Казашки јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Казашки јазик
қазақ тілі, qazaq tili, قازاق تىلى
Изговор /qɑˈzɑq tɘˈlɘ/
Застапен во

Казахстан Казахстан
Кина Кина
Монголија Монголија
Авганистан Авганистан
Таџикистан Таџикистан
Турција Турција
Туркменистан Туркемнистан
Украина Украина
Узбекистан Узбекистан
Русија Русија

Иран Иран
Подрачје Централна Азија
Говорници во Казахстан околу 10.0 милиони (2009)  [1]
3 million other countries (ca. 2000)[2]
8.3 million all countries (1979)[2][3][4]
Јазично семејство
турски
Писмо казашка азбука
Статус
Службен во  Казахстан
Регулативен орган Агенција за казашки јазик
Јазични кодови
ISO 639-1 kk
ISO 639-2 kaz
ISO 639-3 kaz

Казашки[5] (самонар. Қазақ тілі, Qazaq tili) — јазик од турското семејство кој се зборува воглавно во Казахстан, каде е и официјален јазик. Казашкиот јазик е дел од подгрупата на кипчачки јазици. Сродни јазици на казашкиот јазик се ногајскиот јазик и каракалпачкиот јазик. Главно писмо за пишување на јазикот е кирилицата.

Распространетост[уреди | уреди извор]

Казашкиот јазик се зборува воглавно од Казаци на територијата на Казахстан од Каспиското Езеро до планините Тјеншан. Казашкиот е официјален државен јазик во Казахстан. Казашкиот исто така се зборува и во Кина, во автономниот регион Синкјанг. Според пописот во Русија од 2002 година, во државата имало 560.000 луѓе кои зборувале казашки. Останати држави каде се зборува казашкиот се Монголија, Узбекистан, Авганистан, Иран, Турција и останатата казашка дијаспора.

Писмо[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Казашка азбука.

Денес во Казахстан и Монголија казашкиот јазик се запишува со кирилица. Казаците кои живеат во Кина користат арапско писмо, кое е слично со арапското писмо кое го користи ујгурскиот јазик. Најстарите запишани документи на јазик сличен со казашкиот биле напишани со орхонско писмо. Сепак, денес не се верува дека тие се директни наследници на казашкиот. Модерниот казашки се запишувал на кирилица, латиница и арапско писмо.

Во октомври 2006 година, Нурсултан Назарбаев, претседателот на Казахстан, ја предложил идејата за користење на латиницата наместо кирилицата како официјално писмо на казашкиот во државата.[6][7] Казашка владина студија во септември 2007 година образложила дека промената на писмото може да трае 10 до 12 години и истото би чинело 300 милиони долари.[8] Сепак, на 13 декември 2007 година, казашкиот претседател изјавил да не се менува писмото, бидејќи „веќе 70 години Казахстанците читале и пишувале на кирилица. Повеќе од 100 националности живеат во нашата држава. Поради тоа ни треба стабилност и мир. Ние не треба да брзаме при промената на писмото.“[9]

кирилица арапско писмо латиница македонски
Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس. Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis. Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.

Гласовен систем[уреди | уреди извор]

Самогласки[уреди | уреди извор]

Казашки самогласки
Предни Централни Задни
Затворени ɪ ʉ ʊ
Средни ə
Отворени æ ɑ


Согласки[уреди | уреди извор]

Казашки согласки
билабијални лабио-дентални дентално-алвеоларни посталвеоларни непчани меконепчани увуларни [глотални
носни m n ŋ
експлозивни p b t d k g q ɢ
фрикативни (f) (v) s z ʃ ʒ (ɕ) (x) h
африкативни (ʨ)
вевни ɾ
апроксимантни l j w

Следните букви не се означуваат како одделни, туку се разликуваат по местото каде се формираат:

Предни Задни
k q
ɡ ʁ
ɫ l
ŋ ɴ

Следните се разликуваат според тоа дали им претходат и следат самогласки

С_С секаде
χ q
ɣ ɡ
β b

Морфологија и синтакса[уреди | уреди извор]

Казашкиот јазик е јазик каде глаголот е на крајната позиција во реченицата. Сепак, во јазикот може да се користи и реченичкиот ред подмер-глагол-предмет.[10]

Падежи[уреди | уреди извор]

Казашкиот има 7 падежи. Падежните наставки се ставаат на последниот елемент од фразата. Наставките може да се менуваат во зависност од природата на вокалот. Падежите во казашкиот се:

падеж морфема можни форми кеме „брод“ ауа „воздух“ шелек „кофа“ сәбіз „морков“ бас „глава“ тұз „сол“
Ном. кеме ауа шелек сәбіз бас тұз
Аку. -NI -ні, -ны, -ді, -ды, -ті, -ты, -н кемені ауаны шелекті сәбізді басты тұзды
Ген. -NIŋ -нің, -ның, -дің, -дың, -тің, -тың кеменің ауаның шелектің сәбіздің бастың тұздың
Дат. -GA -ге, -ға, -ке, -қа, -не, -на кемеге ауаға шелекке сәбізге басқа тұзға
Лок. -DA -де, -да, -те, -та кемеде ауада шелекте сәбізде баста тұзда
Абл. -DAn -ден, -дан, -тен, -тан, -нен, -нан кемеден ауадан шелектен сәбізден бастан тұздан
Инс. -Men -мен(ен) -бен(ен) -пен(ен) кемемен ауамен шелекпен сәбізбен баспен тұзбен

Лични заменки[уреди | уреди извор]

Казашкиот јазик има осум лични заменки:

еднина множина
казашки македонски казашки македонски
Мен (Men) јас Біз (Biz) ние
Сен (Sen) ти Сендер (Sender) вие
Сіз (Siz) ти (формално) Сіздер (Sizder) вие (формално)
Ол (Ol) тој, таа, тоа Олар (Olar) тие

Личните заменки можат да се деклинираат. Множинските лични заменки немаат неправилни форми, додека еднинските имаат.

Ном. мен сен сіз ол біз сендер сіздер олар
Аку. мені сені сізді оны бізді сендерді сіздерді оларды
Ген. менің сенің сіздің оның біздің сендердің сіздердің олардың
дат. маған саған сізге оған бізге сендерге сіздерге оларға
Лок. менде сенде сізде онда бізде сендерде сіздерде оларда
Абл. менен сенен сізден онан бізден сендерден сіздерден олардан
Инст. менімен сенімен сізбен онымен бізбен сендермен сіздермен олармен

Морфеми кои се користат за означување на лицето се:

лична заменка копула наставка за присвојност минатост/ услов
1 л. ед. мен -MIn -(I)m -(I)m
2 л. ед. сен -sIŋ -(I)ŋ -(I)ŋ
2 л. ед. сіз -sIz -(I)ŋIz -(I)ŋIz
3 л. ед. ол -(s)I(n)
1 л. мн. біз -MIz -(I)mIz -(I)K
2 л. мн. сендер -sIŋdAr -(I)ŋ -(I)ŋ
2л. мн. (формално) сіздер -sIzdAr -(I)ŋIz -(I)nIz
3 л. мн. олар -(s)I(n)

Време, аспект и начин[уреди | уреди извор]

Казашкиот може да искаже различни комбинации на време, аспект и начин преку глаголските форми.

Сегашен аспект
казашки аспект македонски
Жеймін свршен Јас јадам.
Жеп жатырмын несвршен Јас јадам [сега].
Жеп отырмын несвршен/дуративен Јас [седам и] јадам. / Јас сум јадел.
Жеп тұрмын несвршен/точен Јас сум [во средина нa] јадење [во овој момент].
Жеп жүрмін навика/зачестен Јас јадам [на пр. ручек секој ден].

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan Population structure by ethnicity, religion and language, p.251
  2. 2,0 2,1 Казашки јазик на Ethnologue (англиски)
  3. Dalby, Andrew. "Kazakh." Dictionary of Languages: the Definitive Reference to More than 400 Languages. New York: Columbia UP, 2004. 806. Print.
  4. Katzner, Kenneth. The Languages of the World. London: Routledge, 2002. 352. Print.
  5. Понекогаш погрешно се именува и како „казачки“ или „казахстански јазик“.
  6. Kazakhstan switching to Latin alphabet
  7. Kazakh President Revives Idea of Switching to Latin Script
  8. Kazakhstan: Moving Forward With Plan to Replace Cyrillic With Latin Alphabet
  9. Kazakhstan should be in no hurry in Kazakh alphabet transformation to Latin: Nazarbayev, Kazinform, December 13, 2007
  10. Beltranslations.com

Поврзано[уреди | уреди извор]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди | уреди извор]