Крал Марко

Од Википедија — слободната енциклопедија
(Пренасочено од Крале Марко)
Прејди на: содржини, барај
Марко Мрњавчевиќ
Крал

Претстава на Кралот Марко, Марков манастир, с. Сушица, скопско, меѓу 1366 и 1371-72
Владеење 1371 - 1395
Полно име Марко Мрњачевиќ
Претходник Волкашин
Татко Волкашин
Мајка Елена

Крале Марко (околу 1335 - 17 мај 1395) — последниот крал што владеел во големиот дел од Македонија пред повеќевековната власт на турските султани. Истовремено, тој е најпознатиот јунак на епското народно творештво, не само на Македонците, туку и пошироко. Кралството на Марко било со средиште во Македонија, со Прилеп како главен град[1] и затоа се смета за македонски крал.[2].

Биографија[уреди]

Крал Марко бил еден од четирите синови на кралот Волкашин и неговата сопруга Евросима (Елена). Освен браќата Андреаш, Иваниш и Димитри, Марко имал и сестри: Оливера, Милица, а во усните преданија се спомнуваат и Марија, Угра, Кита, Ѕвезда, Дева, Вида, Угра, Шаина и Беда. Марко имал две сопруги, Елена и Теодора, но не е познато дали имал наследник.

Крале Марко, Мина Караџиќ, ~1850

За потеклото на фамилијата Мрњавчевиќ нема сигурни сознанија, бидејќи современите пишувани извори не даваат податоци за тоа. Најстари податоци за ова семејство дал дубровничкиот писател Мавро Орбини од XVII век. Според него, тие потекнувале од Ливно, во Херцеговина, од сиромашниот владетел Мрњава, кого царот Душан (1346-1355) го повикал на својот двор и многу го издигнал. Врз основа на ваквото пишување на Орбини прифатено е презимето Мрњавчевиќ за оваа фамилија и како такво одамна е востановено во литературата.

За време на владеењето на неговиот татко, Марко ја имал титулата “млад крал“, односно престолонаследник. Во Маричката битка во 1371 год., Марко не учествувал во бојот, туку останал да управува со територијата на земјите на неговиот татко и на чичко му. По неа и по смртта на браќата Мрњавчеви, тој станал крал и формално-правно совладетел на царот Урош. Според некои научници, тој бил и единствениот легитимен наследник на Душановото царство, по смртта на Урош и замирањето на династијата Немањиќи.

Релјеф со Крале Марко на портата „Македонија“ во Скопје.

Но, владеењето на кралот Марко се соочувало со постојани притисоци, како од страна на српските големци, така и од страна на Турците, кои постепено завладувале со Балканот. Набргу, некои територии му биле одземени од кнезот Лазар, Никола Алтомановиќ, Балша и Турците. Тоа било време кога многу од владетелите склучувале мир со Османлиите, станувајќи нивни вазали. Така, и Марко ја признал врховната власт на Мурат I, се обврзал да му плаќа данок и да ѝ служи на турската војска во нејзините воени походи.

Смртта на Марко Крале од Новак Радониќ (1848)

Постојат различни претпоставки за годината во која кралот Марко постанал турски вазал. Некои сметаат дека тоа се случило во 1371 год., веднаш по Маричката битка, но постојат записи кои кажуваат за турските опсади на Прилеп и Битола во 1385 год., што го дефинира Mарковото кралство како независна територија во однос на турската држава. Интересно е да се напомене дека и покрај турското вазалство, кралот Марко се издигнал на ниво на легендарен национален херој, под чие владеење народот се чувствувал заштитен и поспокоен во однос на соседните народи. Музафер Туфан во „Кралот Марко во некои турски извори“ објаснува дека тоа се должи на „фактот дека тој успеал најдолго да ја сочува внатрешната автономија и фактот дека тој тоа го постигнал врз основа на својата тактичност, државничка мудрост и подготвеност на осојузување, дури и по цена на саможртва, со цел подолго да се опстане и да се сочува внатрешната автономија и соработка на Балканот“.

Kingdom of Prilep mk.png

На 17 мај 1395 год. во битката кај Ровине, застанувајќи на страната на турскиот султан Бајазит I и борејќи се против влашкиот војвода Јован Мирче, кралот Марко загинал, провоцирајќи низа шпекулации како точно се случило тоа и каде било погребано неговото мртво тело. Според Мавро Орбини, Крале Марко ја загубил битката против Мирчеа крај Кралево, а потоа побегнал во некоја шума каде, по грешка, бил убиен од некој Влав кој мислел дека се работи за ѕвер. Неговото тело било закопано во близина на Скопје, во манастирот Блачани. Други научници веруваат дека мермерната плоча од ѕидот на трпезаријата во Марков манастир зборува дека неговиот гроб се наоѓа токму на ова место. Ниту една од овие теории не е потврдена од науката. Преданието вели дека непосредно пред битката, на деспотот на кумановско-кратовската област Константин Дејанов, кој исто така се борел на страната на Османлиите и загинал во битката, Марко му ги кажал следниве зборови: „Го молам Бога да им помогне на христијаните, а јас прв да загинам во таа борба“.

Крале Марко во народното творештво[уреди]

Крале Марко е најголемиот јунак во народното творештво на Јужните Словени: за него, постојат голем број легенди и преданија, а тој е и најопеаниот јунак во народната епска поезија. Притоа, во народните песни, Крале Марко е обдарен со необични особини и со огромна, неверојатна сила, која ја стекнал уште од раѓањето. Така, уште на третиот ден по раѓањето, во домот на Волкашин дошоле три наречници, а една од нив предвидела „Марко јунак да е, кога момче оно да порасте, на татка си коски да му скрши“.[3]

Подоцна, Марко стекнал јуначки коњ, Шарец, кој потекнува од кобилата која ја јавал Волкашин. Шарец, исто така, поседува неверојатна сила и необични способности, на пример, тој знае да зборува и понекогаш му дава корисни совети на Марко. Така, во песната „Марко наоѓа Шарца крај езеро и си граби невеста“, кога Марко бил стигнат од зетот на Ангелина и мисли дека ќе загине, Шарец му кажува да ги запре надојдените дрва и камења и така да ја премине реката. Во песнатаМарко Крале и црна Арапина“, кога Марко сака да се врати во Прилеп за да си го земе оружјето, Шарец му кажува дека под неговата грива е скриена сабја. Во народната песна, Шарец е опишан на следниов начин: „шаренаго коња дебелаго, дебелаго коња кршигора, од ноздри му пламен излегува, а од уста саде бела пена, бела пена со крв измешана, од планина скока на планина, а зад него дождој од камења, што ги фрла коњот со копита“.[4] Исто така, Марко се снабдува и со посебно оружје - сабја која „се дипли дванаесет дипли...што ми сече дрвја и камења“. Оваа сабја, Марко ја купил во Стамбол за 900 дукати.[5]

Крале Марко бил оженет со Ангелина, ќерката на ковачот Јано од Солун, кој му бил побратим на татко му Волкашин и му го потковувал коњот. Притоа, Марко не ја освоил Ангелина со јунаштво, ниту пак го привлекол нејзиното внимание, туку ја грабнал на денот на нејзината свадба, служејќи се со итрина: „Ангелина му се поклонила и повторно рака целивала. Тога Марко за рака ја фатил и ја фрлил зад себе на коња... и си летнал по бели друмови“.[6] Според народната песна, подоцна, поради една банална причина, Марко ѝ се скарал на Ангелина и си заминал во Солун, каде седел три години и не сакал да се врати дома. Оттука, таа се премажила за јунакот Беле од Костур, но Марко отишол кај неа и жива ја запалил.[7] Во друга песна е опишано дека Крале Марко се оженил со ќерката на некој поп Никола, која ја грабнал, служејќи се со итрина, така што фрлил дукати меѓу сватовите за да ги збуни.[8]

Инаку, интересен е физичкиот лик на Крале Марко, кој сам по себе е доволен секому да му влее страв. На пример, тој „засукал мрка мустаќина, еден мустаќ до три руна црни, ми натмурил очи соколови, и над ними веѓи пијавици како црни крила ластовички“,[9] а на друго место, неговите мустаќи се опишани на следниов начин: „во уста нешто црно носи, како јагне половингодишно“.[10] Кога Марко го јава својот коњ, неговата сила е толку голема, што „се затресла клета црна земја, завеале силнине ветрови, прибучале реки и езера, с'исплашиле луѓе по градишта, и ѕверови длабоки пештери, сите пилци мали по земјата“.[11]

Се разбира, јунак со ваква физичка сила, со необичен коњ и со моќно оружје, немал страв од никого и лесно се справувал со своите противници. На пример, уште како дете, кога му бел девер на Релјо Шестокрило, свадбената поворка била пресретната од ѕвер со три глави од кого сите сватови избегале, само „Марко, брате, не ми се уплаши... Марко ми се јуначки бореше...три сааати токмо се бориле, дури Марко ѕверетина кутнал“.[12] Неговата сила е толку голема, што лесно може да фрли тежок камен на далечина од „пет саати место“,[13] а при средбата со Господ, Марко дури успеал малку да ја поткрене целата Земја.[14] Еднаш, кога царот Мурат издал наредба „каурин зелено да не носи, сите ми го цара послушале, не послуша Марко Кралевиќе, тук ми носи зелена долама“.[15] Во борбата против црна Арапина, кога тој го удрил со боздоганот, Марко само му одговорил: „ал се смееш ал вистина маваш, ал од кожув праот ми го тресеш!“, а потоа, толку силно го удрил Арапот, што нему „снагата во земи му пропадна, а глава му на страна побегна“.[16]

Покрај со физичката сила, понекогаш Марко се служел и со итрина за да ги совлада непријателите. На пример, кога бил ослепен од Јуда самовила, „Марко ѝ се милно-жално моли: Дај ми, Јудо, око половина, да си видам моја добра коња“, а потоа тој го зел боздоганот и ја претепал самовилата.[17] Во друга прилика, тој се преправил во калуѓер за да влезе во дворецот на Беле од Костур.[18] Во борбата против Корун разбојник, по тричасовна борба, Марко паднал на земја и се спасил така што „се побара в свилени појаси, си извади потајно оружје, го распора Корун арамија“.[19] Подоцна, поради големото фалење, Крале Марко ја загубил силата, така што повеќе не бил најголем јунак, но продолжил да ги победува посилните од него, служејќи се со нечесни методи на борба. Таков бил случајот со борбата против седумгодишното дете Дукадинче, кое било седумпати поголем јунак од него, но Марко го победил така што ненадејно го пресекол со сабјата, додека детето го подготвувало својот коњ.[20] На ист начин, служејќи се со итрина, Марко го убил и Груица Детенце.[21]

Често, во народната песна, Марко е прикажан како човек со големо чувство за праведност, кој секогаш е на страната на слабите и поробените. На пример, читајќи го писмото од германската кралица, Марко ја собрал дружината и заминал во Германија каде никој не можел да направи свадба поради насилството на Арапите.[22] Поради истата причина, Марко отишол на Косово Поле, ослободувајќи ги младите момчиња и девојки до обврската да му плаќаат данок на црна Арапина.[23] Еднаш, на Велигден, одејќи на причесна во Света Гора, Марко го сретнал црна Арапина како водел три синџири со робови и „и го молел робје да отпушти, ал за атер ал за многу пари, колку сака Марко да му даде“, а откако Арапот одбил, Марко го убил Арапот и ги ослободил робовите.[24]

Исто така, тој имал голема почит кон татко му, така што дури и кога Волкашин не бил во право, Марко му попуштал и не сакал да му се спротивстави: „Кога видел Марко Кралевиќе, оти татко му ќе го загуби, чест му сторил не му се спротивил, трештил Марко пред него да бега, и не кренал рака на татка си, да не земе клетвата од бога“.[25]

Меѓутоа, во народната песна, ликот на Крале Марко не е секогаш идеализиран, туку тој поседува и многу негативни црти. На пример, кога бил дете, Марко ги чувал селските телиња, но „телци пасел три дена и три ноќи, четврти ден ми истепал телци“.[26] Исто така, тој е завидлив, како при градбата на манастирот во Варош, кога Волкашин го насликал својот лик на вратата, „син му, Марко, богме му завидел и тој ми се одлево написал во одежди и кралски коруни“.[27] Марко бил и голем фалбаџија и често сакал да се фали со својата сила: „...и тој ми се јуначки пофалил: зар јас не сум појунак од татка?“[28] Во една прилика, кога се собрале 70 кралеви, Марко им се пофалил дека „јас сум од вас, бре, појунак...нигде јунак нема спроти мене, крај да има мајка црна земја, с една рака неа ќе превртам, да ми слезе господ од небеси, и со него на мегдан излагам!“[29]

Понекогаш, Марко бил и плашлив и бегал од своите противници, како во песната „Марко наоѓа Шарца крај езеро и си граби невеста“, кога бегал од зетот на Ангелина. Притоа, Марко стигнал до надојдената Галичка Река и „тога Марко беше се уплашил до реката дека беше стекла и од јунак дека го привтасал“ жалејќи му се на Шарец „дејди, Шарец, ние погинавме, од јунака, богме, од Краина, уште малце, ете го н'е втаса“.[30] Исто така, во една прилика, Марко бил победен и врзан од Гино Арнаутче, но го ослободила неговата посестрима, крчмарката Ангелина; другпат, Марко бил врзан од еден Арап, а тогаш го ослободил Секула Детенце; еднаш, едно Еврејче сакало да го убие Марко, кој едвај бил спасен од страна на Јанкула војвода; а во песната „Темишварин Ѓуро, Марко Кралевиќе и Дете Голомеше“, Марко Крале дури бил и натепан од Дете Голомеше, кој му удрил 15 боздогани како казна дека не ја одбранил невестата.[31]

Најпосле, во некои песни, Марко е прикажан како премногу суров и немилосрден човек, кој постапува ѕверски дури и кон жените и децата. Така, кога пристигнал во куќата на Филип Маџарин, Марко ѝ го пресекол јазикот на неговата жена, затоа што таа не му кажувала каде е нејзиниот маж, а освен тоа, „ми зеде она машко дете, во дивани него го преѕвони, диван ми се крви облеало“.[32] Друг таков случај е кога Марко се скарал со жена му Ангелина само поради тоа што таа не му ја полнела чашата до крај, при што, „се налути Марко Кралевиќе, што се скарал со своја невеста, си побегнал во Солуна града, што ми седел токму три години“, а кога таа му напишала писмо, молејќи го да се врати, Крале Марко ѝ напишал дека „за инат сега не си идам, тук ќе седам уште три години“. Потоа, кога Ангелина се премажила, Марко отишол кај неа и „ми зело една рогозина, ја намачка смола и катрана, ја завитка млада Ангелина, ја запали и ми ја изгоре“ и направил уште погрозно злосторство „пресекол дете малечкаво, та наранил ’рти ем загари“.[33]

Поврзано[уреди]

Наводи[уреди]

  1. Георги Острогорски, Историја на Византија
  2. Крсте Петков Мисирков. „За македонцките работи“ Состауала, состауат и можит ли Македониіа да состауат от себе оддел'на етнографцка и политична іединица?, Софија, 1903: Македониiа крепит Урошеиiот престол и македонцкиiот големец крал' Волкашин iет главниiот советник и десна рака на Уроша.
  3. „Марко и три наречници“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 5-12.
  4. „Марко ја губи јунаштината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  5. Кирил Пенушлиски, „Марко Крале јунак над јунаци“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 81.
  6. „Марко наоѓа Шарца крај езеро и си граби невеста“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 16-25.
  7. „Марко и Беле од Костур“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 36-43.
  8. Кирил Пенушлиски, „Марко Крале јунак над јунаци“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 86.
  9. „Марко ја губи јунаштината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  10. „Марко ја одменува свадбарината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 46-50.
  11. „Марко ја губи јунаштината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  12. „Марко и три наречници“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 5-12.
  13. „Марко и Филип Маџарин“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 26-31.
  14. „Марко ја губи јунаштината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  15. „Марко и цар Мурат“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  16. „Марко ја одменува свадбарината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 46-50.
  17. „Марко и Јуда самовила“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 32-33.
  18. „Марко и Беле од Костур“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 36-43.
  19. „Марко и Корун разбојник“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 51-53.
  20. „Марко и дете Дукадинче“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 72-75.
  21. Кирил Пенушлиски, „Марко Крале јунак над јунаци“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 84.
  22. „Немечка кралица и Марко“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 44-45.
  23. „Марко ја одменува свадбарината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 46-50.
  24. „Марко Крале и црна Арапина“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 56-60.
  25. „Волкашин и Марко“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 13-15.
  26. „Марко и три наречници“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 5-12.
  27. „Волкашин и Марко“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 13-15.
  28. „Волкашин и Марко“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 13-15.
  29. „Марко ја губи јунаштината“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 67-71.
  30. „Марко наоѓа Шарца крај езеро и си граби невеста“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 16-25.
  31. Кирил Пенушлиски, „Марко Крале јунак над јунаци“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 85.
  32. „Марко и Филип Маџарин“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 26-31.
  33. „Марко и Беле од Костур“, во: Јунак над јунаци, Култура, Скопје, 1967, стр. 36-43.

Надворешни врски[уреди]