Албански јазик
| Албански | |
|---|---|
| shqip | |
| Изговор | /ʃcip/ |
| Застапен во | Албанија, Косово, Македонија, Грција, Црна Гора, САД, Италија, Германија, Британија, Турција, Швајцарија, Канада и други земји. |
| Подрачје | Југоисточна Европа |
| Говорници | 6 000 000[1] |
| Јазично семејство | Индоевропско
|
| Писмо | Албанска латиница |
| Статус | |
| Службен во | |
| Признаен како малцински во | |
| Регулативен орган | официјално од Албанската академија на науките |
| Јазични кодови | |
| ISO 639-1 | sq |
| ISO 639-2 | alb (B) sqi (T) |
| ISO 639-3 | Разни: sqi — Албански aln — Гег aae — Арбареша aat — Арванитика als — Тоск |
Сегашна распространетост на албанскиот јазик во Европа: региони каде албанскиот јазик го зборуваат мнозинството од населението региони каде албанскиот јазик го зборуваат значителен дел од малцинството од населението | |
Албански јазик (ендоним: shqip [ʃcip] ⓘ) е јазик што го говорат приближно околу 6 милиони луѓе, првенствено во Албанија, Косово, Србија, Црна Гора, Македонија, но исто така и во некои други балкански држави, како и од емигрантски групи во Калабрија, Италија. Јазикот е еден, посебен огранок на Индоевропското јазично семејство. Во минатото за овој јазик во македонската терминологија се користел терминот арнаутски јазик. Во речниците на Ѓорѓија Пулевски, јазикот се нарекува арбански.
Денешниот албански јазик како стандардна форма го има дијалектот на Тоските, наспроти дијалектот на Гегите кој и покрај стандардизацијата сѐ уште масовно го користат во Косово и делови од Македонија. Впрочем, сѐ уште постои несогласување околу стандардизацијата на албанскиот јазик, а некои бараат повторна стандардизација во која би биле вклучени повеќе елементи од гегскиот дијалект. Постои и залагање во Косово да се земе како стандардна форма гегскиот дијалект со што албанскиот јазик би станал еден јазик со два официјални дијалекти. Инаку, лексичкиот фонд е главно латински, италијански, романски, грчки, македонски, српски и турски.
Историја
[уреди | уреди извор]Потекло и ран развој
[уреди | уреди извор]Албанскиот јазик претставува самостојна гранка на индоевропското јазично семејство, чиј историски развој е тесно поврзан со јазичните и културните процеси на Балканскиот Полуостров. Неговото точно потекло останува предмет на научни истражувања, главно поради недостигот од пишани сведоштва од античкиот и раниот средновековен период. Во историската лингвистика најчесто се разгледува можноста албанскиот да потекнува од илирскиот или од некој друг старобалкански индоевропски јазик. Меѓу предложените сродни јазици се вбројуваат и дакискиот и тракискиот, но недоволната документираност на овие јазици не овозможува сигурно утврдување на непосредниот предок на албанскиот.[2]
Во текот на својот развој, албанскиот јазик бил изложен на значителни влијанија од соседните јазици. Особено длабоки траги оставил латинскиот јазик во античкиот период, од кој потекнува значителен дел од албанската лексика. Подоцнежните контакти со словенските јазици, грчкиот и турскиот придонеле за неговото натамошно обликување. Албанскиот истовремено развил повеќе граматички особености заеднички со другите балкански јазици, поради што се вбројува во балканскиот јазичен сојуз.[2]
Во средновековниот период се оформиле разликите меѓу двата главни дијалекта — гегискиот на север и тоскискиот на југ, чија приближна граница ја претставува реката Шкумбин во средна Албанија. Точното време на нивното раздвојување не е утврдено, но нивните особености се развиле пред доцносредновековните преселби на албанското население во Грција и јужна Италија.[3]
Најстари писмени сведоштва
[уреди | уреди извор]Иако албанскиот јазик има значително постара историја, неговите најрани зачувани писмени споменици потекнуваат од доцниот Среден век. Едно од најстарите спомнувања на јазикот се наоѓа во документ од 1285 година од Дубровник, во кој се забележува сведоштво за говор на албански јазик. Во анонимен географски опис на Источна Европа од 1308 година, албанскиот се споменува како јазик различен од латинскиот, грчкиот и словенските јазици. Во документот Directorium ad passagium faciendum од 1332 година се наведува дека Албанците користеле латински букви во своите книги, иако не е сосема јасно дали се мислело на книги напишани на албански јазик.[2]
Најстариот несомнен зачуван текст на албански јазик е Формулата за крштевање (Formula e pagëzimit) од 1462 година. Станува збор за кратка молитвена формула, запишана со латински букви во црковен документ на латински јазик од надбискупот на Драч, Пал Енгели (Pal Engjëlli). Текстот, напишан на рана форма на гегискиот дијалект, претставува значајно сведоштво за албанската јазична историја.[4]

Кон крајот на XV век се појавиле и други кратки записи на албански јазик, меѓу кои и зборови забележани во 1496 година од германскиот патописец Арнолд фон Харф. Првото познато пообемно печатено дело на албански јазик е Мешари (Meshari), литургиска книга издадена во 1555 година од католичкиот свештеник Ѓон Бузуку. Делото е напишано претежно на гегискиот дијалект и претставува важен извор за проучување на историската фонетика, морфологија и лексика на албанскиот јазик.[2]
Во следните векови постепено се развивала албанската писмена традиција. Во 1592 година Леке Матренга (Lekë Matrënga) го објавил делото E mbsuame e krështerë, еден од најстарите зачувани текстови на тоскиска јазична основа. Во XVII век особено значајни биле делата на Пјетер Буди (Pjetër Budi), Франг Барди (Frang Bardhi), автор на латинско-албански речник од 1635 година, и Пјетер Богдани (Pjetër Bogdani), чие дело Cuneus Prophetarum било објавено во 1685 година. Овие автори придонеле за развојот на албанската книжевност, писменост и лексикографија.[5]
Национална преродба и развој на азбуката
[уреди | уреди извор]Во текот на XIX век, со развојот на албанската национална преродба, прашањето за писменоста и создавањето единствена азбука добило особено значење. Дотогаш албанските текстови се запишувале со различни писма, меѓу кои латиница, грчко и арапско писмо, во зависност од верската и културната средина на авторите. Оваа разновидност го отежнувала развојот на единствена книжевна и образовна традиција.[2]
Значаен придонес во развојот на албанското образование дал Наум Веќилхарџи (Naum Veqilharxhi), кој во 1844 година објавил буквар со сопствена азбука. Во 1879 година во Цариград било основано друштво за печатење книги на албански јазик, а значајна улога во неговата дејност имал Сами Фрашери. Во 1887 година во Корча било отворено едно од првите модерни световни училишта со настава на албански јазик.[6]
Пресвртница во развојот на албанското писмо претставувал Битолскиот конгрес, одржан од 14 до 22 ноември 1908 година во Битола, тогаш дел од Османлиското Царство. На конгресот учествувале албански интелектуалци и претставници од различни верски и културни средини, со цел да се надминат разликите во употребуваните азбуки. Биле прифатени две варијанти на латинично засновано писмо, меѓу кои и варијантата што станала основа на современата албанска азбука. Одлуките на конгресот претставувале значаен чекор кон обединувањето на албанската писмена традиција.[7]
Современа стандардизација
[уреди | уреди извор]По прогласувањето на независноста на Албанија во 1912 година продолжиле напорите за создавање единствен книжевен јазик. Во 1916 година во Скадар била формирана книжевна комисија која работела на приближување на различните писмени традиции и на изработување заеднички јазични норми. И покрај овие обиди, во првата половина на XX век паралелно продолжиле да се употребуваат книжевни облици засновани врз гегискиот и тоскискиот дијалект.
По Втората светска војна, во Албанија започнал процес на поинтензивна стандардизација, при што тоскискиот дијалект постепено добил предност во службената употреба, образованието и издаваштвото. Овој процес бил заокружен на Правописниот конгрес одржан во Тирана во 1972 година, на кој биле утврдени основните правила на современиот албански правопис. Стандардниот албански јазик бил заснован претежно врз тоскискиот дијалект, со прифаќање на одделни особености од гегискиот.[8]
Современиот стандарден албански јазик се употребува во образованието, администрацијата, медиумите и книжевноста во Албанија, Косово и другите области населени со албанскојазично население. И покрај неговата широка примена, гегискиот и тоскискиот дијалект, заедно со нивните регионални говори, продолжуваат да претставуваат значаен дел од албанското јазично наследство.
Дијалекти
[уреди | уреди извор]
Постојат два диференцијални дијалекти на албанскиот: тоскански дијалект и гегски дијалект. Спорот со дијалектите и нивниот службен стгатус и денес не е разрешен во албанската научна и општествена јавност. Имено, денес службено и официјално се тврди дека албанскиот јазик е синтеза на двата дијалекти, што е насилно наметната теза од Енвер Хоџа и неговата политика. Денешниот албански јазик се заснова на тосканскиот дијалект и не е прифатливо за населението што користат гегски дијалект. Гегите и денес пишуваат и творат на гегски дијалект, но поради тоа и денес се прогонувани и казнувани таквите активисти. Поради тоа едонство за албанскиот јазик речиси и не постои, раздорот е голем. Во 1965 година од печат излезе книгата „Предавство“ напишана на гегски дијалект и албанците од северна Албанија побараа таа верзија на албанскиот јазик и тој дијалект да бидат официјализирани и албанскиот јазик да се заснова на тој дијалект[9] .
Разликите помеѓу двата дијалекти со огромни, дури и поголеми отколку некои словенски јазици како на пример словенечки јазик и српски јазик. Од вкупното албанско население на Балканот, околу две третини или мнозинство од албанците зборуваат на гегски дијалект. Тој дијалект е лексички побогат, почист и има поголеми изразни можности благодарејќи на влијанието на соседните македонски јазик и српски јазик[9].
Граматика
[уреди | уреди извор]Именки
[уреди | уреди извор]- Член
Членот во албанскиот јазик е постпозитивен, односно се става на крајот од именката, исто како во македонскиот јазик. Албанскиот има само определен член и се користат следниве наставки:
- -u за именки од машки род кои завршуваат на k, g и h, а за сите други -i.
- mal - mali (планина - планината), ujk - ujku (волк - волкот)
- -а или -ja за именки од женски род. Ако именката завршува на o или e, тогаш се користи членот -ja.
- verturë - vetura (автомобил - автомобилот), pallto - palltoja (палто - палтото)
- за именките од среден род (малку на број) се користи членот -t.
За разлика од македонскиот, албанскиот има само еден член и членот се користи и за лични имиња и топоними (Shkup - Shkupi, итн).
Броеви
[уреди | уреди извор]
|
Фонетика
[уреди | уреди извор]| A | B | C | Ç | D | DH | E | Ë | F | G | GJ | H | I | J | K | L | LL | M | N | NJ | O | P | Q | R | RR | S | SH | T | TH | U | V | X | XH | Y | Z | ZH |
| a | b | c | ç | d | dh | e | ë | f | g | gj | h | i | j | k | l | ll | m | n | nj | o | p | q | r | rr | s | sh | t | th | u | v | x | xh | y | z | zh |
| а | б | ц | ч | д | нема | е | ' | ф | г | ѓ | х | и | ј | к | љ | л | м | н | њ | о | п | ќ | нема | р | с | ш | т | нема | у | в | ѕ | џ | нема | з | ж |
| a | b | ʦ | ʧ | d | ð | ɛ | ə | f | g | ɟ | h | i | j | k | l | ɫ | m | n | ɲ | ɔ | p | c | ɾ | r | s | ʃ | t | θ | u | v | ʣ | ʤ | y | z | ʒ |
Примери
[уреди | уреди извор]Албански јазик | |
| Писмо | латиница |
| Пример | Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |
| Текст | Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi. |
| Македонски | Сите човечки суштествa се раѓaaт слободни и еднакви по достоинство и правa. Tиe се обдарени со разум и совест и требa да се однесувaaт еден кон друг во дуxот на општо човечкaтa припaдност. |
| Портал: Јазици | |
- да- po
- не- jo
- здраво- tungjatjeta
- Јас зборувам...- Unë flas...
- македонски- maqedonisht
- албански- shqip
- Јас не разбирам...- Unë nuk kuptoj...
- и- dhe
- но- apo
Поврзано
[уреди | уреди извор]Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ Гег 2 779 246 + тоск 2 980 000 + арбереш 80 000 + арванитика 150 000 = 5 989 246. (Ethnologue, 2005)
Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Онлајн верзија: http://www.ethnologue.com/. - 1 2 3 4 5 Brian D. Joseph, Angelo Costanzo и Jonathan Slocum, Albanian Online, University of Texas at Austin.
- ↑ The Balkan Peninsula and Its Languages, во The Balkan Languages, Cambridge University Press.
- ↑ Seit Mansaku, „Tradita e shkrimit të shqipes dhe Formula e pagëzimit“, Studime Filologjike, бр. 3–4, 2007, стр. 27–34.
- ↑ Joachim Matzinger, „Il diluvio della infedeltà orientale: Islam in the view of the Old Albanian authors (16th–18th centuries)“, Lingue e Linguaggi, 2019.
- ↑ Hall of Albanian Renaissance, National Historical Museum of Albania.
- ↑ Gjergj Qiriazi, Report of the Albanian Congress of Monastir (1908), извештај објавен од Institute for Albanian and Protestant Studies.
- ↑ Dialect change and language attitudes in Albania, Language Variation and Change, Cambridge University Press.
- 1 2 „Интервју со ПРОФ. Д-Р КАПЛАН РЕСУЛИ- БУРОВИЌ“. Архивирано од изворникот на 2009-02-10. Посетено на 2008-10-20.
| Издание на Википедија — слободната енциклопедија на албански јазик |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|