Џон Лок

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Џон Лок
Западна философија
Философија на XVII век
Цело име Џон Лок
Роден 29 август 1632
Рингтон, Англија
Починал 28 октомври 1704
Есекс, Англија
Школа Емпиризам, Општествен договор, Природни и законски права
Главни интереси Метафизика, Епистемологија, Политичка философија, Философија на умот, Образование
Значајни идеи табула раза,
Потпис John Locke Signature.svg

Џон Лок (англиски: John Locke) (29 август 1632, Рингтон, Англија - 28 октомври 1704, Есекс, Англија) - англиски философ, претставник на емпиристичката философија и предвесник на просветителството.

Биографија[уреди | уреди извор]

Џон Лок се родил во истата година како уште еден голем философ - Барух Спиноза. Во детството и младоста бил сведок на бурните револуционерни промени во Англија. Неговиот татко, правник и пуританец, како офицер на револуционерната армија имал активно учество во граѓанската војна. За тоа време, Џон Лок учел во училиштето во Вестминстер (1646-1653), а потоа и на Универзитетот во Оксфорд (1653-1657), каде по завршувањето на студиите останал да работи како еден вид асистент по грчки јазик и реторика, а подоцна и по морална философија. За време на неговото студирање, во Оксфорд преовладувала схоластичката философија, но Лок чувствувал одбивност кон неа и затоа тој ги проучувал новите философски дела (Бекон, Декарт, Хобс), како и природните науки (хемија, експериментална физика и медицина). Таму, тој се запознал и со славниот хемичар Роберт Бојл и со лекарот Сиденхам, кои се залагале за примена на емпириските методи во истражувањето.

Додека Лок студирал во Оксфорд, во Англија дошло до реставрација на монархијата. На почетокот, Лок бил приврзаник на монархијата, но подоцна им се приклучил на виговците (претставници на буржоазијата и новото благородништво), кои се залагале за ограничување на кралската власт. Големо влијание врз политичките погледи на Лок имало познанството со баронот Ешли (кој подоцна станал лорд Шафтсбери) во 1666 година. Во текот на долг период, Лок бил семеен лекар на семејството на баронот Ешли, воспитувач на неговиот најстар син, како и секретар и советник на баронот. Кога во 1672 година, Ешли постанал лорд-канцелар, Лок добил висока државна функција, но во 1675 година, морал да се повлече поради тоа што неговиот ментор паднал во немилост на кралот. Оттука, во 1675 година, Лок заминал во Франција, од каде се вратил по четири години. Во 1682 година, гонет од реакционерните сили, лордот Шафтсбери морал да побегне во Холандија, каде што умрел следната година, а неколку месеци по неговата смрт, и Лок пристигнал во Холандија, каде живеел пет години.

Но, во 1688 година, виговците се спогодиле со ториевците и го повикале холандскиот крал Вилим III Орански да седне на англискиот престол. Така, тој дошол во Англија, а стариот крал, Џејмс II, морал да побегне во Франција. Со промената на власта (во историјата позната како „Славната револуција“ - Glorious Revolution), заедно со бродот во која патувала жената на новиот крал, во Англија се вратил и Лок. Оттогаш, тој живеел спокојно и исполнет со почит и признание: понуденото место на амбасадор го одбил поради здравствени причини, но прифатил некои помали функции; а во 1691 година се преселил на селскиот имот на своите пријатели во близината на Лондон, каде што починал во 1704 година.[2]

Онтолошкото учење на Лок[уреди | уреди извор]

Онтолошките погледи на Лок се дадени во неговото главно дело „Есеј за човечкиот разум (An Essay Concerning Human Understanding)“ од 1690 година, како и во помалото дело „За управувањето со разумот (On the Conduct of the Understanding)“. Така, уште во воведот на „Есејот за човечкиот разум“, Лок најавува дека во него ќе го истражува „потеклото, сигурноста и обемот на човековото сознание, заедно со темелите и степените на верувањето, мислењето и согласувањето“. Притоа, тој нагласува дека не планира да ги проучува спекулациите за суштината на духот и неговиот однос кон телото, туку сака да проучи како духот доаѓа до знаењето, до каде допира знаењето и кои се степените на верувањата и мислењата за нештата за кои немаме сигурни знаења.[3]

Според Лок, проучувањето на сознанието има голема практична вредност, зашто ако ги познаваме границите на нашиот разум, него ќе можеме подобро да го употребуваме, т.е. наместо да го бараме она што не може да се разбере, нашите сили ќе ги насочиме кон она што можеме да го осознаеме. Исто така, разграничувањето помеѓу она што може и она што не може да се осознае претставува заштита од скептицизмот и разочарувањето при истражувањето. Притоа, Лок тврди дека независно од тоа колку човековиот разум „заостанува зад универзалното и совршено сфаќање на сето постоечко“, тој е доволен за нашите животни потреби, за осознавањето на Бога и за нашите морални обврски. Поставувајќи ги овие проблеми, Лок се јавува како основач на теоријата на сознанието, бидејќи тој бил првиот философ кој јасно го издвоил проблемот на сознанието како посебен философски проблем.[4]

Критика на теоријата на вроднеи идеи[уреди | уреди извор]

Проучувањето на човековиот разум, Лок го започнува со критика на теоријата на вродените идеи, дадена во првата книга на „Есејот за човечкиот разум“. Имено, според приврзаниците на оваа теорија, во разумот постојат некои први принципи, вродени идеи, примарни поими кои душата ги носи со себе уште при раѓањето на човекот. На тоа, Лок одговара дека дури и да постојат некои општоприфатени принципи и идеи со кои се согласуваат сите, тоа не е доказ дека тие се вродени во нас, зашто согласноста може да се постигне и на друг начин. Меѓутоа, дури и некои очигледни принципи (на пример, принципот на идентитет, т.е. дека она што е, тоа е или принципот на противречност, т.е. невозможно е едно нешто да е и да не е) не се општо познати, бидејќи тие не им се познати на децата и на идиотите. Понатаму, Лок го негира и тврдењето дека вродените идеи постојат, но духот не е свесен за нив (како кај идиотите), зашто ако идеите постојат во духот, тој не може да не знае за нив, т.е. не може духот да знае за едни идеи, а да не е свесен за други.

Исто така, тој тврди дека токму оние идеи за кои најчесто се истакнува дека се вродени (како принципот на идентитет), воопшто не можат да се докажат со разумно заклучување. Освен тоа, искуството покажува дека во текот на човечкиот живот, разумот најпрвин ги запознава поединечните идеи, а дури подоцна, кога човекот ќе созрее, разумот стекнува општи идеи. По критиката на вродените примарни идеи, Лок продолжува со критика на вродените практични принципи. Така, тој истакнува дека ниту еден морален принцип не е толку општоприфатен за да се смета дека е вроден. На пример, разни народи имаат различни морални принципи, па дури и еден ист народ со текот на времето има различни морални принципи. Најпосле, ниту идеата за Бога не е иста кај сите луѓе, а кај некои луѓе таа воопшто не постои, па ниту таа идеја не може да биде вродена.[5]

Потеклото на сознанието[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Peter Laslett (1988). „Introduction: Locke and Hobbes“. Two Treatises on Government. Cambridge University Press. стр. 68. ISBN 9780521357302. 
  2. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tesktovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 53-55.
  3. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tesktovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 56.
  4. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tesktovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 57.
  5. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tesktovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 58-60.