Амазонија

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Амазонија
регион
Дождовната шума на Амазон, блиску до Манаус, Бразил.
Земји Бразил, Перу, Колумбија, Венецуела, Еквадор, Боливија, Гвајана, Суринам, Француска Гвајана
Дел од Јужна Америка
Реки Амазон
Површина 5.500.000 км²
Карта на Амазонија еколошки регион прогласен од „Светскиот фонд за природа“ (WWF). Жолтата линија ја означува дождовната шума на Амазон, а државните граници се прикажани со црна линија. Сателитска фотографија на НАСА.
Карта на Амазонија еколошки регион прогласен од „Светскиот фонд за природа“ (WWF). Жолтата линија ја означува дождовната шума на Амазон, а државните граници се прикажани со црна линија. Сателитска фотографија на НАСА.

Дождовната шума на Амазон, позната и како Амазонија, е еден од најголемите природни ресурси во светот. Бидејќи нејзината вегетација континурирано го претвора јаглерод диоксидот во кислород е опишана како „Бели дробови на планетата“. Околу 20% од кислородот на Земјата е произведен од Амазонија.

Дождовната шума на Амазон го добила своето име по реката Амазон, која е животна сила на дождовната шума. Реката Амазон извира кај Андите во Перу и се разгранува кон исток низ северната половина на Јужна Америка. Се влева во Атлантскиот Океан кај Белим во Бразил. Главната река е околу 6.600 km долга. Нејзиниот базен изнесува околу 7.050.000 квадратни километри и поминува низ Бразил, Колумбија, Перу, Венецуела, Еквадор, Боливија, Гвајана, Суринам и Француска Гвајана. Шеснаеесет проценти од целокупната речна вода во светот тече низ делтата на Амазон. Речното подрачје на Амазонија е домот на најразлични растителни и животински виодви.

Амазонија годишно добива околу 2,7 метри врнежи. Педесет проценти од врнежите се враќаат назад во атмосферата преку лисјата на дрвјата. Најголемиот дел од водата на Амазон доаѓа од годишното топење на снегот од перуанските Анди. Меѓу јуни и октомври, нивото на водата се зголемува за 9 до 14 метри. Околу 40.500 километри квадратни од шумата се поплавени за време на поплавата.

Високите температури и количеството на дожд се исти во текот на целата година во Амазонија. Климата е топла и влажна, со просечна температура од 26° C. Температурната разлика меѓу ден и ноќ е поголема од таа меѓу сезоните.

Екосистемот на дождовната шума[уреди | уреди извор]

Најголемата дождовна шума Амазонија зафаќа повеќе од половина од териотријата на Бразил. Небото на Амазонија е помалку проучено од подот на океаните. Научниците веруваат дека небесниот свод на Амазонија може да содржи половина од сите светски растителни и животински видови. Околу 500 цицачи, 175 гуштери и преку 300 различни видови на рептили, и околу една третина од сите птици живееат во Амазонија. Преметано е дека околу 30 милиони типови на инсекти може да се најдат таму. Конкуренцијата за опстанок е сурова. Ова објаснува зошто низ милиони години еволуција толку многу видови се адаптирале на небесниот свод на Амазонија. Најинтензивната конкуренција е помеѓу расенија и животни. И растителните и животинските видови толку многу се прилагодиле за самоодбрана да не бидат изедени. Растенијата ја заробуваат сончевата светлина и ја претвораат во енергија за себе и за тревопасните видови на небесниот свод.

Амазонија се состои од четири слоеви или заедници. Секој слој има уникатен екосистем, растенија и животни кои се адаптирани на тој систем. Најнеопходниот слој е високиот слој каде растат огормни дрва и го достигнуваат небесниот свод. Тука тие се изложени на варијации на температурата, ветрот и дождот. Лисјата се мали и прекриени со дебела леплива површина за да задржуваат вода. Ги користат предностите на ветрот така што имаат воздушни семиња кои што ги разнесува ветрот на сите страни. Некои животни ги наоѓаат сите неопходни услови за живот токму во овој слој и никогаш не го напуштаат.

Главниот слој се состои од короните на дрвата на небесниот свод. Најголемиот дел од дрвата на врвот на шумата имаат мазни овални лисја. Ова овозможува водата од лисјата брзо да истекува што го спрешува растот на габи, мовови и лишаи. Лисјата на врвот се многу густи и дури 80% од сончевата светлина ја филтрираат. Многу цвеќиња и овошја растат во овој слој. Епифиите ја покриваат секоја возможна површина и бромелиите ги снабдуваат со вода разноврсните шивотински видови на овој слој и создаваат услови за жабите кои живеат на дрва.


Настанување на Амазонија[уреди | уреди извор]

Пред 15 милиони години,реката Амазон течела кон запад вливајќи се во Тихиот Океан. Кога Јужно Американското копно се судрило со друго техтонско копно, Андите пополека се издигнале и го блокирале текот на водата. Како што се променил речниот систем, се формирале езера со свежа вода и околината на базенот на Амазон се променила драстично. Потоа пред 10 милиони години реката успеа да се пробие кон исток и да се влива во Атлантскиот Океан. На пределот каде биле формирани езерата настанала Амазонија.

Растителните видови на Амазонија[уреди | уреди извор]

Дождовната шума, Амазонија, има огромна жива колекција од растителни видови. Ботаничките експерти велат дека на површина од 10 000 м2 шума може да се најдат 700 различни видови на дрва и дупло повеќе типови на нискостеблести растенија. Една од најубавите работи е тоа што шумата е многу густо населена со дрва и тие дрва се многу високи. Голем број од дрвата достигнуваат висина од 130 метри (некои видови достигнуваат и 200 метри) и тие креираат засенето подрачје каде што најчесто е тешко да се види сонцето. Високиот балдахин на дождовната шума на Амазон беше многу непознато место за најголемиот дел од ботаничарите, но неодамна некои истражувачи успеаа да ја истражат оваа недостапна област на шумата. Високиот балдахин е исто така дом на илијадници сѐ уште неодкриени видови на инсекти и птици.

Иако е тешко да се поверува, но почвата во Амазонија е многу малку хранлива. Кога ботаничар би погледнал извештај за хранливоста на почвата во Амазонија, би рекол дека таму може да успее само кактус. Ова е вчудоневидувачки факт со оглед на тоа дека растат огромни дрва и бујна вегетација на секаде. Почвата во Амазонија содржи само 20% од хранливите состојки во шумата, останатите 80% се наоѓаат во самите дрва и растенија. Објаснувањето за овој факт е едноставно; регионот на амазон има сува и дождовна сезона. Во дождовната сезона нивото на водата на реката Амазон расте драматично и на некои места се покачува за 15 метри во однос на сувата сезона. Ова значи дека за време на врнежливата сезона голем дел од шумата се поплавува. Ова функционира како голем механизам за размена и тнаспорт на хранливи материи и е круцијално за целата шума. Амазонската почва е како сунгер иако не многу хранлива, може да задржи доволно хранливи состојки за да преживееат растенијата до следната врнежлива сезона.


Бромелии[уреди | уреди извор]

Амазонија има повеќе од 2700 различни видови на Бромелии. Најдобро познатата Бромелија е ананасот којшто го јадеме. Бромелиите може да имаат различни бои како сина, пурпурна, црвена и портокалова.Овие растенија се адаптирале на условите со текот на времето и денес може да се најдат како растат речиси насекаде низ Амазонија. Има Бромелии кои растат на земја, други растат на камења и тие кои растат на други растенија и дрва, најчесто на нивните стебла. Бромелиите можат така што растат бидејќи тие можат да апсорбираат влага и хранливи материи од воздухот. Некои специјалисти велат дека понекогаш гранките од дрвата имаат толку многу Бромелии поради што се кршат од нивната тежина. Интересен факт за Бромелиите е тоа што нивните лисја кои што се преклопени можат да задржат вода од дождот. Ова создава микро екосистем за водни микро организми, инсекти, дури и многу мали жаби, саламандери и полжави. Некои животни може да живеат целиот живот во малото езеро на Бромилијата.


Орхидеи[уреди | уреди извор]

Орхидеите се добро познати со нивните прекрасни цеветови и може да се најдат во Амазонија. Тие имаат интензивни миризби кои што ги привлекуваат инсектите, кои што ги опрашуваат. Еден од невообичаените факти за Орхидеите е фактот дека некои се опрашуваат од молците и затоа нивната миризба е поинтензивна на вечер.

Воден Крин[уреди | уреди извор]

Водниот Крин е најголемото цвеќе на светот и може во дијаметар да достигне големина од 2 мeтри. Овој џин може да се најде во мирните води на езерата и во мирните делови на водите во реките. Иако тие се екстрмно големи, тие се многу тенки и тежат многу малку со што можат да лебдат над водата. Во Амазонија има многу езера полни со видни кринови, речиси правејќи илузија на цврст под.

Хеликонија[уреди | уреди извор]

Има околу 40 различни видови на Хеликонија и тие имаат лист којшто потсеќа на канџа од јастог, со многу светли бои како жолто, зелено , портокалово, црвено, пурпурно и розово. Многу често боите се измешани во еден лист правејќи убави комбинации. Цветовите на Хеликониите вообичаено се скриени во структурата на листот и само специјализирани птици или инсекти можат да пристапат до нивниот нектар.


Капок дрво[уреди | уреди извор]

Капок дрвото е најголемо дрво во Амазонската дождовна шума и може да порасне до 60 метри во висина, а неговото стебло може да достигне дебелина од 3 метри. Ова големо дрво најчесто е дом на многу други видови како инсекти, жаби, птици како и лазачи и бромелии. Друг чест посетител на Капок дрвото се љиљаците кои што се привлечени од миризбата на неговите цветови. Тие се оние кои што ги оплодуваат Капок дрвата низ Амазонија, така што го шират поленот бидејќи се привлечени да го јадат нивниот сладок нектар.


Животинските видови на Амазонија[уреди | уреди извор]

Според NAS (National Academy of Sciences) на парцела од 10 квадратни километри, дождовна шува, типично се наоѓаат 125 различни видови на цицачи, 400 видови на птици, 100 типови на рептили, 60 типови на водоземци и 150 различни типови на пеперутки. Во едно истражување е откриено дека на еден квадратен метар, отпад од лисја, постојат 50 различни видови на мравки.

Тапир[уреди | уреди извор]

Тапирот е едно од најмасивните травопасни животни (160- 270 kg) во Амазонија и е прастар цицач. Тој има невообичаен изглед со “носот” којшто наликува на малечка сурла од слон. Бидејќи неговиот дигестивен систем е многу бавен и неефикасен, тапирот јади цел ден и голем дел од тоа што го јади неговото тело не го дигестира. Поради ова тапирот има голема улга во ширењето на растенијата низ регионот на дождовната шума Амазонија. Има развиени сетила за мирис и слух кои ги користи за избегнување на предаторите. За жал поради неговата големина, тапирот, се лови како храна, ова искомбинирано со неговиот мал степен на репродукција го става на висок ризик за истребување.

Јагуар[уреди | уреди извор]

Најголемата мачка на Америчкиот континент, Јагуарот е моќен ловец на врвот на синџирот на исхрана, познат по неговите точки за камуфлажа и спосоноста да се качува на дрва. Јагуарот може да се движи екстремно брзо низ шумата благодарение на спацијално фатираните шепи. Овие способноси искомбинирани со вилиците кои можат да пробијат оклоп од желка и приоритетот за нокен лов (Јагуарот има одличен вид) , го прават Јагуарот вешт и смртоносен предатор. Тој може да порасне во должина од 1 до 2 метри и тежина помеѓу 36 и 170 kg. Исхраната на Јагуарот се состои од големи цицачи како тапирот, мајмуни и елини, исто така може да јаде и рептили ако е неопходно. Многу тешко е да се види Јагуар бидејќи тие се многу добро камуфлирани. Во многу региони Јагуарите се стрелаат на нишан поради страв и загриженост за добитокот, што го прави ова прекрасно животно загрозен вид.

Мравки секачи на лисја[уреди | уреди извор]

Мравките секачи на лисја перфектно ја унапредиле вештината од адаптација за преживување во последните 50 милиони години. Тие имаат многу специјализиран социјален систем каде секоја мравка има своја работа како заштитник на колонијата, чувар на млади мравки, секач на лисја, градинар итн. Мравките секачи на лисја дури користат агрикултурен систем за одржување, собирајќи фрагменти од различни видови на растенија и дрва, а не само еден растителен вид, за да ги употребат во нивните габични градини што е нивниот извор на храна. Тие живеат на подот на шумата и најчесто градат подземен комплекс од тунели и комори каде ги одгледуваат и жнеат нивните габични градини и се заштитуваат од надворешните опасности. Овие комплекси исто така му помагаат на комплетниот екосистем на Амазонија при подобрувањето на хранливоста на почвата. Единствените природни предатори на мравките секачи се армадилите, големите мравојади и некои месојадни крлежи. За разлика од многу други видови мравките секачи не се загрозен вид, но ако дождовната шума на Амазон исчезни тогаш дефинитивно ке исчезнат и тие.

Анаконда[уреди | уреди извор]

Една од најдолгите и најтешките змии во светот, која најчесто тежи повеќе од коњ. Анакондата не е отровна. Оваа змија лови на тој начин што го фаќа плрнот во заседа и се навртува околу него и го здробува. Анакондата може да проголта, многу пополека, и цела крава. Анакондите не се лесно видливи, но може да се видат кога јадат голм плен бидејќи им се потребни денови да го дигестираат и за време на процесот не се многу подвижни. Анакондата е една од најпознатите и најкарактеристичните животински видови на дождовната шума на Амазон.

Лилјак- вампир[уреди | уреди извор]

Во Амазонија постојат илјада различни видови на лилјаци. Еден од нив е лилјакот- вампир, којшто во суштина е единствениот вистински лилјак- вампир во светот, единствениот што се храни со крв. Тие се многу тивки бидејќи тоа е неопходно за да можат да се хранат од различни видови на цицачи. Кога ке најдат плен тие прават малечка раничка на кожата на пленот и пото ја лижат крвта која течи од малата рана. Крвта не се засирува бидејќи лилјакот- вампир има антикоагулациона супстанца во неговата плунка.

Уништување на Амазонија[уреди | уреди извор]

Процесот на уништување на дождовната шума е поцесот на обешшумување. Главните причини поради кои се уништува дождовната шума се тоа што се претвора во населено место и за развој на земјата. Во почетокот на шеесетите пристапот до дождовната шума беше строго ограничен и шумата остана речиси недопрена.

Фармите кои се основани во 60- тите беа базирани на сечење и горење на вегетацијата. Но тие што го колонизираа пределот не може да се справат со полињата поради намалувањето на плодноста на почвата и инвазијата од трева. Хранливите состојки на земјата во регионот на Амазон ги има во краток периот, па затоа фармерите постојано се преместуваат кон нови области уништувајќи повеќе и повеќе шума. Овие фармерски практики доведоа до уништување на шумата и предизвикаа зголемено оштетување на околината.

Помеѓу 1991 и 2000 година вкупната површина на уништена шума порасна од 415,000 до 587,000 km2, при што најголемиот дел од уништената шума се користи како пасиште за добитокот. Седумдесет проценти од претходно уништената шума кај Амазон и 91% од опустошената земја од седумдесетите па наваму, се користи за сточни пасишта. Во продолжение Бразил е втор најголем производител на соја по САД. Потребата од фармери кои произведуваат соја е да се озаконат контраверзните проекти за превоз кои моментално се развиваат во пределот кај Амазон. Првите два автопати успешно ја направија достапна дождовната шума и доведоја до поголемо сечење и уништување. Средната рата на годишно обешшумување од 2000 до 2005 беше 22,392 km2 т.е. 18% повисока од претходните пет години 19,018 km2. Со моменталната рата за две декади Амазонија ке биде намалена за 40%.

Исчезнување на домородното население[уреди | уреди извор]

Друг загрижувачки факт за Амазонија е судбината на домородното население. Пресметано е дека околу 10 милиони Индијанци живееа во пределот на Амазонија пред околу 500 години. Денес има помалку од 200,000 домородни жители останато во Амазонија. Повеќе од 90 племиња се уништени од 1900 па наваму. Мајголемиот дел од шаманите и хербарите се околу 70 години или постари. Со нив заминува огромно знаење за медицинските растителни и животински видови.

Наводи[уреди | уреди извор]