Ѣ

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Cyrillic letter Yat
Cyrillic letter Yat.svg

Cyrillic letter Iotated Yat.svg

Словенски букви
А Б В Г Ґ Д Ѓ
Ђ Е Ѐ Ё Є Ж З
Ѕ И Ѝ І Ї Й Ј
К Л Љ М Н Њ О
П Р С Т Ќ Ћ У
Ў Ф Х Ц Ч Џ Ш
Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Словенски букви
вон употреба
Ҁ Ѻ Ѹ Ѡ Ѿ Ѣ
Ѥ Ѧ Ѫ Ѩ Ѭ Ѯ Ѱ
Ѳ Ѵ Ѷ
Несловенски букви
Ӑ Ӓ Ә Ӛ Ӕ Ғ Ҕ
Ӻ Ӷ Ԁ Ԃ Ӗ Ӂ
Җ Ӝ Ԅ Ҙ Ӟ Ԑ Ӡ
Ԇ Ӣ Ҋ Ӥ Қ Ӄ Ҡ
Ҟ Ҝ Ԟ Ԛ Ӆ Ԓ Ԡ
Ԉ Ԕ Ӎ Ӊ Ң Ӈ Ҥ
Ԣ Ԋ Ӧ Ө Ӫ Ҩ Ԥ
Ҧ Ҏ Ԗ Ҫ Ԍ Ҭ Ԏ
Ӯ Ӱ Ӳ Ү Ұ Ҳ Ӽ
Ӿ Һ Ԧ Ҵ Ҷ Ӵ Ӌ
Ҹ Ҽ Ҿ Ӹ Ҍ Ӭ
Ԙ Ԝ Ӏ

Јат (кирилица: ѣ; глаголица: Glagolitic yat.svg) — 32-та буква од старословенското писмо и име на гласот кој таа го претставува.

Јатот бил долга самогласка. Се претпоставува дека се изговорал како [æ:] (широко е), рефлексија на првобитните индоевропски гласови: долго е ([e:], т.е. *ē) и двогласките: [oj] и [aj]. Објаснето на македонски, како среден глас помеѓу е и а (Еа): врѣмѧ, млѣко, сѣно. Овој глас се развил доцна во историјата на словенските јазици како втора палатализација на словенските заднонепчени согласки.

Интересно е тоа што во најраните текстови оваа буква била помешувана со а јотирано (). Едно објаснение е дека солунскиот дијалект (врз кој се заснова старословенскиот јазик) како и другите македонски старословенски дијалекти се префрлиле од /æ:/ на /ja/ независно од северните и западните словенски подгрупи. Исто тка збунително е тоа што кириличниот знак за јус мало (Ѧ) изгледа многу слично на глаголската ознака за Јат (, може да се види само со Уникод 4.1.

Буквата „јат“ во разни фонтови. Заб: малото ракописно јат има поинаков облик

Во разните современи словенски јазици буквата јат се има одразено во самогласки. На пример, старословенскиот основен збор běl станал бел на македонски, /bʲel/бел (изг. бјел) на стандарден руски (дијалекти: /bʲal/, /bʲijel/, па дури и /bʲil/ во некои краишта), бил /bʲil/ на украински, бјал/бели на бугарски, биел/биали на полски и били на чешки. Постојат и постари неповрзани рефлексии како: стар збор тѣлѣгы (двоколки) станало „телеги“ на руски, но на српски станало „таљиге“.

Најинтересна е судбината на јатот во српскохрватскиот јазик. Имено во рамките на овој дијасистем се јавуваат три рефлекса на јатот што претставува една од основните поделби на српскохрватските дијалекти. Рефлексите се следниве:

  • ѣ > e - екавски дијалекти
  • ѣ > и - икавски дијалекти
  • ѣ > ијe (ако јатот бил долг) и ѣ > јe (ако јатот бил долг) - јекавски дијалекти

Така:

млѣко > млеко/mleko, млико/mliko, млијеко/mlijeko
мѣсто > место/mesto, мисто/misto, мјесто/mjesto

Како резултат на овие рефлексии, јат повеќе не претставувал засебна фонема, туку станал идентичен со некој друга во даден словенски јазик. Затоа децата морале да учат напамет каде да стават, а каде да не стават „јат“. Затоа оваа буква била исфрлена во низа ортографски реформи: во српскиот со реформата на Вук Стефановиќ Караџиќ, која подоцна била прифатена и во македонскиот, во рускиот, белорускиот и украинскиот отрпилика со Октомвриската револуција, а во бугарскиот дури во 1945 г. Денес буквата не се користи во ниту еден словенски јазик, туку само во старословенскиот, и од 1991 г. во некои реклами поради штос.

Обид за враќање во Бугарија[уреди]

По 1989 многу деснистички политички организации во Бугарија, меѓу кои Радикалната национална партија на Бугарија и ВМРО-БНД пробале да издејствуваат повторно воведување на буквата „јат“ во бугарската азбука, но не успеале.

Поврзано[уреди]