Горно Косоврасти

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Горно Косоврасти
Gorno Kosovrasti-Debar-Makedonija.JPG

Поглед на селото Горно Косоврасти на планината Дешат

Горно Косоврасти is located in Македонија
Горно Косоврасти
Местоположба на Горно Косоврасти во Македонија
Координати 41°32′53″N 20°34′32″E / 41.54806° СГШ; 20.57556° ИГД / 41.54806; 20.57556Координати: 41°32′53″N 20°34′32″E / 41.54806° СГШ; 20.57556° ИГД / 41.54806; 20.57556
Општина Grb-debar.jpg Дебар
Население 818 жит.
(поп. 2002)
Надм. вис. 1040 м
Commons-logo.svg Горно Косоврасти на Ризницата


Горно Косоврасти е село во Општина Дебар, во околината на градот Дебар.

Географиja и местоположба[уреди | уреди извор]

Селската чешма во Горно Косоврасти

Селото Горно Косоврасти е планинско село сместено на 1040 метри високо на јужните огранки од источната падина на планината Дешат (Крчин)[1], над реката Радика од нејзината десна страна. Од градот Дебар е оддалечено 13 километри[1]. Атарот на селото зафаќа површина од 7,5 км², од кои 374,1 хектари зафаќаат шумите, на пасиштатата отпаѓаат 198,9 хектари, додека на обработливото земјиште 86,2 хектари, врз основа на што селото нема некоја развиена аграрна функција[1]. Горно Косоврасти е опркужено со густа дабова, тополова и јасикова шума, како и со голем број на други листопадни дрвја, а поради самиот состав на почвата кој е карстен и варовнички, селото и околината изобилуваат со водени извори со свежа и со минерална вода, на која се изградени познатите дебарски бањи „Косоврасти“. Етнографски селото Горно Косоврасти заедно со Долно Косоврасти, се наоѓаат на самата граница помеѓу областите Долна Река од Реканскиот Крај, односно мијачкиот етнограски предел и Дебарско односно областа наречена Поле Дебарско, брсјачкиот етнографски предел, но сепак во Косоврасти преовладуваат јазично-говорните, културно-фолклорните и обичајно-традициските одлики на дебарскиот крај и брјсачкиот предел со одредени мијачки примеси. Поради ваквата меестоположба во пишаните извори како книги и научни трудови често селото Горно Косоврасти е вбројувано како село во едниот или другиот од овие два краеви, па така Бранислав Русиќ во својот труд насловен „Поле Дебарско“ од 1954 година, не го смета за село во овој крај туку за село кое припаѓа на Мијаците од Река, додека пак Тома Смиљаниќ - Брадина во своето дело „Мијаци, Горна Река и Мавровско Поле“ се оградува дека Горно Косоврасти припаѓа на Мијаците, а во областа Голема Река ги вброил соседните Долно Косоврасти, Горно Мелничани и Долно Мелничани[2]. Во книгата „Рајчица и Рајчка парохија - крајот на XIX и првата половина на XX век“ од авторите Петко и Методија Јовчевски, издадена во 2000 година, се смета дека селото Горно Косоврасти припаѓа на областа Поле Дебарско, односно неговите жители се „полјани“, што се поткрепува врз основа на местоположбата на селото, наречјето-говорот, облеката (рувото, носијата) особено на жените - Македонки што ја носеле во полето, како и преку црковната документација од крајот на XIX и почетокот на ХХ век, за склопувањето на брачни врски преку мажење на невести и женење на момчиња во Дебар, Рајчица и другите села во Рајчката парохија, што воопшто не било или било многу редок случај со селата на Мијаците и во Река[2].

Историja[уреди | уреди извор]

Остатоци од старини и население од дамнешни историски периоди се присутни во атарот на селото, кое се одликува со прилично поволна и безбедна местоположба за живеење. Така според археолошката карта на Дебар во атарот на Горно Косоврасти, се забележани остатоци од гробови од доцниот средновековен период во месноста Коачево која била село чие што население се занимавало со ковачки занает, во месноста Селиште - Манастир се забележани громади од камења и гробови од типот цисти од средниот век, во месноста Кошево која се смета за вакавско место се забележани остатоци од помало црквиче, додека во месноста На Црков се забележани камени покривни плочи од гробови[2]. Еден од најстарите записи за Горно Косоврасти потекнува од XV век, односно од опширниот пописен дефтер бр. 508 од 1467 година за тогашниот Вилает Река, каде селото е запишано како Корна Костовраст, а во него живееле 6 македонски христијански семејства кои произведувале пченица, јачмен, 'рж, овес, ореви, лен, мед и чувале овци за што остварувале приход од 450 акчиња[3]. Подоцна во XVI век, во 1519 година, кога е запишано како Јокари Косоврат сумарно се покажани 36 македонски христијански семејства, а во 1583 година поединечно се запишани 13 христијански и 1 муслиманско семејство, кое е исламизирано[3]. Со овие податоци се потврдуваат мислењата дека исламизацијата на селското население во овој започнала во 16 век и продолжила во 17 век веќе започнала да се формира мијачката македонска муслиманска подгрупа во Реканско[4]. Според податоците од 1873 година, селото имало 90 домаќинства со 122 жители муслимани (Македонци) и 92 христијани (Македонци).[5] Според податоците на Васил К’нчов од 1900 година, селото имало 180 жители христијани (Македонци).[6]. Во 1920 година во Горно Косоврасти живееле 8 домаќинства со вкупно 42 жители, православни Македонци, кои по 1946 година целосно се иселиле од селото[1]. Во периодот по Втората светска војна и за времето на иселувањето на православните Македонци од дебарските села, жителите муслимани од Горно Косоврасти започнале масовно да ги купуваат нивните имоти, така што најголемиот дел од земјишниот и недвижен имот во соседното блиско село Рајчица бил купен и преминал во сопственост на жители на Горно Косоврасти, кои и покрај тоа не покажале голем интерес за трајно населување и живот во тоа село.

Женско (девојчинско) оро, на прослава на сунет во Горно Косоврасти, со македонското знаме во позадината
Горно Косоврасти погледнато од патот за Долно Косоврасти и Дебар

Стопанство[уреди | уреди извор]

Во селото се одгледува познатиот косоврашки грав со ситно зрно, планинска пченка, кромид, компир, а населението се бави и со сточарство, односно овчарство и во помала мера краварство како и печалбарство. Печалбарството е најзастапено преку одење на привремена работа во Италија, каде голем број на машки млади лица од селото се занимаваат со ѕидарство, плочкарство, фасадерство и други занаети во рамки на градежништвото, но исто така во помала мера има печалбари кои работат како бербери (фризери), пекари, слаткари. Дел од населението се занимава и со терциерни стопански занимања, односно работи како наставници во основното училиште во селото или извршува наставнички, службенички и други дејности во градот Дебар.

Население[уреди | уреди извор]

Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К'нчов („Македонија, етнографија и статистика“) од 1900 година, селото Горно Косоврасти има 180 жители, сите Македонци.[7]

Според секретарот на бугарската егзархија Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Горно Косоврасти имало 320 Македонци, егзархисти.[8]

Горно Косоврасти бележи пад на своето население од 867 жители во 1994, на 818 жители во 2002 година, пред се поради големата емиграција во Италија. Етничкиот состав на Горно Косоврасти е следниов:[9]

Националност Вкупно
Македонци 578
Албанци 0
Турци 222*
Роми 0
Власи 0
Срби 0
Бошњаци 0
други 18

Целосното муслиманското население на селото се Македонци-муслимани, но поради политичко-религиски причини се пишале како Турци. Во тој однос, треба да се напомене дека селото е населено исклучиво со Македонци бидејќи жителите попишани како Турци се всушност Македонци (муслимани) како и сите останати жители на селото. Доказ за тоа е наглата промена во изјаснувањето на жителите како Македонци и Турци. Така во 1994 за Македонци се изјасниле 700 жители, а за Турци 113[1], додека за само 8 години во 2002 како Македонци се изјасниле 578, а како Турци 222 лица. Историски гледано, селото никогаш немало етнички Турци.

Според мајчин јазик, населението се изјаснило:[9]

мајчин јазик Вкупно
македонски 769
турски 48
албански 1

На табелата е прикажан бројот на население во сите пописни години:[10]

Година 1900 1905 1948 1953 1961 1971 1981 1991 1994 2002
Население 180[7] 80[8] 375 375 413 607 659 725 867 818

Родови[уреди | уреди извор]

Селото Горно Косоврасти од секогаш, па до денес е населено исклучиво со родови на Македонци муслимани и христијани. Македонски православни христијански семејства кои живееле во 1920, а до 1946 година целосно се иселиле, биле: Зафировци, Неделкови или Китановски, Блажеви, Јованови, Тасеви, Трајкови, Трпеви[2]. Македонски муслимански семејства се: Малоски, Ајроски, Османоски, Тафовски, Фетовски, Шаиновски, Фазлиовски, Исеиновски, Мустафовски[2], Дуроски, Џемаилоски, Дервишовски, Дикоски, Оручоски, Јонузоски.

Општествени институции[уреди | уреди извор]

Во селото постои црква посветена на Свети Никола голема 35 м² со земјиште од 2981м²[2], денешната нејзина состојба е непозната, но во изворите се наведува дека за нејзе се грижи присутното македонско муслиманско население. Во Горно Косоврасти постои муслимански верски објект - џамија, на средина од селото над селската чешма, која е обновена и реновирана. Покрај верските објекти, во Горно Косоврасти работи и основно училиште до VIII одделение.

Личности[уреди | уреди извор]

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Како традиционално печалбарски крај од Горно Косоврасти се забележани многу иселеници во минатото, а иселеничко-печалбарскиот бран трае се до денешни дни. Во минатото населението, посебно православното, се иселувало во Дебар, Скопје, Србија, Бугарија, а во денешно време најмногу иселеници има во Дебар и селото Рајчица (во помала мера и привремено), а особено многу и во Италија.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.78
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Јовчевски, Петко; Јовчевски, Методија (јули 2000) (на македонски). Рајчица и Рајчка парохија - крајот на XIX и првата половина на ХХ век; селата: Рајчица, Горенци, Пареши, Броштица, Кочишта, Вапа со Пеовци и Јанковци, Голем Папрадник и Праленик. Дебар: Графобимс. стр. 112-113. ISBN 9989-908-42-7. 
  3. 3,0 3,1 Соколоски, Методија (1976) (на македонски). Турски документи за историјата на македонскиот народ. III. Скопје: Архив на Македонија. стр. 393. 
  4. Паликрушева, Галаба (1965) (на македонски). Исламизацијата на Торбешите и формирање на торбешката субгрупа. Скопје: докторска дисертација. стр. 92. 
  5. „Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр.170-171.
  6. Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с.259
  7. 7,0 7,1 Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.263.
  8. 8,0 8,1 D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.184-185.
  9. 9,0 9,1 http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис во Македонија 2002. - Книга 10.
  10. Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]