Феникиска азбука

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Феникиска азбука
Phoenician alphabet.svg
Типабџад
Јазицифеникиски и пунски
Период~ 1200–150 BC[1]
Матични системи
Изведени системипалеохебрејска азбука
арамејско писмо
грчка азбука
Сродни системијужноарапско писмо
ISO 15924Phnx, 115
Насокаод десно налево
Уникоден називPhoenician
Уникоден опсегU+10900–U+1091F
Напомена: Страницава може да содржи фонетски симболи од МФА.

Феникиска азбука, феникиско писмо или пракананско писмосистем на пишување на феникискиот јазик. Азбуката или писмото е согласно писмо (абџад), за што карактеристично е пишувањето само на согласките. Писмото е најстарата азбука која е документирана и е постара од 1050 година п.н.е. Писмото, како абџад,[3] има 22 букви што претставуваат 22 согласки. Првично јазикот не користел никакви букви или симболи за забележување на самогласките, но во подоцнежниот стадиум се развиле знаците за обележување на одредени самогласки, денес познати како „матрес лекционис“.

Феникиската азбука потекнува од египетските хиероглифи.[4] Бидејќи феникиската цивилизација забрзано се развивала и се распространила низ целото крајбрежје на Средноземното Море, писмото станало едно од најупотребуваните. Писмото било примано и асимилирано од голем број народи. На локално ниво, во регионот на Блискиот Исток, од феникиската азбука се развило палеохебрејското писмо.[5] Дополнително на тоа, од феникиското писмо се развило арамејското писмо, а како резултат на тоа и арапското и хебрејското. Подоцна, врз база на феникиското писмо се создало старигрчкото и етрурското, а од нив произлегле кирилското и латинското.

Првичниот дизајн на буквите е аголен и прав, но подоцна како што се развивал јазикот, така и писмото добивало позаоблена или ракописна форма. Писмото се пишувало од десно кон лево.

Современо пронаоѓање[уреди | уреди извор]

Феникиската азбука била за прв пат откриена во 17 век, но до 19 век нејзиното потекло не било познато. Првично се верувало дека писмото е директна варијација на египетските хиероглифи.[6] Оваа идеја била особено популарна поради скорешното дешифрирање на хиероглифите. Сепак, научните не можеле да пронајдат директни врски помеѓу двата система, ниту пак со клинестото писмо. Теориите се движеле од тоа дека било направено од еден човек, па се до теориите дека тоа всушност е упростена и погрешна верзија на хиероглифите.[7]

Развој[уреди | уреди извор]

Подолу прикажаните феникиски букви се стандардизирани дигитални форми, оригинално тие било погруби и понеправилни. Исто така имало значителни варијации помеѓу формите во зависност од местото и времето. Покрај тоа што табелата ги прикажува феникиските букви, истата ги дава буквите од другите писма кои произлегле од феникиските.

буква именувано по[8] значење фонема потекло соодветна буква во
слика текст хебрејска сириска арапска јужноарапска геез грчка латиница кирилица грузиска
Aleph 𐤀 ʾālep вол ʾ [ʔ] 𓃾 א ܐ 𐩱 Αα Aa Аа /ⴀ/Ⴀ
Beth 𐤁 bēt куќа b [b] 𓉐 ב ܒ 𐩨 Ββ Bb Бб, Вв /ⴁ/Ⴁ
Gimel 𐤂 gīml стап за фрлање/камила g [ɡ] 𓌙 ג ܓ 𐩴 Γγ Cc, Gg Гг, Ґґ /ⴂ/Ⴂ
Daleth 𐤃 dālet врата d [d] 𓇯 ד ܕ د, ذ 𐩵 Δδ Dd Дд /ⴃ/Ⴃ
He 𐤄 прозор h [h] 𓀠 ה ܗ ه 𐩠 Εε Ee Ее, Єє, Ээ /ⴄ/Ⴄ
Waw 𐤅 wāw кука w [w] ו ܘ 𐩥 (Ϝϝ), Υυ Ff, Uu, Vv, Yy, Ww (Ѵѵ), Уу, Ўў /ⴅ/Ⴅ
Zayin 𐤆 zayin оружје z [z] 𓏭 ז ܙ 𐩹 Ζζ Zz Зз /ⴆ/Ⴆ
Heth 𐤇 ḥēt ѕид, двор [ħ] 𓉗 ח ܚ ح, خ 𐩢, 𐩭 , Ηη Hh Ии, Йй /ⴈ/Ⴈ
Teth 𐤈 ṭēt тркало [] 𓄤 ט ܛ ط, ظ 𐩷 Θθ (Ѳѳ) /ⴇ/Ⴇ
Yodh 𐤉 yōd рака y [j] 𓂝 י ܝ ي 𐩺 Ιι Ii, Jj Іі, Її, Јј
Kaph 𐤊 kāp дланка k [k] 𓂧 כך ܟ 𐩫 Κκ Kk Кк /ⴉ/Ⴉ
Lamedh 𐤋 lāmed остен l [l] 𓌅 ל ܠ 𐩡 Λλ Ll Лл /ⴊ/Ⴊ
Mem 𐤌 mēm вода m [m] 𓈖 מם ܡ 𐩣 Μμ Mm Мм /ⴋ/Ⴋ
Nun 𐤍 nūn змија n [n] 𓆓 נן ܢ 𐩬 Νν Nn Нн /ⴌ/Ⴌ
Samekh 𐤎 sāmek риба, џед s [s] 𓊽 ס ܣ, ܤ 𐩪 Ξξ, можеби Χχ можеби Xx (Ѯѯ), можеби Хх /ⴑ/Ⴑ
Ayin 𐤏 ʿayin око ʿ [ʕ] 𓁹 ע ܥ ع, غ 𐩲 Οο, Ωω Oo Оо /ⴍ/Ⴍ
Pe 𐤐 уста p [p] 𓂋 פף ܦ ف 𐩰 Ππ Pp Пп /ⴎ/Ⴎ
Sadek 𐤑 ṣādē ? (папирус?) [] צץ ܨ ص, ض 𐩮 , ጰ, ፀ (Ϻϻ) Цц, Чч, Џџ /ⴚ/Ⴚ
Qoph 𐤒 qōp дупка на игла q [q] 𓃻 ק ܩ 𐩤 (Ϙϙ), poss. Φφ, Ψψ Qq (Ҁҁ) /ⴕ/Ⴕ
Res 𐤓 rēš глава r [r] 𓁶 ר ܪ 𐩧 Ρρ Rr Рр /ⴐ/Ⴐ
Sin 𐤔 šīn заб š [ʃ] 𓌓 ש ܫ ش, س 𐩦 Σσς Ss Сс, Шш, Щщ /ⴘ/Ⴘ
Taw 𐤕 tāw знак t [t] 𓏴 ת ܬ ت, ث 𐩩 , ፐ (?) Ττ Tt Тт /ⴒ/Ⴗ

Уникод[уреди | уреди извор]

Феникиската азбука била додадена во уникод во јули 2006 година со издавањето на верзијата 5.0. Во уникод табелите, феникиските букви се од U+10900 до U+1091F.

Феникиски карактери[1][2]
Официјална кодна табела на Уникод (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+1090x 𐤀 𐤁 𐤂 𐤃 𐤄 𐤅 𐤆 𐤇 𐤈 𐤉 𐤊 𐤋 𐤌 𐤍 𐤎 𐤏
U+1091x 𐤐 𐤑 𐤒 𐤓 𐤔 𐤕 𐤖 𐤗 𐤘 𐤙 𐤚 𐤛 𐤟
Белешки
1. Уникод, везија 10.0
2.Сивите полиња означуваат неназначени букви


Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Најрани пишани докази од бронзеното доба, класична форма од 1050 п.н.е.; постепено писмото изумрело во хеленистичкиот период бидејќи го замениле писмата кои произлегле од него.
  2. Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jan./Feb. 2000): 21.
  3. Fischer, Steven Roger (2004). A history of writing. Reaktion Books. стр. 90. 
  4. Michael C. Howard (2012). Transnationalism in Ancient and Medieval Societies. P. 23.
  5. Reinhard G. Kratz (11 November 2015). Historical and Biblical Israel: The History, Tradition, and Archives of Israel and Judah. OUP Oxford. стр. 64. ISBN 978-0-19-104448-9. https://books.google.com/books?id=TaznCgAAQBAJ&pg=PA64. „[...] scribes wrote in Paleo-Hebrew, a local variant of the Phoenician alphabetic script [...]“ 
  6. Jensen (1969) p. 256.
  7. Jensen (1969) p. 256-258.
  8. Fischer, Steven R. (2001). A History of Writing. London: Reaction Books. стр. 126. 

Литература[уреди | уреди извор]

  • Jean-Pierre Thiollet, Je m'appelle Byblos, H & D, Paris, 2005.
  • Maria Eugenia Aubet, The Phoenicians and the West Second Edition, Cambridge University Press, London, 2001.
  • Daniels, Peter T., et al. eds. The World's Writing Systems Oxford. (1996).
  • Jensen, Hans, Sign, Symbol, and Script, G.P. Putman's Sons, New York, 1969.
  • Coulmas, Florian, Writing Systems of the World, Blackwell Publishers Ltd, Oxford, 1989.
  • Hock, Hans H. and Joseph, Brian D., Language History, Language Change, and Language Relationship, Mouton de Gruyter, New York, 1996.
  • Fischer, Steven R., A History of Writing, Reaktion Books, 1999.
  • Markoe, Glenn E., Phoenicians. University of California Press. (2000) (hardback)
  • Ancient Hebrew and Aramaic on Coins, reading and transliterating Proto-Hebrew, online edition. (Judaea Coin Archive)

Надворешни врски[уреди | уреди извор]