Глаголица
| Глаголица Кѷрїлловица  |
|
 Башчанската плоча |
|
| Тип | Азбука |
|---|---|
| Јазици | Старословенски |
| Творец | Свети Кирил и Методиј |
| Врем. период | 862/863 до Средниот век |
| ISO 15924 | Glag, 225 |
| Насока | од лево надесно |
| Уникоден назив | Glagolitic |
| Напомена: Страницава може да содржи фонетски симболи од МФА. | |
|
|||||||||||||||||||||||
 |
|---|
|
|
|
| Македонистика Знаковен јазик Историја Книжевност Регулаторно тело Дијалекти Граматика: |
Глаголското писмо или глаголица (старословенски: Кѷрїлловица, 
) е најстарата позната словенска азбука. Била создадена од Св. Кирил (827-869) и Св. Методиј (826-885) во 855 или околу 862–863 за преведување на Библијата и други книги на словенските јазици.
Името доаѓа од старословенскиот збор глаголи, што значи „зборува“. На старословенски се користи зборот „Кириловица“ за оваа азбука.
Глаголицата има 41 буква, но нивниот број малку варира во подоцнежните верзии. Дваесет и четири од тие 41 букви водат потекло од графеми во средновековното курзивно грчко писмо (мали букви), но во глаголицата тие имаат орнаментален изглед. Се претпоставува дека буквите ша, шта и ци доаѓаат од хебрејското писмо (буквите шин и цади) — фонемите кои овие букви ги означуваат не постоеле во грчкиот, но постојат во хебрејскиот и се чести во сите словенски јазици. Другите букви се со непознато потелко. За некои од нив се претпоставува дека се засноваат на хебрејски и самаритските писма, кои Кирил ги научил за време на неговата посета на Хазари во Херсон.
Хрватската глаголица има долга и интересна историја, подолга од 1000 години. Хрватите биле единствениот народ во Европа кому папата му има дозволено да се користи со сопствениот јазик и писмо во црквата.
Друга теорија (видете Црноризец Храбар) вели дека глаголицата се заснова на старословенски руни (цртки и рецки), кои се користеле само за свети текстови во словенската религија.
Содржина |
Историја [уреди]
Ростислав, кнезот на Велика Моравија, сакал да го ослободи словенскиот народ во неговото царство од зависноста од источните франкиски свештеници и затоа, во 862 побарал од византискиот император да му прати дваjца мисионери, Свети Кирил и Методиј, во Велика Моравија. Кирил создал нова азбука: глаголица. Азбуката била користена во Велика Моравија помеѓу 863 (кога Кирил и Методиј пристигнале таму) и 885 за владини и црковни документи и во Великоморавското училиште основано од Кирил, каде се образувале следбениците на солунските браќа (како и самиот Методиј).
Во 886, источнофранкискиот епископ на Нитра по име Вихинг го забранил писмото и затворил 200 следбеници на Методиј (главно ученици од првобитното училиште). Потоа тие се распрснале или, според некои извори, биле продадени како робови. Меѓутоа тројца од нив, стигнале до Бугарија и од нив било побарано од страна на царот Борис I да ги образуваат свештениците на словенски јазици. Пои прифаѓањето на христијанството бо Бугарија во 865, верските церемонии биле изведувани на грчки од свештеници пратени од Византија. Заради сѐ поголемото византиско влијание и ослабувањето на државата, Борис гледал на новото писмои и јазик во црквата како важен чекор за зачувување на независноста на Бугарија. Како резултат на преземените мерки, две академии биле отворени во Охрид и Преслав.
Одтаму, учениците патувале по разни места и ја ширеле азбуката. Некои отишле во Хрватска и Далмација, откаде ја започнале хрватската варијанта која се користела многу долго време. Во 1248, папата Инокентиј IV им дал на хрватите уникатна привилегија да се користат со тој јазик и писмо во црквата.
Некои од студентите на охридската школа отишле во Бохемија каде таа азбука се користела во 10-тиот и 11-тиот век, заедно со други писма. Глаголицата исто така се користела и во Русија, меѓутоа прилично ретко.
При крајот на 9-тиот век, во Преслав (Бугарија) поконкретно во Преславската книжевна школа е создадена Кирилицата од страна на Константин Брегалнички-Преславски. Мора да се потенцира дека кирилицата НЕ е создадена од учениците на Кирил и Методиј. Причините за тоа се многу едноставни-тие од почит кон своите учители ја задржале глаголицата во Охридската школа и ја продолжиле нивната дејност. Кирилицата води делумно потекло од грчкото писмо, со (најмалку 10) уникатни словенски букви кои доаѓаат од глаголицата. Таа речиси целосно ја истиснала глаголицата за време на средниот век.
Денес глаголицата се користи само кај црковнословенските и понекогаш во литургиските книги на мајчин јазик во католичката Крижевска епархија во Хрватска.
Името „глаголица“ на чешки е hlaholice, на словачки hlaholika, на полски głagolica, на руски, македонски и бугарски глаголица, на хрватски glagoljica, на украински глаголиця, на белоруски глаголіца, на словенечки glagolica,на српски глагољица/glagoljica итн.
Карактеристики [уреди]
Азбуката има две варијанти: заоблена и аглеста. Кај заоблената варијанта доминираат кругови и криви линии, додека во аглестата прави агли и трапезоиди. Видете го приказот на двете варијанти или на следната врска за подетално. Кај аглестата варијанта се користат лигатури многу пообилно одколку кај кирилицата и латиницата.
Оваа табела ги дава буквите по ред, со слика (заоблена варијанта), име, македонски еквивалент, значење и претпоставеното потекло.
| глаголица | кирилица | старословенско име | значење | македонски еквивалент | претпоставено потекло |
|---|---|---|---|---|---|
 |
а | азъ | јас (создател) | а | Крст или хебрејската буква алеф א.[1] |
 |
б | боукы | букви | б | Непознато[1] |
 |
в | вѣдѣ | знае | в | Веројатно од латинската буква V.[1] |
 |
г | глаголи | зборува, работи | г | Веројатно од грчката буква гама.[1] |
 |
д | добро | добро | д | Веројатно од грчката буква делта.[1] |
 |
е | єсть | е | е, је | Веројатно од самаритскиот збор „тој“(ϡ). [1] |
 |
ж | живѣтє | живее | ж | Непознато[1] |
 |
ѕ | ѕѣло | многу | ѕ | непознато[1] |
 |
з, ꙁ | земля | земја | з | Земја[1] |
 |
і | ижє | кој | ј | Веројатно од грчката буква јота.[1] |
 |
и | и/ижеи | и | и | Непознато[1] |
 |
ћ | дєрвь | дрво | ѓ, ќ | Непознато |
 |
к | како | како | к | Веројатно од хебрејската буква коф ק.[1] |
 |
л | людиѥ | луѓе | л | Веројатно од грчката буква ламбда. [1] |
 |
м | мыслитє | мисли | м | Од грчката буква му. |
 |
н | нашь | наш | н | Непознато.[1] |
 |
о | онъ | тој | о | Непознато[1] |
 |
п | покои | мир, почива, покој | п | Веројатно можна варијанта од грчката буква пи.[1] |
 |
р | рьци | зборувај, изговарај | р | Веројатно грчка буква ро.[1] |
 |
с | слово | збор | с | Непознато[1] |
 |
т | тврьдо | тврдо | т | Непознато.[1] |
 |
оу, ꙋ | оукъ | ука, знаење | у | Лигатура на „он“ и „ижица“.[1] |
 |
ф | фрьтъ | н/п | ф | Веројатно од грчката буква фи.[1] |
 |
х | хѣръ | н/п | х | Непознато[1] |
 |
ѡ | отъ | од | о | Лигатура на „он“ и превртено он, се користи само за транскрипција од грчки.[1] |
 |
щ | шта | штo | шт | Лигатура на „ша“ врз „тврдо“.[1] |
 |
ц | ци | н/п | ц | Веројатно од хебрејското цаде צ.[1] |
 |
ч | чрьвь | црв | ч | Непознато[1] |
 |
ш | ша | н/п | ш | Најверојатно од хебрејската шин ש.[1] |
 |
ъ | ѥръ | н/п | ’ | Непознато[1] |
 |
ы | ѥры | н/п | ји | Комбинација на иже и јер.[1] |
 |
ь | ѥрь | н/п | ’ | Можна варијација на он.[1] |
 |
я | ять | н/п | ја | Можеби од епиграфската грчка алфа Α .[1] |
 |
јо | Јо | н/п | јо | Хипотетичка буква, не е сигурно дали постоела како посебна.[1] |
 |
ю | ю | н/п | ју | Непознато[1] |
 |
ѧ | ѧсъ | н/п | ен | Веројатно од грчката буква епсилон.[1] |
 |
ѩ | ѩсъ | н/п | јен | Лигатура на „јест“ и назалност.[1] |
 |
ѫ | ѫсъ | н/п | он | Лигатура на „он“ и назалност.[1] |
 |
ѭ | ѭсъ | н/п | јон | Лигатура од непозната буква (веројатно јо) и назалност.[1] |
 |
ѳ | фита | н/п | θ | Веројатно од грчката буква тета. Се користела само за транскрипција од грчки.[1] |
 |
ѵ | ѵжица | н/п | и | Лигатура од „иже“ и „јер“.[1] |
Уникод [уреди]
Глаголицата е додадена во Уникод-от во верзијата 4.1. Кодпоинт-опсегот е U+2C00 – U+2C5E. Видете исто така:
Наводи [уреди]
Користена литература [уреди]
- Fucic, Branko: Glagoljski natpisi. (In: Djela Jugoslavenske Akademije Znanosti i Umjetnosti, knjiga 57.) Zagreb, 1982. 420 p.
- Fullerton, Sharon Golke: Paleographic Methods Used in Dating Cyrillic and Glagolitic Slavic Manuscripts. (In: Slavic Papers No. 1.) Ohio, 1975. 93 p.
- Gosev, Ivan: Rilszki glagolicseszki lisztove. Szofia, 1956. 130 p.
- Jachnow, Helmut: Eine neue Hypothese zur Provenienz der glagolitischen Schrift - Überlegungen zum 1100. Todesjahr des Methodios von Saloniki. In: R. Rathmayr (Hrsg.): Slavistische Linguistik 1985, München 1986, 69-93.
- Jagic, Vatroslav: Glagolitica. Würdigung neuentdeckter Fragmente, Wien, 1890.
- Kiparsky, Valentin: Tschernochvostoffs Theorie über den Ursprung des glagolitischen Alphabets In: M. Hellmann u.a. (Hrsg.): Cyrillo-Methodiana. Zur Frühgeschichte des Christentums bei den Slaven, Köln 1964, 393-400.
- Miklas, Heinz (Hrsg.): Glagolitica: zum Ursprung der slavischen Schriftkultur, Wien, 2000.
- Steller, Lea-Katharina: A glagolita írás In: B.Virághalmy, Lea: Paleográfiai kalandozások. Szentendre, 1995. ISBN 963-450-922-3
- Vais, Joseph: Abecedarivm Palaeoslovenicvm in usum glagolitarum. Veglae, [Krk], 1917. XXXVI, 74 p.
- Vajs, Josef: Rukovet hlaholske paleografie. Uvedení do knizního písma hlaholskeho. V Praze, 1932. 178 p, LIV. tab.
Видете исто така [уреди]
|
|||||
|
||||||||||||||
