Хебрејски јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Хебрејски јазик
עִבְרִית
Изговор [(ʔ)ivˈʁit] - [(ʔ)ivˈɾit][белешка 1]
Застапен во Израел, Евреи во Западниот Брег;[1] а се користи и како литургиски јазик за јудаизмот
Говорници 7 милиони[2][3][4] 9 милиони во светот[5][6]  (2013)
Јазично семејство
Претходни облици:
Стандардни облици
Писмо хебрејска азбука
Статус
Службен во  Израел
Признаен како малцински во  Полска[7]
Регулативен орган Академија за хебрејскиот јазик
האקדמיה ללשון העברית (HaAkademia LaLashon HaʿIvrit)
Јазични кодови
ISO 639-1 he
ISO 639-2 heb
ISO 639-3 или:
heb — современ хебрејски
hbo — древнохебрејски
Linguasphere 12-AAB-a

Хебрејскиот јазик (עִבְרִית, /ʿIvrit/; за други имиња види подолу) е семитски јазик кој припаѓа во подгрупата на канански јазици. Хебрејскиот е национален и официјален јазик во Израел, заедно со арапскиот. Историски, хебрејскиот јазик се смета за јазик на Хебреите. Најраните примери за пишаниот хебрејски јазик датираат од10 век п.н.е.[8]

Хебрејскиот јазик престанал да се користи како секојдневен јазик, односно изумрел, во околу 200 година. Сепак, јазикот преживеал како литургиски јазик за Јудеизмот. Во 19 век, кога се развила идејата за независна современа израелска држава, литургискиот јазик бил оживеан како секојдневен и книжевен јазик. Така, денес се проценува дека има околу 9 милиони луѓе во светот што зборуваат хебрејски,[5][6] од кои 7 милиони се во Израел.[2][4] Хебрејскиот јазик е класичен и успешен пример за јазично оживување, благодарение на потфатите на Елиезер Бен-Јехуда и зионистичкото движење.

Етимологија[уреди]

Современиот збор „хебрејски“ или „хибру“ потекнува од зборот „ибри“ (ibri, множина ibrim), кое е едно од неколкуте имиња за Евреите. Традиционално, се смета дека е придавка базирана на претпоставениот претходник на Абрахам, Ебер („Ебр“ עבר на хебрејски). Ова име можно е да се базира на коренот /ʕ-b-r/ (עבר) што значи „да преминеш“. Ова традиционално се поврзува со преминот на Еуфрат.[9] Во Библијата јазикот се нарекува „јудејски“ („јехудит“, Yәhudit (יהודית) по Кралството Јуда (Yәhuda). Во стандардниот македонски се користи поимот „хебрејски“, а разговорно и „иврит“, „еврејски“ и погрешното „израелски“. Во македонскиот превод на Библијата се користи и јудејски.

Современ хебрејски јазик[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Современ хебрејски јазик.
Хебрејски знаци на пат во Израел.

Современиот хебрејски, како што бил разработен од Елиезер Бен-Јехуда, бил базиран на мишнајскиот правопис и сефардски хебрејски изгвоор. Сепак, за најраните говорници на современиот хебрејски мајчин јазик им бил јидиш и со тоа вовеле идиоми и зборовен фонд од јидиш.

Изговорот на современиот хебрејски јазик е воглавно базиран на сефардскиот хебрејски јазик. Во одредени аспекти има и фонолошки црти од ашкенашкиот хебрејски јазик, особено во:

  • елиминација на голтничката артикулација кај буквите чет (ח) и ајин (ע)
  • замена на (ר) /r/ од [ɾ] кон [ʁ] или [ʀ]
  • изговорот кај голем број говорници на цере ֵ како [eɪ] во одредени контексти
  • делимна елиминација на шва ְ (зман наместо сефардското земан)[10]

Статус[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Јазици во Израел.

Современиот хебрејски е национален јазик во Израел каде е и официјален. Според податоците од 2013 година, има околу 9 милиони луѓе што зборуваат хебрејски во светот,[5][6] од кои 7 милиони го зборуваат течно.[2][3][4]

Моментално, околу 90% од Израелски Евреи зборуваат течно хебрејски, околу 70% многу течно. Околу 60% од Израелските Арапи течно зборуваат хебрејски, а само 30% претпочитаат да зборуваат хебрејски одошто арапски. Сепак, хебрејскиот е мајчин јазик за само 49% од Израелците над 20 годишна старост, а за останатите мајчин јазик им е рускиот, арапскиот, шпанскиот, францускиот, англискиот или јидиш. Околи 26% од руските имигранти и 12% од Арапите не зборуваат убаво хебрејски.[11][12]

Поради глобализацијата и американизацијата во светот, во Израел се преземаат соодветни мерки за да се зачува чистотата на јазикот и да се заштити од навлегување на англиски зборови. Академијата за хебрејскиот јазик при Хебрејскиот Универзитет во Ерусалим во последниов период изумува по 2.000 нови хебрејски зборови секоја година, кои би замениле современи зборови, а кои пак се базираат на стари хебрејски. Тие би биле замена за интернационализмите. Општината Хаифа забранила да се користат англиски зборови при официјална документација и преписка. Исто така, општината забранила на трговците да користат само англиски при нивните маркетиншки потези.[13]

Писмо[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Хебрејско писмо.

Хебрејскиот јазик се пишува со хебрејската азбука. Јазикот се пишува од десно кон лево. Хебрејската азбука всушност е согласно писмо (абџад) и има 22 букви. Древното палео-хебрејско писмо било слична со тоа за кананскиот и за феникискиот јазик. Современото писмо е базирано на букви кои налукуваат на коцки, познати како „ашурит“ (асирски), и потекнуваат од арамејското писмо. За рачно пишување се користи ракописно хебрејско писмо, каде буквите се покружни и поразлични одошто печатените форми. Бидејќи писмото е согласно, само се користат согласките при пишување, самогласките не се пишуваат и треба да се знаат на памет каде се при изговорот. Сепак, ако треба и тие да се запишат, тие се означени со надредни знаци над согласката со која прават слог, или пак преку употреба на букви кои основно означуваат согласка, а второстепено самогласка. Покрај надредните знаци за самогласките, во јазикот се користат надредни знаци за да се означи како точно се изговара самогласката, односно дали е 'с' или 'ш', 'б' или 'в' итн.


Алеф Бет Гимел Далет Хе Вав Зајин Хет Тет Јод Каф
א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ
ך
Ламед Мем Нун Самех Ајин Пе Цаде Коф Реш Шин/ син Тав
ל מ נ ס ע פ צ ק ר ש ת
ם ן ף ץ

Граматика[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Хебрејска граматика.
Хебрејски јазик
Писмо хебрејско писмо
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“
Текст כל בני האדם נולדו בני חורין ושווים בערכם ובזכויותיהם. כולם חוננו בתבונה ובמצפון, לפיכך חובה עליהם לנהוג איש ברעהו ברוח של אחווה.
כֹּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בַּתְּבוּנָה וּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹוג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה.
Транскрипција Kol benei ha'adam noldu benei xorin veshavim be'erkam uvizxuyoteihem. Kulam xonenu batevuna uvematspun, lefixax xova 'aleihem linhog ish bere'ehu beruax shel axava.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици

Хебрејската граматика е делумно аналитичка, односно во јазикот има одредени падежни форми на дативот, аблативот и акузативот, но со користење на предлози, а не чисти падежи. Сепак, зборообразувањето игра значајна улога при создавање нови глаголи и именки.

Морфологија[уреди]

Како и сите семитски јазици, така и хебрејскиот има коренски форми кои се типишно трилитерални, или составен од 3 согласки (но постојат и корени од по 4 согласки). Од овие корени се создаваат именки, придавки и глаголи. Преку внетнување самогласки, удвојување на согласките и со додавање на афикси се создаваат новите зборови.

Хебрејскиот јазик користи бројни претставки од по една буква кои се користат за различни цели. Тие се нарекуваат „неразделни препозоции“ или „корисни букви“ (אותיות השימוש, Otiyot HaShimush). Такви се на пример членот ha- (/ha/) (определен член); be- (/bə/) (="во"), le- (/lə/) (="до"), mi- (/mi/) (="од"; кратка форма на min); ve- (/və/) (="и"), she- (/ʃe/) (="дека"), ke- (/kə/) (="како"), итн.

Синтакса[уреди]

Некои синтаксни карактеристики на хебрејскиот се:

  • повеќето од хебрејските реченици имаат неколку точни зборовни редоследи. Може да се променат местата на зборовите и пак да се добие истото значење, слично како македонскиот.
  • во јазикот нема збор кој би се претпоставило дека доаѓа пред секоја именка во еднина (како на пример членот).
  • речениците во хебрејскиот може да не вклучат глаголи, глаголот „сум“ може да биде избришан во сегашно време.
  • општо гледано, зборовниот редослед во библискиот хебрејски бил прирок-предмет-подмет, а во современиот постепено се сменил во подмет-прирок-предмет.[14]

Книжевност[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Хебрејска книжевност.

Хебрејската книжевност се состои од антички, средновековни и модерни ракописи на хебрејски јазик. Меѓу другите, најпознато дело од оваа литература е Хебрејската Библија (Танак).

Поголемиот дел од еврејската религиозна литература е напишана на хебрејски. Мишната е основната рабинска кодификација на закони доведени од Тората. Еврејските богослужби се собрани во книги на хебрејски највеќе од Амрам Гаон и Садија Гаон. Образложенија од Тора од Абрахан ибн Езра до Раши и слични такви дела се напишани на хебрејски. Такви се и кодификациите на еверјските закони, како на пример Шулчан Аруч.

Овие дела од хебрејската литература доста пати биле комбинирани или зголемувани со додавање на додатна литература на јазик кој им бил повеќе познат на Евреиите во тоа време. Гемарата била додена како арамејско-јазично образложенија на Мишна како состаен дел од Талмудот. Некои од традиционалните еврејски молитвеници се на арамејски. Некои важни дела од средновековната филозофија, како Водич за вчудовидените, биле всушност напишани на арапски.

Наводи[уреди]

  1. „CIA's World Fact Book“. Cia.gov. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=&countryCode=&regionCode=o. конс. 25 април 2013. 
  2. 2,0 2,1 2,2 „The differences between English and Hebrew“. „Frankfurt International School. http://esl.fis.edu/grammar/langdiff/hebrew.htm. конс. 2 ноември 2013. 
  3. 3,0 3,1 „Why Learn a Language?“. http://www.studentsabroad.com/handbook/why-learn-a-language.php?country=Israel. конс. 2 ноември 2013. 
  4. 4,0 4,1 4,2 „Hebrew - UCL“. „University College London. http://www.ucl.ac.uk/clie/learning-resources/sac/hebrew. конс. 2 ноември 2013. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Klein, Zeev. „A million and a half Israelis struggle with Hebrew“, 18 март 2013 (конс. 2 ноември 2013).
  6. 6,0 6,1 6,2 „Kometz Aleph – Au• How many Hebrew speakers are there in the world?“. http://www.bhol.co.il/article_en.aspx?id=52405. конс. 2 ноември 2013. 
  7. http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf
  8. „Most ancient Hebrew biblical inscription deciphered“. Physorg.com. http://www.physorg.com/news182101034.html. конс. 25 април 2013. 
  9. „הספריה של מט"ח“. Lib.cet.ac.il. http://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=12606. конс. 25 април 2013. 
  10. Rosen, Rosén (1966). „A Textbook of Israeli Hebrew“. Chicago & London: The University of Chicago Press. стр. 0.161. ISBN 0-226-72603-7. 
  11. „CBS: 27% of Israelis struggle with Hebrew - Israel News, Ynetnews“. Ynetnews.com. 21 јануари 2013. http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4335235,00.html. конс. 9 ноември 2013. 
  12. „Some Arabs Prefer Hebrew - Education - News“. Israel National News. http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/131811#.UUeivxyG0j4. конс. 25 април 2013. 
  13. „Keeping Hebrew Israel's living language - Israel Culture, Ynetnews“. Ynetnews.com. http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4333113,00.html. конс. 25 април 2013. 
  14. „Basic Word Order in the Biblical Hebrew Verbal Clause, Part 6 | Ancient Hebrew Grammar“. Ancienthebrewgrammar.wordpress.com. http://ancienthebrewgrammar.wordpress.com/2011/05/23/basic-word-order-in-the-biblical-hebrew-verbal-clause-part-6/. конс. 25 април 2013. 

Белешки[уреди]

  1. Стандарден израелски сефардски изговор: [ʕivˈɾit]; ирачки [ʕibˈriːθ]; јеменски: [ʕivˈriːθ]; ашкенашки [ˈivʀis]

Литература[уреди]

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик
Портал „Израел

Надворешни врски[уреди]

Општо
Материјали
Различно