Словачки јазик

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Словачки јазик
slovenčina, slovenský jazyk
Застапен во

 Словачка и како малцинство во
Flag of the United States.svg САД
 Чешка,
 Србија,
 Ирска
 Велика Британија
 Романија
 Полска
 Канада,
 Унгарија
 Хрватска
 Австралија
 Австрија

 Украина
Подрачје Средна Европа
Говорници ~ 7 милиони  
Јазично семејство
Писмо словачка азбука
Статус
Службен во

Flag of Europe.svg Европска Унија
 Словачка
 Чешка[1]
Војводина во  Србија


Признат како малцински во:

 Украина
Регулативен орган Министерство за култура на Словачката Република
Јазични кодови
ISO 639-1 sk
ISO 639-2 slo (B)
slk (T)
ISO 639-3 slk
Linguasphere 53-AAA-db < 53-AAA-b...-d
(варијанти: 53-AAA-dba до 53-AAA-dbs)

Словачкиот јазик (slovenčina, slovenský jazyk) е официјален јазик во Словачка и еден од службените јазици во Европската Унија. Словачкиот јазик е еден од западнословенските јазици и се зборува воглавно во Словачка, но истиот се зборува од малцинските заедници во Чешка, Унгарија, Полска, Романија, Канада, САД, Србија и Хрватска. Словачкиот јазик е доста сличен со чешкиот во писмена форма, но се разликува до одреден степен во поглед на граматиката и фонетиката. Покрај тоа, јазикот е сличен и со полскиот јазик и меѓусебното разбирање со чешкиот и полскиот јазик е помалку или повеќе остварливо.

Географска распространетост[уреди]

Матична земја на словачкиот јазик е Словачката Република. Во Словачка јазикот го зборуваат околу 85.8 % од населението, според пописот од 2001 година. Според тоа, словачкиот е прв официјален и доминантен јазик во земјата. Покрај Словачка, словачкиот јазик се зборува во околните соседни држави, како на пример во Чешка (350,000), Полска (20,000), Украина, Австрија и Унгарија (11,800). Значајна словачка заедница има во САД каде има околу 1,200,000 Словаци. Понатака, словачкиот се зборува од околу 60,000 жители во Србија, 30,000 жители во Ирска, 22,000 жители во Романија, 20,000 во Канада и 5,000 во Хрватска. Во Украина словачкиот е признат за малцински јазик, додека во Војводина во Србија е службен јазик.

Дијалекти[уреди]

Словачкиот јазик е составен од поголем број дијалекти и говори. Словачките дијалекти се класифицирани во четири големи дијалектни групи:

Правопис[уреди]

Словачка азбука во книгата „Книгата на буквите“ од Карл Фаулман од 1880.

Правописот на словачкиот јазик е фонетски, исто како македонскиот, и во тој јазик важи правилото „пишувај како што слушаш“. Сепак, јазиците во светот не се доследи на еден чист правопис, па така и во словачкиот можат да се пронајдат принципи на останати видови правописи. Така, како второстепен правопис во словачкиот се сретнува морфолошкиот, според кој зборовите од кои се добиваат нови зборови се пишуваат исто иако се изговараат поразлично. Како пример за морфолошкиот правопис е правилото за асимилација. Како трет сет правописни правила се сретнува етимолошкиот правопис. Како пример на етимолошкиот правопис е употребата на буквите i и y. Имено, двете букви се изговараат исти, но поради етимолошки причини, i се користи после еден вид согласки, додека y се користи после друг вид согласки. На крај, во јазикот можат да се сретнат и правила од граматичкиот правопис, според кој има разлика при пишаната форма на една придавка во еднина и множина, како на пример придавките pekný (добар) и pekní (добри), каде различна е пишаната форма, но изговорот е ист.

Што се однесува за позајмени странски зборови, словачкиот јазик ги приспособува позајмените зборови спред словачкиот правопис. Така на пример зборот „викенд“, кој е добиен од англискиот weekend, се пишува víkend. Покрај овој пример може да се сретнат и зборовите softvér, gej, kvalita итн. Личните имиња и географските поими се пишуваат во оригинал според јазикот од кој потекнуваат, иако за секој топоним има словачки еквивалент. Пример за ова е градот Лондон, кој се пишува според англискиот правопис (London), иако има и словачка форма (Londýn).

Кога се зборува за правописот, важно е да се напомене и употребата на надредни знаци. Така, во јазикот се користат:

  • акутен знак (dĺžeň) - пример за ова се буквите í, ó, á, ý, ú и é. Сепак, знакот може да се сретне и кај согласки како на пример ĺ и ŕ.
  • циркумфлекс (vokáň) - овој знак се користи само за буквата ô, која се изговара уо.
  • умлаут (prehláska) или две точки (dve bodky) - овој знак се користи за буквата ä, која се изговара како широко е.
  • хачек (mäkčeň) - овој знак се користи за означување на палатизација на гласовите. Во азбуката можат да се видат следните букви со хачек: č, dž, š, ž, ň, ľ, ď и ť (иако последните три се апострофи, сепак се сметаат за знаци за палатизација).

При пишана форма, хачекот може да се сретне во два вида, како што веќе беше напоменато. Првата форма е знакот во буквите č, dž, š, ž и ň, додека втората форма е апострофот кој иако не е по форма ист, тој ја врши истата функција - палатизација на буквите l, d и t. Кога станува збор за палатизацијата, во словачкиот има два вида палатизации. Така, гласовите ľ, ň, ď и ť се палатизирани, додека гласовите č, dž, š и ž се посталвеоларни фрикати и африкати, исто како во македонскиот.

За да се забрза пишувањето на јазикот и да се скрати на време, правописно правло било воведено за чести комбинации на согласка и самогласка. Како резултат на тоа, старите комбинации ňe, ďe, ťe, ľe, ňi, ďi, ťi, ľi, ňí, ďí, ťí, ľí според новото правило се пишуваат какоne, de, te, le, ni, di, ti, li, ní, dí, tí, lí, без хачек но со ист изговор. Сепак од ова правило има исклучоци:

  1. странски зборови, пр. telefón кој се изговара со меко т и тврдо л,
  2. зборовите ten (она), jeden (еден), vtedy (тогаш), teraz (сега) се изговараат непалатизирано,
  3. наставките за множина на заменки и придавки од машки род во номинатив се изговараат меко, без палатизација, пр. tí odvážni mladí muži (тие храбри млади мажи)
  4. краткото е во наставки за придавки, кое е добиено од долго е, не се палатизира, пр. krásne stromy (убави дрва)

Денес, особени во западните говори, букават ľ се изговара како обична л. Во стандардниот јазик, li и le не се палатизирани бидејќи ако има таква палатизација таа се бележи. Палатизацијата на li и le е официјално препорачана. Една од најзначајните промени во правописот на словачкиот јазик во 20 век е замената на s со z во случаи каде буквата s се читала како z. Оваа промена била направена во 1953 година, правилото е во согласност со фонетскиот правопис и примери за ова се зборовите smluva во zmluva, sväz во zväz итн.

Покрај веќе напоменатите правописни принципи, во словачкиот важат и следните правила:

  1. кога звучна согласка стои на крајот на зборот пред пауза, таа се изговара како нејзиниот беззвучен пар, пр. pohyb се изговара како /pohip/,
  2. кога v стои на крајот на слогот, таа се изговара како u т.е. како билабијалната апроксиманта /u̯/. Како исклучок на ова се случаите кога буквата стои пред n или ň, пр. kov се изговара како /kou̯/,
  3. правилото за асимилација: кога има согласна група од звучна и безвучна согласка, тогаш сите елементи се звучни под услов последниот глас од групата да е звучна и обратно, пр. otázka се изговара како /otaːska/,
  4. ритмичкото правило: долга самогласка не може да биде проследена од друга долга самогласка во истиот збор. Ова е типично за стандардниот словачки, го нема во некои дијалекти и во чешкиот јазик, пр. nos-ím.

Азбука[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Словачка азбука.
Пример за словачкиот јази. Весник од 1965 година.

Словачкиот јазик користи словачка азбука базирана на латиница. Азбуката ги користи скоро сите стандардни букви од латиницата но додатно на тоа се користат и дијакритички знаци за означување на изговор. Такво знаци се ˇ, ´, ¨, ^

Азбуката на словачкиот јазик е следната: a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ľ ĺ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž. Буквите q, w и x се користат само во странски зборови.

Големи букви
A Á Ä B C Č D Ď Dz E É F G H Ch I Í J K L Ĺ Ľ
Мали букви
a á ä b c č d ď dz e é f g h ch i í j k l ĺ ľ
Големи букви
M N Ň O Ó Ô P Q R Ŕ S Š T Ť U Ú V W X Y Ý Z Ž
Мали букви
m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž

Во прилог следува некои модифицирани изговори, во зависност од зборот, на некои од словачките букви:

  • изговорот на буквата ä се смета за архаичен, но сè уште се смета за точен.
  • r и l можат да бидат и самогласки, како во македонскиот,
  • ch е најчесто безвучна,
  • групата -ou на крај од зборот се изговара како [ɔu̯], но не се смета за посебен дифтонг
  • ia, ie, iu ги сочинуваат дифтонзите /i̯a/ /i̯e/ /i̯u/ во словачки зборови, но не и кај странски зборови.
  • m има алофон, [ɱ], кој се сретнува пред /f/ и/v/.
  • n има алофон, /n̠/.
  • n може да се изговара како [ŋ] пред /k/ и /ɡ/, како и во македонскиот.

Фонологија[уреди]

Согласки
усни алвеоларни посталвеоларни непчани меконепчани глотални
носни m n ɲ
експлозивни p b t d c ɟ k ɡ
африкативни t͡s d͡z t͡ʃ d͡ʒ
фрикативни f v s z ʃ ʒ x ɦ
вевни r rː
апроксимантни l lː j ʎ
Самогласки
Czech vowel chart.svg

Покрај чистите самогласки, во словачкиот се присутни и следните дифтонзи: ô, ie, ia и iu, кои се изговараат како уо, ие, ја и ју.

Акцент

Акцентот во стандардниот словачки секогаш паѓа на првиот слог од зборот. Сепак, ова акцентско правило не е во употреба кај дијалектите. Така на пример, источнословачките дијалекти акцентот паѓа на претпоследниот слог од зборот и често ова претставува проблем за разбирање на говорот од страна на зборувачите на стандардниот јазик. Понатаму, во северните дијалекти имаат слаб акцент на првиот слог, кој се зајакнува на претпоследниот слог од истиот збор. Едносложните зборови во словачкиот се најчесто неакцентирани.

Именки[уреди]

Именките во словачкиот јазик имаат број, род и падеж[2].

Род[уреди]

Словачките именки се поделени на три главни рода. Карактеристично за родот е тоа што за машки род се разликуваа живите од неживите именки[3]:

  • машки род
    • живи именки од машки род
    • неживи именки од машки род
  • женски род
  • среден род

Број[уреди]

Словачките именки имаат два броја. Сепак, во одредени инстанци се сретнува и трет број наречен двоина, кој е наследен од старословенскиот јазик. Така, во словачкиот се присутни[3]:

  • еднина
  • множина
  • двоина - двоината се сретнува кај именки кои се пар, како на пример: nohavice (панталони), dvere (врата), okuliare (очила) итн.

Падежи[уреди]

Падежите се посебна карактеристика на словачките именки, но по падежи може да се менуваат и придавки и заменки. Првично словачкиот имал седум падежи, но со губењето на вокативот, јазикот добил само шест падежи. Падежите во словачкиот јазик се[3]:

1 падеж номинатив kto? čo? (кој? што?)
2 падеж генитив z (od) koho? z (od) čoho? (од кого? од што?)
3 падеж датив komu? čomu? (кому?)
4 падеж акузатив koho? čo?(кому? што?)
5 падеж локатив o kom? o čom? (за кому? за што?)
6 падеж инструментал s kým? s čím? (со кому? со што?)
Живи именки од машки род
chlap
момче
hrdina
херој
падеж ед. мн. ед, мн.
Ном. chlap chlapi hrdina hrdinovia момче - херој
Ген. chlapa chlapov hrdinu hrdinov од момчето - од херојот
Дат. chlapovi chlapom hrdinovi hrdinom на момчето - на херојот
Аку. chlapa chlapov hrdinu hrdinov (на) момчето - (на) херојот
Лок. chlapovi chlapoch hrdinovi hrdinoch за момчето - за херојот
Инс. chlapom chlapmi hrdinom hrdinami со момчето - со херојот
Неживи именки од машки род
dub
даб
stroj
машина
падеж ед. мн. ед. мн.
Ном. dub duby stroj stroje даб - машина
Ген. duba dubov stroja strojov од дабот - од машината
Дат. dubu dubom stroju strojom на дабот - на машината
Аку. dub duby stroj stroje (на) дабот - (на) машината
Лок. dube duboch stroji strojoch за дабот - за машината
Инс. dubom dubmi strojom strojmi со дабот - со машината
Женски род
žena
жена
ulica
улица
dlaň
дланка
kosť
коска
падеж ед. мн. ед. мн. ед. мн. ед. мн.
Ном. žena ženy ulica ulice dlaň dlane kosť kosti улица - жена - дланка - коска
Ген. ženy žien ulice ulíc dlane dlaní kosti kostí од жената - од улицата - од дланката - од коската
Дат. žene ženám ulici uliciam dlani dlaniam kosti kostiam на жената - на улицата - на дланката - на коската
Аку. ženu ženy ulicu ulice dlaň dlane kosť kosti (на) жената - (на) улицата - (на) дланката - (на) коската
Лок. žene ženách ulici uliciach dlani dlaniach kosti kostiach за жената - за улицата - за дланката - за коската
Инс. ženou ženami ulicou ulicami dlaňou dlaňami kosťou kosťami со жената - со улицата - со дланката - со коската
Именки од среден род
mesto
град
srdce
срце
vysvedčenie
уверение
dievča
девојче
падеж ед. мн. ед. мн. ед. мн. ед. мн.
Ном. mesto mestá srdce srdcia vysvedčenie vysvedčenia dievča dievčatá /-ence град - срце - уверение - девојче
Ген. mesta miest srdca sŕdc vysvedčenia vysvedčení dievčaťa dievčat /-eniec од градот - од срцето - од уверението - од девојчето
Дат. mestu mestám srdcu srdciam vysvedčeniu vysvedčeniam dievčaťu dievčatám /-encom на градот - на срцето - на уверението - на девојчето
Аку. mesto mestá srdce srdcia vysvedčenie vysvedčenia dievča dievčatá /-ence (на) градот - (на) срцето - (на) уверението - (на) девојчето
Лок. meste mestách srdci srdciach vysvedčení vysvedčeniach dievčati dievčatách /-encoch за градот - за срцето - за уверението - за девојчето
Инс. mestom mestami srdcom srdcami vysvedčením vysvedčeniami dievčaťom dievčatami /-encami со градот - со срцето - со уверението - со девојчето

Сродност со останати јазици[уреди]

Зборувачите на словачкиот јазик можат лесно да разберат пишан и зборуван чешки и обратно. Сепак, постојат некои дијалекти кои не можат да се разберат така лесно, па така некои источни словачки дијалекти се потешки за разбирање за Чесите. Како лингвистичка споредба, во прилог следува извадок од Декларацијата за човекови права на двата јазика:

чешки: Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.
словачки: Všetci ľudia sa rodia slobodní a sebe rovní, čo sa týka ich dôstojnosti a práv. Sú obdarení rozumom a svedomím a majú navzájom konať v bratskom duchu.
македонски: Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштoчoвeчкaтa припaднoст.

Броеви[уреди]

Броевите во словачкиот јазик се[4]:

број словачки македонски
1 jeden, jedna, jedno еден, една, едно
2 dva, dve, dve два, две, две
2 tri три
4 štyri четири
5 päť пет
6 šesť шест
7 sedem седум
8 osem осум
9 deväť девет
10 desať десет
11 jedenásť единаесет
12 dvanásť дванаесет
13 trinásť тринаесет
14 štrnásť четиринаесет
15 pätnásť петнаесет
16 šestnásť шестнаесет
17 sedemnásť седумнаесет
18 osemnásť осумнаесет
19 devätnásť деветнаесет
20 dvadsať дваесет
21 dvadsaťjeden дваесет и еден
22 dvadsaťdva дваесет и два
30 tridsať триесет
40 štyridsať четириесет
50 päťdesiat педесет
60 šesťdesiat шеесет
70 sedemdesiat седумдесет
80 osemdesiat осумдесет
90 deväťdesiat деведесет
100 sto сто
1000 tisic илјада
1000000 milión милион

Месеци:

словачки македонски
Január јануари
Február февруари
Marec март
Apríl април
Máj мај
Jún јуни
Júl јули
August август
September септември
Október октомври
November ноември
December декември

Денови:

словачки македонски
Pondelok понеделник
Utorok вторник
Streda среда
Štvrtok четврток
Piatok петок
Sobota сабота
Nedeľa недела
Словачки јазик
Писмо латиница
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“
Текст Všetci ľudia sa rodia slobodní a sebe rovní , čo sa týka ich dostojnosti a práv. Sú obdarení rozumom a majú navzájom jednať v bratskom duchu.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици

Наводи[уреди]

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди]