Оган

Од Википедија — слободната енциклопедија
(Пренасочено од Пламен)
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето

Оган е појава на оксидација, односно согорување на некој материјал што може да гори[1]. Во зависност од материјалот, тој процес може да биде и бурен, при што се ослободува температура проследена со експлозија, а материјалот ги менува своите хемиски карактеристики.

Оган

За да може огнот да се одржува, потребни се гориво, кислород и температура. Ако недостасува кој било од тие три елементи, согорувањето престанува. Ова им е важно на пожарникарите при гасењето на пожарите[2].

Огнот како појава[уреди | уреди извор]

Создавање на пламенот[уреди | уреди извор]

Создавањето пламен при горењето не е задолжителна карактеристика на согорувањето на секоја материја. Ако цврстата материја не испарува на температурата што се постигнува при горењето, нема да се види пламен. Таков е случајот со железото кога гори во кислород. Интензитетот на светлината всушност потекнува од усвитувањето на железото.

Цврстите супстанции кои испаруваат на температурата што се постигнува при согорувањето, како фосфорот и сулфурот, горат со забележлив пламен.

Боја на пламенот[уреди | уреди извор]

Дрвце од кибрит во пламен

Бојата на пламенот се разликува во зависност од видот на материјалот/супстанцијата што гори. Ова својство може да се искористи во аналитичката хемија. Сулфурот на воздух гори со син пламен, силициум хидридот со бледо зелен, ацетиленот со светло жолтеникава, а солите на стронциумот со кармин црвена боја на пламенот.

„Конструкција“ на пламенот[уреди | уреди извор]

Жители на Вануату палат оган

Освен што може да има различен облик, пламенот може да има и различна „конструкција“. Таа зависи од природата на гасот што согорува. Познати се два вида пламен: со една обвивка и со двојна обвивка.

Пламенот со една обвивка е најпрост вид пламен. Се состои од два конуса: внатрешен несогорен гас и надворешен во кој се случува хемиска реакција, а како пример може да послужи согорувањето на водородот во кислород.
Пламенот со двојна обвивка е типичен за согорувањето на јаглеводородот. Ова е посложен вид пламен, бидејќи посложена е низата реакции што се вршат во него.

Луминозност на пламенот[уреди | уреди извор]

Додека водородот гори со одвај видлив пламен на дневна светлина, некои други супстанции даваат пламен чија светлина е јасна и многу силна. Таков е случајот кај незаситените јаглеводороди како што е етилен.

Порано се сметало дека тоа е затоа што таквиот пламен содржи усвитени честички на цврсти супстанции (Дејвиева теорија за цврстата честичка) и постоењето на таквите честички при согорувањето на свеќа успешно е докажано во 1875 година со помош на Соретовата оптичка проба.

Денес се знае дека сепак секој посветол пламен не содржи усвитени честички. Во текот на своите експерименти Дејви покажал дека луминозноста на пламенот се зголемува при притисок, а се намалува при разредување. Франкланд поставил теорија дека луминозноста попрво потекнува од усвитувањето на тешките јаглеводороди отколку од присуството на цврсти честички.

Меѓутоа, како противаргумент на оваа теорија е фактот дека кога ќе се промени притисокот на атмосферата и самите тешки јаглеводороди даваат заматен пламен кој содржи цврсти супстанции. Освен притисокот, врз луминозноста влијае и температурата[3]. Температурата во чист кислород е поголема, затоа што во воздухот се наоѓа и азотот, кој разредува. Така, пламенот на фосфор водородот во чист кислород е заслепувачки сјаен. Исто така, фосфорот во хлор гори со многу посветол пламен кога хлорот е врел, отколку кога е студен.

Температура на пламенот[уреди | уреди извор]

Палење и гаснење оган од дрвени струготини

Температурата на пламенот зависи од видот на горивото, но и од конструкцијата на пламенот, што значи дека температурата на секој дел од пламенот не е еднаква. Палењето на хартијата се случува на 184 °C, согорувањето на дрвото на 250 °C, а пламенот на природниот гас достигнува 660 °C.

Температурата на пламенот со честички на јаглерод кои емитираат светлина може да се одреди според бојата на таа светлина:[4]

  • Црвена
    • Одвај може да се забележи: 525 °C (977 °F)
    • Слаба: 700 °C (1290 °F)
    • Боја на цреша, слаба: 800 °C (1470 °F)
    • Боја на цреша, полна светлина: 900 °C (1650 °F)
    • Боја на цреша, чиста: 1000 °C (1830 °F)
  • Портокалова
    • Темна: 1100 °C (2010 °F)
    • Чиста: 1200 °C (2190 °F)
  • Бела
    • Белузлава: 1300 °C (2370 °F)
    • Јасна: 1400 °C (2550 °F)
    • Блескава: 1500 °C (2730 °F)

Огнот како почеток на цивилизацијата[уреди | уреди извор]

Во почетокот луѓето го користеле огнот таков каков што го наоѓале во природата, без да знаат како да го создадат и одржат.

Првата вештина која се поврзува со настанувањето на човекот веројатно е вештината за обработка на каменот. Пред околу 2.000.000 години се појавил припадникот на родот Хомо (Homo). Меѓусебно се разбирал со крикови и движење на рацете, а го карактеризирала вештината за правење орудија. Наречен вешт човек или Хомо хабилис, тој ја совладал обработката на каменот, со која е поврзана и вештината за контролирање на огнот, имајќи предвид дека при секој удар на каменот се одлободуваат искри, но дури Хомо Еректусот од пред околу 500.000 - 400.000 година открил начин како да ја одржи искрата од каменот и да ја преобрази во оган. Се смета дека тогаш огнот бил доместифициран, односно припитомен.

Најстарите огништа во Европа археолошки се документирани кај подгорени камења. Употребата на огнот подразбира и воведување на многу правила во врска со неговото одржување, врз кои се засноваат сите подоцнежни верувања и ритуали поврзани со огништето.

Огнот им го променил животот на првите луѓе, им го променил начинот на исхрана, ја намалил опасноста од студот, стравот од мракот, ризикот од напади на дивите животни, го продолжил времето на поединечно дејствување и општествено собирање, придонел за развојот на говорот, јазикот и комуникацијата, традицијата, фантазијата и создавањето погодна атмосфера за појава на првите легенди и митови. Првите верувања поврзани со огнот и огништето датираат од пред околу 400.000 години.

Во периодот на антиката симбол на огнот била божицата Хестија. Култот на огништето бил негуван во секоја куќа, а таткото во семејството ја извршувал должноста на свешетеник на божицата. Заедничкото огниште на цела Грција го симболизирала Хестија во Делфи. Таа била заштитничка на населбите, државата, божица на слогата и редот.

Римска божица на огнот и огништето била Веста, заштитничка на семејството, а во поширока смисла, и на целиот град Рим и на римската држава. Како заштитничка на Рим, таа на Форумот имала кружен храм кој потсетувал на огниште и во кој бил чуван вечниот оган за кој се грижеле Весталки, кои во храмот биле под завет на вечна невиност.

Кај Словените силно бил развиен култот кон огнот, кој со тек на времето се преобразил во култ кон огништето. Во врска со овој култ е и палењето на покојниците, обред со кој душата на умрениот заедно со чадот од огнот се подигала кон небото каде се наоѓало вечниот дом на умрените.

Огнот како тема во уметноста и во популарната култура[уреди | уреди извор]

Огнот како тема во книжевноста[уреди | уреди извор]

  • „Иванденски огон“ — естонска народна приказна.[5]
  • Оган и ништо“ - поетска збирка на српскиот поет Бранко Миљковиќ.[6]
  • „Пофалба на огнот“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.[7]
  • „Земја и оган“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.[8]
  • „Минатото на огнот“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.[9]
  • „Иднината на огнот“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.[10]
  • „Оган“ (Ватра) - кус расказ на македонскиот писател Митко Маџунков од 1984 година.[11]
  • „Земја, оган и вода“ - кус расказ на ирскиот писател Вилијам Батлер Јејтс од 1902 година.[12]
  • „Следниот пат оган“ - збирка есеи на американскиот писател Џејмс Болдвин од 1963 година.[13]
  • „Пламени“ (Пламенови) - песна на српскиот поет Јован Грчиќ Миленко.[14]
  • „Проповедот на огнот“ - песна од поемата на Томас Стернс ЕлиотПуста земја“ од 1922 година.[15]
  • „Големиот оган“ (Fuoco grande) - книга на италијанскиот писател Чезаре Павезе од 1959 година.[16]
  • Небо во оган“ - книга на португалскиот писател Марио де Са-Карнеиро.[17]
  • „Ноќта на огнот“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[18]
  • „Повлекување на огнот“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[19]
  • „Љубовта на огнот“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[20]
  • „Долго доаѓање на огнот“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.[21]

Огнот како тема во музиката[уреди | уреди извор]

  • Аркаден оган“ (Arcade Fire) - канадска рок-група.[22]
  • „Огнени кочии“ (Chariots of Fire) - албум на композиторот и инструменталистот Вангелис од 1981 година, со музика за истоимениот филм.[23]
  • „Запалено“ (англиски: On Fire) - албум на британската рок-група „Галакси 500“ (Galxie 500) од 1989 година.[24]
  • „Во огнот“ (англиски: Into the fire) - песна на англиската рок-група „Дип Парпл“ (Deep Purple) од 1970 година.[25]
  • „Запали го мојот оган“ (Light My Fire) - песна на американската рок-група „Дорс“ (The Doors) од 1967 година.[26]
  • „Фантастичен оган“ (хрватски: Fantastična vatra) - песна на хрватската рок-група „Мајке“ (Majke) од 1993 година.[27]
  • „Скокни во огнот“ (англиски: Jump In The Fire) - песна на американската хеви-метал група „Металика“ (Metallica) од 1983 година.[28]
  • „Победи го огнот со оган“ (англиски: Fight Fire With Fire) - песна на американската хеви-метал група „Металика“ (Metallica) од 1984 година.[29]
  • „Сега спиј во огнот“ (англиски: Sleep now in the fire) - песна на американската рок-група „Рејџ агеинст д машин“ (Rage Against the Machine) од 1999 година.[30]
  • „Роден од оган“ (англиски: Born Of Fire) - песна на американската хеви-метал група „Слеер“ (Slayer).[31]
  • „Играње со оган“ (англиски: Playing with Fire) - албум на британската рок-група „Спејсмен 3“ (Spacemen 3) од 1989 година.[32]
  • „Огнени улици“ (англиски: Streets Of Fire) - песна на американскиот рок-музичар Брус Спрингстин (Bruce Springsteen) од 1978 година.[33]
  • „Оган и дожд“ (англиски: Fire And Rain) - песна на американскиот рок-музичар Џејмс Тејлор (James Taylor) од 1970 година.[34]
  • „Оган и барут“ (српски: Vatra i barut) - песна на српскиот поп-пејач Здраво Чолиќ.[35]
  • „Гори оган“ (англиски: A Fire Burns) - песна на австралиската рок-група „Чрч“ (The Church) од 1982 година.[36]
  • „Оган“ (англиски: Fire) - песна на „Џими Хендрикс експириенс“.[37]
  • Незаборавниот оган“ (англиски: The Unforgettable Fire) - песна од истоимениот албум на ирската рок-група „У2“ од 1984 година.[38]

Огнот како тема во филмот[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. How Fire Works, http://science.howstuffworks.com (анг.)
  2. How Fire Extinguishers Work, http://science.howstuffworks.com(анг.)
  3. Dr. Werner Siemens, On The Luminosity Of Flame, Scientific American Supplement
  4. "A Book of Steam for Engineers", The Stirling Company, 1905
  5. Волшебниот прстен - Естонски народни приказни. Наша книга, Скопје, 1969, стр. 10-12.
  6. Раде Силјан, „Неповторлива творечка појава“, во: Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 117.
  7. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 67.
  8. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 80.
  9. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 81.
  10. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 82.
  11. Митко Маџунков, Међа света. Београд: Просвета, 1984, стр. 158.
  12. Вилијам Батлер Јејтс, Келтскиот самрак. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 91-92.
  13. Tihomir Vučković, „Džems Boldvin“, во: Džems Boldvin, U susret čoveku. Beograd: Rad, 1969, стр. 100.
  14. Родољубиве песме. Београд: Просвета (без дата), стр. 73-74.
  15. T. S. Eliot, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1977. Beograd: Rad, 1964, стр. 47-51.
  16. Jugana Stojanović, „Čezare Paveze“, во: Čezare Paveze, Među usamljenim ženama. Beograd: Rad, 1964, стр. 120.
  17. Хорхе Луис Борхес, Сеќавањето на Шекспир. Скопје: Бегемот, 2016.
  18. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 83.
  19. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 84.
  20. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 85.
  21. Ацо Шопов, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 86-89.
  22. Официјално мрежно место на Arcade Fire (пристапено на 22.12.2016)
  23. 23,0 23,1 Vangelis, Chariots of Fire, Polydor, 800 020-2, 1981.
  24. YouTube, GALAXIE 500 - ON FIRE (FULL ALBUM) 1989 (пристапено на 5.2.2017)
  25. Deep Purple in Rock, EMI Records, 7243 8 34019 2 5, 1995.
  26. YouTube, The Doors/First Album-1967 (пристапено на 24.12.2017)
  27. YouTube, Majke - Fantastična vatra (Official lyric video) (пристапено на 12.1.2021)
  28. Discogs, Metallica ‎– Kill 'Em All (пристапено на 22.1.2021)
  29. DISCOGS, Metallica ‎– Ride The Lightning (пристапено на 12.9.2020)
  30. YouTube, Rage Against the Machine The Battle Of Los Angeles Full Album (пристапено на 15.5.2017)
  31. Discogs, Slayer ‎– Decade Of Aggression Live (пристапено на 6.10.2019)
  32. YouTube, Spacemen 3 - Playing With Fire (1989) (Full Album) (пристапено на 5.2.2017)
  33. YouTube, Bruce Springsteen - Darkness on the Edge of Town (1978) - Full Album (пристапено на 17.12.2017)
  34. DISCOGS, James Taylor (2) ‎– Sweet Baby James (пристапено на 24.12.2017)
  35. Zdravko Čolić, Vatra i barut, City records.
  36. YouTube, The Church - The Blurred Crusade (1982) (Full Album) (пристапено на 15.10.2017)
  37. Jimi Hendrix Experience Fire (пристапено на 22.12.2016)
  38. U2, The Unforgettable Fire, Cai 9127, Jugoton.
  39. www.hrt.hr (пристапено на 20.5.2017)