Јохан Волфганг фон Гете

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Јохан Волфганг фон Гете

Јохан Волфганг фон Гете (германски: Johann Wolfgang von Goethe; 28 август 1749, Франкфурт на Мајна - 22 март 1832, Вајмар) — германски романописец, поет, драматург, хуманист, научник, филозоф и десет години премиер на војводството Вајмар.

Гете бил една од клучните фигури на германската литература и движењето Вајмарски класицизам во доцниот 18 и раниот 19 век; ова движење коинцидира со просветителството, Sturm und drang, сентиментализмот и романтизмот. Како автор на Фауст и Теоријата на боите, тој го инспирирал Дарвин во неговото независно откривање на премаксилата на човечката вилица и концентрацијата на идеите за еволуцијата. Влијанието на Гете се ширело низ Европа и за време на следниот век неговата работа била примарен извор на инспирација во музиката, драмата, поетиката и философијата.

Живот[уреди]

Рани години (1749–1765)[уреди]

Таткото на Гете, Јохан Каспар Гете (17101782), живеел со неговата фамилија во голема куќа во Франкфурт на Мајна, тогаш дел од Светата Римска Империја. Како богат член на буржоазијата, тој го поминал најголемиот дел од своето време собирајќи препарирани животни и слики. Гетеовата мајка, Катарина Елизабет Текстор (17311808), се омажила за 38-годишниот Јохан Каспар кога имала само 17 години. Сите нивни деца, освен Гете и неговата сестра Корнелија Фридерик Кристијана, кои биле родени во 1750, починале на рана возраст.

Јохан Каспар и приватните учители му држеле лекции на Гете за сите општи предмети, посебно јазици (латински, грчки, француски, англиски и хебрејски). Гете исто така земал часови по танцување, јавање и мечување. Тој имал силна одбивност кон црквата и ја окарактеризирал нејзината историја како "редица на грешки и насилство". Негова голема страст било цртањето; музиката, пак, не му била страст. Гете набрзо постанал заинтересиран за литературата; Фридрих Готлиб Клопшток и Хомер биле меѓу неговите најрани омилени писатели. Тој имал голема посветеност кон театарот исто така и бил многу фасциниран од сцените со кукли кои се одржувале годишно во театарот Вилхелм Мејстер.

1765-1832[уреди]

Во 1772, тој започнал да учи право во Вецлар. На покана на Карл Август, војвода на Сакс-Вајмар-Ајзенах, тој отишол во 1777 да живее во Вајмар, каде држел политички канцеларии, па дури станал и главен советник на војводата.

Тој бил еноблиран (поблагороден) во 1767. Неговото патување до Италијанскиот Полуостров од 1756 до 1798 било од големо значење за неговиот подоцнежен естетски и философски развој, како и неговата адмисија во 1782 дека тој бил "одлучен нехристијанин".[1]Неговите дневници од овој период ја формираат основата за нефиктивното Италијанско патување. Гете зел учество во Наполеонските војни против Првата Француска Империја, помагајќи му на војводата Карл август за време на инвазијата на Франција од империјалните сили во есента 1792. Во 1794, Фридрих Шилер му пишал на Гете нудејќи му пријателство, кое траело до шилеровата смрт во 1824. Во 1896, Гете се оженил со Кристиане Вулпиу. Починал во Вајмар во 1892 година.

Светско признание стекнал со драмскиот еп „Фауст“. Историско-критичкото издание на неговите целокупни дела опфаќа 143 тетратки. Познати негови дела се романот „Страданијата на младиот Вертер“, драмите „Егмонт“, „Ифигенија на Таврида“ и „Торквато Тасо“ и епот „Херман и Доротеја“.

Починал во Вајмар, на 22 март 1845 година.

За творештвото[уреди]

Гете научил да ја сака германската старина, се восхитувал од архитектурата на црквите. Неговото големо дело со кое наеднаш стапил на чело на младите литерати и станало манифест на новата школа е драмата „Гец фон Берлихинген“. Откако го напишал ова дело, Гете го дал за оценка на Хердер, кој му одговорил дека имитирањето на Шекспир ја упропастува драмата. Потоа Гете го преработил, и како такво го имаме до денес. Индивидуалистичката идеја добила уште појак израз во наредното дело на Гете - во неговиот роман „Страдањата на младиот Вертер“. Вертер е најкарактеристичниот производ на периодот Sturm und Drang, кој завршува со најголемото дело на Гете, „Фауст“.

Гец фон Берлихинген[уреди]

Подлога на драмата е автобиографијата на витезот Гец, една од најомилените фигури на 16 век. Гец е последен остаток од феудализмот, кој и покрај реформирањето, ги зачувал вкусовите и тежнеењата на средниот век, и кој не умеел да ги сфати новите задачи. Тој цел живот го минал во разбојнички напади и војни.

Гете на свој начин го сфатил овој јунак, и средновековен витез-разбојник го претворил во вистински приврзаник на правецот Sturm und Drang на 18 век. Гете го прикажал со идеални особини, како заштитник на правдата. Се разбира дека овој лик малку одговара на историскиот прототип, но Гете ѝ верувал на автобиографијата која Гец на стари години ја напишал за да се оправда. Па така Гете во својата драма внесол силна благородна личност наспроти изопачениот век, не сфаќајќи ја негативната улога која ја одиграл Гец како носител на стари идеали.

Но оваа драма овладува со германската младина не само како апотеза на личноста и неограничената слобода, туку и како светла слика од минатото на татковината. Национална трагедија немало до тогаш. Огромното значење на драмата „Гец фон Берлихинген“ е во тоа што му нанел одлучен удар на псевдокласицизмот, но и на сите класични правила утврдени од времето на Шекспир.

Страдањата на младиот Вертер[уреди]

Ова дело има своја подлога од животот на Гете. Во 1772 година тој се пресеилил во Вецлар, каде работел како писар, и требало по желба на татка си да се оддаде на правничката кариера. Во романот ја опишал кралската судска институција во која работел. Таму тој се запознал со двајцата секретари Кестнер и Јерусалем. Меѓу нив се случила историјата што послужила како основа за делото.

Кестнер тајно се верил со 15 годишната Лота, која Гете ја запознал и се вљубил во неа. Но кога дознал дека е вереница на пријателот, се обидел да ги контролира своите чувства, и тие продолжиле да другаруваат, иако Кестнер и Лота забележале што се случува во душата на поетот. Во моментот кога Гете веќе не бил во состојба да се бори со себе, заминал од Вецлар, оставајќи му трогателно писмо на својот пријател. Се вратил во Франкфурт, и додека се обидувал на своите впечатоци да им даде уметничка форма, добива вест за самоубиството на Јерусалем. Сето ова послужило како тема на познатиот роман.

Младиот Вертер во книжевноста е првиот поголем претставник на сфаќањето на светот што се нарекува „светска тага“, и кое во почетокот на 19 век завладеало во Европа. Вертер е прототип на оние јунаци кои ја прекриле Европа, дури до Русија, со таен печат на челото, со своите несфатливи страдања, потресувајќи ги чувствителните женски срца. Вертер е возбудлив, чувствителен, фантазер.

Фауст[уреди]

главна статија: Фауст од Гете

Прашањето за ограниченоста на нашето сознание, за личноста на човекот, за односот меѓу науката и верата, сето ова нашло длабок израз во поемата „Фауст“. Немирните идеи да се прејдат границите на човечката природа и сојузот со пеколот поради остварување на тие идеи, народната фантазија им ги припишувала на познати луѓе уште од незапамтени времиња, но тие љубопитни луѓе секогаш биле во рамнотежа: секогаш наоѓале смирување во религијата. Дури во ренесансата се појавил Фауст со своите основни линии, со своето барање и душевната подвоеност.

Прашањето дали Фауст навистина постоел, останува отворено. Според податоците собрани од научниците кои го признаваат постоењето на Фауст, тој се родил во Книтлинген во Виртемберг, се прославил во Германија со волшебништво и маѓионичарство, и умрел околу 1540 година. Личноста на Фауст се поврзува со многу градови. Во Лајпциг, во еден познат вински подрум и денес на ѕидот стои слика поставена во 1525 година, а која го претставува Фауст на винско буре.

Прв од германските писатели кој му посветил внимание на Фауст бил Лесинг, но не успеал да ја доврши драмата, а дури и деловите се изгубени. Фридрих Милер напишал на оваа тема филозофски роман, но никој не успеал да внесе толку длабока филозофска содржина како Гете. Првиот дел е првпат печатен во 1808 година, но подоцна претрпел измени. Вториот дел е печатен веднаш по смртта на авторот, во 1832 година.

Дела[уреди]

Романи

  • Страданијата на младиот Вертер
  • Годините на учењето на Вилхем Мајстер (1796)
  • Избор према сличности
  • Патувањата на Вилхем Мајстер (1821)
  • Aus meine Leben:Dichtung und Wahrheit (Out of my Life: Poetry and Truth)

Драми

  • Гец од Берлихинген (1773)
  • Ифигенија во Таурис
  • Егмонт (1788)
  • Торквато Тасо (1789)
  • Фауст, прв дел (1808)
  • Фауст, втор дел (1832)

Песни

  • Прометеј I
  • Кралот џуџе
  • Римска елегија (1795)
  • Reineke Fuchs
  • Годините на учењето на волшебништво
  • Херман и Доротеја (1797)

Научни дела

  • Метаморфоза на билкте (1790)
  • Теорија на боите (1810)
  • Патувањето во Италија
  • Посмртни дела
  • Гетеовите разговори

Наводи[уреди]

  1. Писмо до Јохан Каспар Лаватер, 29 јули, 1782