Таџикистан

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Република Таџикистан
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Знаме Грб
ХимнаСуруди Миллӣ
Главен град Душанбе
38°33′ СГШ 68°48′ ИГД / 
Најголем град главен град
Службен јазик таџички јазик[1][2]
Јазик за меѓуетничка
комуникација
руски[3]
Демоним Таџик
Уредување унитарна полу-претеседателска република
 -  Претседател Емомали Рахмон
 -  Премиер Окил Окилов
Независност од СССР
 -  Основање на Саманидското царство 875 
 -  Основана 9 септември 1991 
 -  Завршена 25 декември 1991 
Површина
 -  Вкупна 143,100 км2 (102-ра)
 -  Вода (%) 1.8
Население
 -  проценка за 2009 7.349.145 (97-ма)
 -  Попис 2000 6.127.000 
 -  Густина 48.6 жит/км2 (155-та)
БДП (ПКМ) проценка за 2009
 -  Вкупен $13.666 милијарди[4] 
 -  По жител $2.103[4] 
БДП (номинален) проценка за 2009
 -  Вкупно $4.982 милијарди[4] 
 -  По жител $767[4] 
Џини (2004) 33.59 (среден
ИЧР (2007) 0.688[5] (среден) (127-ма)
Валута Таџикистански сомони (TJS)
Часовен појас TJT (UTC+5)
Се вози на десно
НДД .tj
Повик. бр. 992

Таџикистан (Тоҷикистон) или официјално Република Таџикистан (Ҷумҳурии Тоҷикистон) е независна држава во средна Азија. Таџикистан на југ граничи со Авганистан, на запад граничи со Узбекистан, на север со Киргистан и на исток граничи со Кина. Главен град на Таџикистан е Душанбе, додека официјален јазик во државата е таџичкиот јазик. Вкупната површина на државата изнесува 143.100 km2 каде живеат околу 7.349.145 жители.

Поголем дел од таџикистанското население говори таџички јазик кој е всушност персиски јазик. Таџиците се културно, јазично и историски поврзани со Авганистан и Иран. Во минатото Таџикистан бил дел од Саманидското царство, а во XX век бил дел од СССР кога бил познат под името Таџичка ССР. Поголемиот дел од територијата на Таџикистан е планинска, односно 90% од вкупната територија се планини.

По независноста, Таџикистан страдал од граѓанската војна која траела од 1992 до 1997 година. Со завршувањето на војната, се отвориле вратите за нова политилка стабилност и странска економска помош, што ја зајакнува домашната економија. Главни трговски извозни суровини на Таџикистан се памукот и алуминиумот.

Етимологија[уреди]

Зборот „Таџикистан“ во превод значи „земја на Таџиците“. Зборот „таџик“ за прв пат го користеле Турците за време на експанзијата на Отоманската империја и со тој поимот ги означувале иранските народи. Од XI век, поимот се однесувал само за источноиранските нации, но од XV век се однесувал само за персиските народи. Во средновековната персиска литература, „Таџик“ е синоним за „Персиец“.

Поимот „Таџик“ како збор за самоидентификација започнал да се користи дури за време на последната декада од 20 век, особено кога власта во Централна Азија ја имал СССР.[6] Поимот не е со етнички карактер, но останува општ термин за сите луѓе од Централна Азија кои зборуваат персиски јазик.

Во македонскиот јазик терминот Таџикистан се однесува за државата, поимот Таџик, Таџичка и Таџици се однесуваат за народот, јазикот се нарекува таџики, а придавка изведена од државата е таџикистански, како на пример таџикистанска влада.[7]

Историја[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Историја на Таџикистан.

Географија и клима[уреди]

Топографска карта на Таџикистан.
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Географија на Таџикистан.

Таџикистан е земја в Централна Азија и со своите 143.100 километри квадратни е најмалата држава во тој регион. Огромен дел од државата е планински и нема излез на море. Главен планински венец во Таџикистан е Памир и околу 50% од територијата на земјата е со над 3000 метри надморска височина. Низинските делови во државата се наоѓаат во северен Таџикистан и ја сочинуваат долината Фергана. Покрај неа, низински делови има и во јужниот дел каде се наоѓаат долините на реките Кофарнихон и Вахш. Главниот град на држават, Душанбе, се наоѓа во јужните делови на долината на реката Кофорнихон.

Врв Висина
Исмаил Самани (највисок) 7.495 m 24.590 ft
Ибн Сина (Ленинов Врв) 7,174 m 23,537 ft
Корженевскаја 7,105 m 23,310 ft
Независност (Револуција) 6,974 m 22,881 ft
Академија Наук 6,785 m 22,260 ft
Карл Маркс 6,726 m 22,067 ft
Мајаковски врв 6,096 m 20,000 ft
Конкорд 5,469 m 17,943 ft
Кизилартски превој 4,280 m 14,042 ft

Околу 2% од територијата на земјата е покриена со вода, поточно од езера, од кои најпознати се:

Политички систем[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Политики на Таџикистан.
Таџикистан
Emblem of Tajikistan.svg

Оваа статија е дел од серијалот:
Политика на Таџикистан



други земји
 Портал „Политика“

Скоро веднаш по стекнувањето на својата независност, Таџикистан бил вовлечен во граѓанска војна, која всушност била подржана од две спротивставени страни кои се бореле за доминација во Таџикистан - Русија од едната и Иран од другата страна. Од вкупно 400.000 етнички Руси кои живееле во државата и работеле во индустрискиот сектор останале само 25.000 жители. Во 1997 година граѓанската војна привршила и централната власт започнала да владее со земјата преку мирни парламентарни избори кои се одвиле во 1997 година.

Официјално, Таџикистан е република каде се одржуваат редовни парламентарни и претседателски избори. Како и да е, Таџикистан всушност е владеена од една партија каде Народната Демократска Партија на Таџикистан има редовно мнозинство во парламентот. Парламентарните избори во 2005 година биле проследени со големи контраверзии за местење на изборите, како од опозициските партии така и од странските набљудувачи. Според последните избори во 2010 година, владеачката партија загубила 4 пратенички места, но сепак има цврсто мнозинство.[8][9] Владата тврди дека имало мали инциденти, кои не влијаеле на општите избори.[8][9] Последните претседателски избори биле бојкотирани од дел од опозициските партии.

Административна поделба[уреди]

Таџикистан е поделен на 4 административни единици. Овие четири администартивни единици се всушност области, кои на таџички се нарекуваат вилаети. Секоја област е поделена на неколку окрузи или на таџички нахии. Секоја нахија е поделена на помали административни единици составени од група села. [10]


Област ISO 3166-2 Админ. центар Површина (км²) Население(2008)
Согдиска област TJ-SU Хуџанд 25.400 2.132.100
Републички-потчинети реони TJ-RR Душанбе 28.600 1.606.900
Хатлонска област TJ-KT Кургонтепа  24.800 2.579.300
Горнобадахшанска автономна покраина TJ-BG Хоруг 64.200 218.000

Економија[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Економија на Таџикистан.

Демографија[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Демографија на Таџикистан.

Таџикистан има население од 7.349.145 жители.[11] Главна етничка група во Таџикистан се Таџиците кои зборуваат на таџички јазик, варијанта на персискиот. Во државата има и значително узбечко и руско население, но бројот на овие две малцинства опаѓа поради зголемената миграција.[12] Во 1989, етничките Руси биле застапени од околу 7.6 % од вкупното население на државата.[13] Памирите во Таџикистан се сметаат за најголема група во државата.

Официјалниот и најзборуван јазик во државата е таџичкиот јазик. Како јазик за меѓуетничка комуникација во уставот се споменува рускиот јазик. Рускиот јазик е доста користен како јазик за бизнис и сродни сектори. Иако Таџикистан е држава со голема сиромаштија, сепак писменоста во државата е на големо ниво, каде 99.5% од населението е писмено.[11] Голем дел од населението се муслимани.

Култура[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Култура во Таџикистан.

Историски, Таџиците и Персијците доаѓаат од еден ист народ, зборуваат еден ист јазик но различни пишани варијанти и се дел од групата на ирански народи. Таџичкиот јазик е мајчин јазик на околу 80% од населението на државата. Главни урбани центри во Таџикистан се Душанбе, Хуџанд, Кулоб, Панџакент и Истаравшан.

Памирите, кои живеат во југоисточниот дел од државата на границата со Кина и Авганистан, се сметаат за дел од Таџиците, но сепак лингвистички и културно се разликуваат од Таџиците. За разлика од останатото муслиманско население, Памирите се следбеници на исмаилизам, посебно исламско движење и зборуваат различни источноперсиски јазици. Поради недостапноста на теренот каде живеат, тие ги имаат задржано античките традиции и народното творештво.

Јагнобите живеат во планинските предели на северен Таџикистан. Денес се проценува дека во Таџикистан има околу 25.000 Јагноби. Јагнобите зборуваат јагнопски јазик кој е директен следбеник на согдискиот јазик.

Наводи[уреди]

  1. Устав на Таџикистан, 6 ноември, 1994, член 2.
  2. According to the law signed on Oct. 6, 2009, government documents must be written only in Tajik <http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jLJnxvR7y69z29eejXVylsz4UvWA>.
  3. „TDG - Tajikistan Development Gateway“. Tajik-gateway.org. http://www.tajik-gateway.org/index.phtml?lang=ru&id=874. конс. 20 јуни 2010. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 „Tajikistan“. International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=86&pr.y=3. конс. 21 април 2010. 
  5. „Human Development Report 2009: Tajikistan“. The United Nations. http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_TJK.html. конс. 18 октомври 2009. 
  6. C.E. Bosworth, B.G. Fragner. (1999). „TĀDJĪK“. Encyclopaedia of Islam (CD-ROM Edition v. 1.0). Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill NV.
  7. Правопис на македонскиот јазик, стр. 168, Просветно Дело, Скопје, 2007.
  8. 8,0 8,1 Change you can't believe in“, 4 март 2010 (конс. 5 март 2010).
  9. 9,0 9,1 Tajikistan elections criticised by poll watchdog“, 1 март 2010 (конс. 5 март 2010).
  10. „Население на Република Таџикистан на 1 јануари 2008 г.“, Државен статистички комитет, Душанбе, 2008 (руски)
  11. 11,0 11,1 The World Factbook, People of Tajikistan
  12. Russians left behind in Central Asia, Robert Greenall, BBC News, 23 November 2005.
  13. Tajikistan - Ethnic Groups. Source: U.S. Library of Congress.

Поврзано[уреди]

Надворешни врски[уреди]

Влада
Општо



Заедница на независни држави

Азербејџан | Белорусија | Ерменија | Казахстан | Киргистан | Молдавија | Русија | Таџикистан | Туркменистан | Узбекистан | Украина