашната Империја.

Со отварањето на првото мисионерско седиште, се создаваат изгледни можности за планско делување и ширење на протестантските идеи, првенствено меѓу христијанското население, бидејќи припадниците на исламот кои што се преобраќале, биле казнувани со смрт.

Цариградската мисионерска станица, од самото свое формирање развила низа активности, опфатени во три насоки: литературна, образовна и евангелизаторска. Скромното образование, маргиналната општествена улога, која што ја имале христијаните во Отоманската Империја, биле појдовни позитивни моменти кои ветувале „остварливи можности“ за поширока и потемелна евангелизација, односно „покрстување“ на православните верници во протестанти.

За теренска работа на мисионерите неопходен бил преводот на Библијата и обезбедувањето литература на матичниот јазик на населението. Поради тоа прво се отпочнувало со превод на Библијата, преку печатење на брошури кои ги појаснувале библиските содржини.

За да можат сите тие содржини да бидат разбирливи за корисникот, неопходно било негово културно издигнување и просветување. За таа цел, се отварале училишта, курсеви, семинари и се организирале најразлични видови на контакти со народот, кои имале едукативни цели. Мисионерите се спуштиле меѓу обичниот свет, им понудиле утеха на многумина кои се наоѓале на самото дно на општественото скалило.

Мисионерите, на тој начин постепено почнале да учествуваат [1] во создавањето на нивниот индивидуален и групен духовен живот.

Скромното образовното ниво на населението, надополнето со главните „каркатеристики“ на социјалното опкружување, непосредно и глобално, како и вклучувањето на антагонистички поставениот ислам, „создале реална можност“ за успешно воведување на протестантството на Балканот.

Првото евангелско училиште на Балканот[уреди | уреди извор]

За неполна деценија од основањето на првата мисионерска станица во Турција, во Бебек, во 1840 година, се отвара првото евангелско училиште на Балканот.

Негов основач е д-р Сајрус Хамлин. Училиштето се отвара под покровителство на њујоршкиот трговец Христофер Роберт. Ова училиште прераснува во импозантен, за тие времиња и простори, воспитно-образовен центар, кој е воедно центар на прогресот и културата на тој цел географски потег.

Робертовиот колеџ имал оддел за средно образование и универзитет, а со него раководело "заедничко председателство, турско и американско, поседувало библиотека и два музеја"[2].

Професорскиот колегиум го вовел мисионирањето како задолжителен практикум, поради кој учениците и студентите во текот на летниот распуст "како мисионери ја обиколувале Мала Азија, Ерменија, Грција, Бугарија и Македонија, проповедајќи го Евангелието и во исто време "ширејќи" ја Библијата и брошурите со духовна содржина на народните јазици на тие народи.[3]"

За своето педесетгодишно постоење, колеџот дал значителна стапка на школуван кадар, кој подоцна се враќа и работи во местата од каде потекнува. Културната доминација на колеџот, особено непријатно ја почувствувал Грчкиот патријарх во Цариград, кој протестирал кај султанот, а тој, истиот го затвора, под образложение дека работи против интересите на турската држава. По смртта на Мухамед Втори, оваа одлука престанала да важи. Основањето на колеџот, бројните мисионерски станици и раздвижувања низ Балканот и посебно во Македонија, како и силното незадоволство меѓу народните маси од условите во кои тие живеат, претставувале солидна основа за успешна протестантска активност.

Унијатство[уреди | уреди извор]

Грубата генерална религиска дихотомија на македонското подрачје (православие, ислам), распоредена во националните рамки и подрамки, произведува специфична религиозна слика, која не погодува на поцврстото обединување на различните групи верници. Разнородните верски групации, кои егзистираат на Балканот, градат внатрешно спротивставена и несигурна животна средина. Токму ваквата општествена стратификација многу значајно ја поттикнува протестантската експанзија на Балканот.

Во балканскиот контекст, се појавува и унијатството[4], кое исто како и протестантството, се ослободува од балканскиот национален елемент.

Протестантството, кој во центарот на своето внимание го поставува поединецот, го неутрализира и целосно го отапува дејството на гломазната и разгранета црковност. Заменувајќи го колективитетот со индивидуата, а воедно не губејќи ги придобивките на колективното живеење, протестантскиот облик на религиозно организирање, станува доволно атрактивен за населението на овие простори.

Устројство[уреди | уреди извор]

Протестантите формираат мали верски заедници, во кои воспоставуваат цврсти примарни контакти. Во овие заедници поединецот максимално ја развива својата индивидуалност, преточена низ индивидуалното пристапување, делување, убедување, а во исто време поединецот е постојано свесен и сигурен дека припађѓа на една цврста заедница во која има свое место и која што е постојано присутна во неговото социјално делување.

Таа е заедница во која постои цврста двонасочна комуникација, вметната во самата нејзина основа. Нејзината основа пак се темели на безграничната верба и благодарност кон личноста и делото на Исус Христос. Па според тоа, малите верски заедници се најавтентичните, а во исто време и најчистите облици на човековото религиозно живеење.

Првите христијански заедници биле моделот според кој се организирале протестанските заедници, додека пак изворното христијанство било модел на вистинското христијанство, а Библијата била најсветото нешто во рацете на протестантските верници.

Целни групи за преобратување[уреди | уреди извор]

Малцинскохристијанската верничка структура е прашање кое буди голем интерес и кое цврсто ја раздвижува "интересната" екле- сиолошка теорија и практика. Според потеклото верниците се категоризираат во три групи:


1. Верници кои потекнуваат од малцинските заедници. Во оваа категорија, во основа влегува методистичкото верништво, односно тоа е верска заедница која во Македонија има едновековна традиција и која остварила неколку репродуктивни циклуси. "Саморепродукцијата" на верничката маса е во директна корелација со затвореноста и тенденцијата кон "изолираност", надополнета низ развиениоит егоцентризам на самата верска заедница.

2. Преобратените православни верници, чинат скоро една третина од вкупниот број верници методисти[5]. Ова прикажано низ апсолутни бројки веројатно одбројува мал број верници, но и овој мал број сосема е доволен да укаже на постоењето на "осетливи точки" на православната организација и практика. Во структурата на малцинските христијански заедници, бројот на покрстените исламисти не е воопшто значаен, но многу е значајна стратегијата која што ја негуваат одреден број заедници, кои што се стремат кон христијанизирање на албанското население. Во светлината на овааа акција тие ја гледаат благопријатната иднина на Македонија. Kонфликттноста во одредена малцинска заедница дирекно може да влијае на создавањето нова исто така малцинска верска заедница. Имено оние верници кои ќе се почувствуваат "како вишок" во претходната заедница, стануваат промотори или се врзуваат за некоја нова верска заедница.

3. Третата група ја сочинуваат верници кои потекнуваат од категории на население во кои не е цврсто дефинирана религиозната рамка. Тоа се во нашава средина Ромите, кај кои доминира синкретизмот. Оваа категорија станува многу битно јадро за канализирање на одредена идеја. Не е мал бројот на Ромите, кои се активно вклучени во овие заедници и кои имаат тенденција брзо да се прошируваат. Но, без разлика каква е "етиологијата" на малцинските христијански заедници, карактеристична е нивната експанзионистичка моќ, значајно водена од меѓународната заедница. Апстрахирајќи ја методистичката црква, грото малцински христијански верски заедници, кои што се "вгнездиле" во овој простор, ја живеат почетната фаза, фазата во која доминира зачетниот ентузијазам, ревност и харизмата на "неискварените водачи". Евангелско-методистичката црква веќе зачекорила подлабоко, посигурно и потемелно веќе го "оживеала" зачетокот и завлегла во вториот век од живот во Македонија.

Првите училишта во Македонија[уреди | уреди извор]

Д-р Џон Хаус

Согледувајќи ја сложената и контрастна слика на македонското географско поднебје, како и пошироко, секако земајќи го предвид и богатото искуство, Американскиот одбор за мисионирање во странство[6], изразува спремност за мисионерска акција на Балканот. Својата мисија, ја започнува со отварање училишта (според западните модели и стандарди).

Па така во 1860 година во Пловдив се отвора првото машко евангелско училиште во Бугарија, а подоцна и првата женска гимназија. Од Бугарија мисионерите своето "тежиште" го префрлаат на македонското поднебје.

Откако неколку семејства од Банско, со православна вероисповед ги прифатиле протестантските идеи, на 6 август 1868 година таму се формира првата евангелска заедница. Од оваа точка протестантските идеи се шират во околината при што Разлошката котлина станува значајно мисионерско седиште. Во 1873-74 година, се отвара мисионерска станица во Битола.

Со отварањето на битолската мисионерска станица се поставува најсигурниот темел-потпорник на протестантството во Македонија. Од центарот во Битола, се раководи со протестантскиот кадар којшто мисионирал во Македонија, тука се решаваат и сите други проблеми кои што се пројавуваат во оваа свера. Воспитно-образовниот систем и згрижувањето на сирачињата, биле прашања на кои што им се приоѓало со особен интерес.

Во Битола се отвара женска гимназија и дом за деца без родители. Во мисионерската станица во Битола се одржувааат редовни евангелски служби под водство на мисионерите, додека пак сопругите на мисионерите се грижеле за библиската и медицинската активност на станицата. Битолската мисионерска станица, следејѓи го духовниот живот во Радовиш (каде што проповедал Никола Бојаџиев), во 1886 година отвара евангелска заедница, а нешто подоцна отвара и во Раклиш. Во струмичкото село Моноспитово, Евангелска црква била отворена во 1884 година, а по неколку години во Муртино се формира евангелска заедница.

Во 1898 година, организираната црква броела 60 члена, а со својата самопрегорна работа многу се истакнал Костадин Грачанов. Во Колешино, првата Евангелска црква се организира во 1899 година, а првата проповед ја одржал пастирот Кимов, од струмичката црква, во домот на Мане Изев, на 19 мај 1890 година. Во 1906 година, на парцелата, која што ја подарил Димитруш Ицев, била изградена првата Евангелска црква. По нејзиното запалување на истото место била изградена нова црква. Мисионерската станица во Солун, е отворена во 1894 година. Со неа раководел д-р Џон Хаус. Во овој мисионерски центар, особен акцент бил ставен на работата со затворениците од Беас Куле. Отварањето на евангелската заедница во Кукуш (1885), е резултат на бројните посети на мисионерите од Солун, како и од активностите на книжарите Христо Зрнев, Димитар Кардалев и Никола Тренчев. Нешто подоцна, евангелски заедници се организираат на север од Кукуш, во Горни и Долни Тодорак.

Во 1896 година евангелска заедница се отвара во Воден, во 1897 во Драма, а во 1898 во Ениџе Вардарско. На 23 август 1899 година, во Солун се одржува единствената конференција на евангелските работници од Македонија, која што ја раководеле д-р Џон Хаус, д-р Едвард Хаскел и Мис Елен Стон.

Во околината на Солун, а во делокруг на активностите на Солунската мисионерска станица, во 1904 година, д-р Џон Хаус го формирал земјоделско-индустриското училиште. Во училиштето, покрај редовните евангелски богослужби, односно религиозното образование, се врши и континуирано земјоделско образование.

Ова образование треба да помогне за подобро и поуспешно извршување на земјоделските работи, секако користејќи ги придобивките на современата технологија. Не случајно и првиот трактор на Балканот бил донесен во земјоделско-индустриското училиште во Солун. Но, сепак, најголемо и најсензационално светското внимание било свртено со заробувањето на американската мисионерка Мис Елен Стоун.

Целата светска јавност со огромен интерес го следела текот на ослободувањето на славната мисионерка, која подоцна се докажала "како голема заштитничка на македонското дело и обвинителка на Турците [7].

Протестанизмот после поделбата на Македонија[уреди | уреди извор]

Бројните евангелски цркви и друштва, формирани низ Македонија, стануваат "бедем" за понатамошното продлабочување и ширење на протестантските идеи. Ползувајќи ги плодовите на делувањето на мисионерските центри, како и ревносната усна агитација, надополнета со слабостите на останатите конфесионални заедници, биле нужните предуслови, кои придонеле да се рашири протестантството во Македонија. Но, "најдлабоко" протестантството завлегол во струмичкиот реон. Тоа се должело пред се на фактот што Струмица, се наоѓала скоро во центарот на мисионерскиот триаголник, Самоков, Битола и Солун (во непосредна близина било Банско) и ја имала таа привилегија преку нејзините патишта "да врват" сите важни комуникации. Без разлика дали станува збор за мисионерски "походи", за преписка меѓу станиците и мисионерите, за разнесување библиска литература, хуманитарна акција или слично, значело константна мобилизација на духот, кој надграден на религиозната конфликтна поставка, значително ја детерминира протестантската статика и динамика. Развојот на протестантството во македонските простори цврсто ја следат воените походи олицетворени во Балканските војни како и Првата и Втората светска војна. Накратко кажано, хаосот на војната го зафаќа и од основа го менува човековиот духовен свет. Завршетокот на Првата светска војна бил одбележан со поделбата на Македонија, што последователно дошло и до поделба на протестантското јадро во Македонија. Кон Евангелската црква во Бугарија се присоединиле протестантските верници од пиринскиот дел на Македонија. Евангелската црква, во Грција, била присоединета кон Грчката презбетеријанска црква и продолжила да работи како Грчка евангелска црква. Работата на мисионерската станица во Солун, почнува да замира. Покрај Солун, во грчките граници влегува и Корча.

Вардарскиот дел на Македонија, го зема под свое Кралска Југославија, која што го забранува работењето на Конгрешанската црква. Поради тоа Евангелската конгрешанска црква од Македонија "била присоединета кон Методистичката епископална црква, за вре- ме на Втората годишна конференција во Врбас, во мај 1922 година.[8]" Македонија припаѓа на јужниот дистрикт на Методистичката црква во Југославија. За надзорен свештеник се избира Пане Темков, од Скопје. Со тој чин, десет конгрешански цркви во Македонија со 220 верници и 4 проповедници преминуваат и работат под закрила на Методистичката црква на Југославија.

Методистичката црква во Кралството Југославија е забранета во 1925 година, по што следи и забрана на службите и во Македонија, и како резултат на големиот притисок на властите, црквата во Радовиш е запалена 1928 година.

За да ја надминат новонастанатата ситуација, група од седумдесетина верници испраќаат писмо до Првата конференција на Баптистичките цркви на Кралство Југославија, одржана во Нови Сад 1924 година и бараат помош. Конференцијата го назначува Винко Вацек да ги посети верните во Македонија и ја започнаува Баптистичка црква, во Скопје 1928 и во Радовиш 1930 година. Работата на Методистичката црква е повторно легализирана 1931 година.

Понатамошната еволуција на протестантството во Македонија се проследува со брзо опаѓање на протестантското членство, кое нужно доведува до затварање на некои цркви, а делувањето на мисионерските централи се маргинализира. Кон утврдувањето на причините на падот на протестантското членство, секако треба да се наведе влијанието на полибералните струи на протестантството, кој бил на спротивен колосек со тврдото конзервативно крило лоцирано на Балканот. Исто така не би требало да изгуби од вид и фактот што во 1934 година, од Бостонската централа се повлекла мисионерската гарнитура од балканските простори. Со тоа повлекување се отргнува најактивниот чинител на протестантското "живеење", што базично ја намалува моќта на протестантското "дејание". Развојот на процесот на секуларизација, што следи во повоениот период, религиозното чувство го сместува во строго приватната свера на човековото живеење, што директно го условува опаѓањето на религиозниот дух. Започнатото опаѓање на бројот на протестантските верници во Македонија продолжува, со што протестантскиот процес го става во значително незавидна позиција. Но, остануваат индикативни многу прашања врзани за протестантството, кои социјалистичката платформа само ги тргна од жижата на интересирање.

Протестантизмнот во денешна Македонија[уреди | уреди извор]

Во Република Македонија денес постојат повеќе малцински христијански верски заедници[9] и вкупниот број напротестанти изнесува 61.358 или 3% од вкупното население[10]. Протестански цркви во Македонија се:

Листа на македонски протестанти[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Учеството во духовнато создавање (се мисли на мисионерското учество) на поединецот го вклучува првенствено психолошкиот момент на сугестивност. Активниот едукатор се наоѓа во позиција да пласира информации (можеби и селективни), но истовремено тој е во позиција, токму поради непосредниот и примарен контакт, да добива "брза" повратна информација. Од друга страна, ако се има предвид релативно малата општествена улога на христијаните во муслиманската држава, неможноста да дојдат до некоја повлијателна општествена функција, односно да се здобијат со повисоко образование, како поголема општествена групација, првенствено значи „овозможување“ на протестатските мисионери значително да го преобратат христијанското население. Но, делувањето на протестантските мисионери меѓу христијанското население можеби и може да се толкува и како тактички потег на Отоманската империја, бидејќи така христијанското население може да се раздели, односно да се раздвои, на една страна би биле православните, додека пак од друга страна би се формирало значајно јадро на протестантите. Општо гледано христијанската поделеност можеби и не би била така изразена ако се има предвид цврсто устоличениот ислам, кој со својата позиција придонесува повеќе кон обединување отколку кон раздвојување на христијанскиот свет.
  2. POLYANSKI Andonov Hristo, 'THE ATTITUDE OF THE USA TOWARDS MACEDONIA', Macedonian Review Editions, Skopje, 1983, стр. 34.
  3. МОЈЗЕС Паула, 'МЕТОДИЗАМ, КРАТКА ИСТОРИЈА МЕТОДИСТИЧКЕ ЦРКВЕ", Издание на Секретаријатот на Методистичките цркви во ФНРЈ, Нови Сад, 1962, стр. 69.
  4. Унијатски цркви се источните цркви кои доктринарно и организационо и припаѓаат на Римокатоличката црква. Тие го прифаќаат папизмот и се во заедница со Рим.
  5. ИСППИ, Скопје, 2000
  6. Основачи на протестантството во Македонија се американските мисионери кои што ги испратил Американскиот одбор на комисиите што вршат мисии во странство (American Board of Commisions for Foreign Missions). Американскиот одбор на комисиите што вршат мисии во странство е формиран во 1810-1811 година, со цел да ги постави темелите на мисионерската активност на просторите надвор од нејзините граници. Централното тело го сочинуваат членовите на Конгрегационалистичката, Презветеријанската и Реформираната црква на Америка. "Најактивна" на Балканот била Конгрегационалистичката црква, која што отвара голем број евангелски заедници и цркви. Конгрегационалистичката црква се сретнува под името Конгрешанска (заради транскрипција), Евангелска или пак Соборна.
  7. Вестители на истината, редактор Христо Христов Куличевã, Второ раширено издание, Издателство, "Бãлгарско библеиско дружество" ООД, 1994, стр. 89
  8. Цеков Глигор, 100 години од евангелското дело во с. Колешино, стр. 6
  9. Републичката Комисија за односи со верските заедници
  10. Official Macedonian Human Rights Website - Australia


Литература и напрендо читање[уреди | уреди извор]

  • House, Henry, John, "A Life for the Balkans', New York, Fleming H. Revall Company, London and Edinburgh.
  • Mehl, Roger, "The Sociology of Protestantism", The Westminster Press, Philadelphia, 1970.
  • Mojzes, Benjamin, Paul, "A History of the Congregational And Methodist
  • Churches in Bulgaria and Yugoslavia", Boston University, Graduate School, Doctoral disertation, 1965.
  • Šušnjić, Đuro, "Verovati i znati", Kršćanska sadašnjost i Stvarnost, Zagreb, 1988.
  • Tsanoff, A. Vladimir, "Reports and Letters of American Missionaries", Sofia, 1919.
  • Webster, William, Hall, Jr., "Puritans in the Balcans", Cultura, Sofia, 1938.
  • World Methodist Council, Baltimore Press, USA, 1922.

Поврзано[уреди | уреди извор]