Франсоа Волтер

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Франсоа Мари Аруе
Волтер
Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg
Волтер на 24 години
Псевдоним Волтер
Занимање Писател, филозоф
Националност Француско

Франсoа Мари Аруе (француски изговор: [fʁɑ̃.swa ma.ʁi aʁ.wɛ]; 21 ноември 1694 година – 30 мај 1778 година), подобро познат под псевдонимот Волтер (pronounced: [vɔl.tɛːʁ]) бил француски просветителски писател, историчар и филозоф, познат по неговата духовитост и по неговото застапување за граѓанска слобода, вклучувајќи ги и верската слобода и слободната трговија. Волтер е плоден автор, кој создал дела во речиси секоја литературна форма, вклучувајќи драми, поезија, романи, есеи и историски и научни дела. Има напишано повеќе од 20 000 писма и повеќе од 2 000 книги и памфлети. Гласен поддржувач на општествените реформи, и покрај строгите цензорски закони и тешки казни за оние кои ги кршат. Како сатиричен полемичар, тој често ги користи неговите дела за да ја критикува нетолеранцијата, религиската догма и француските институции од негово време.

Волтер е еден од неколкуте просветителски фигури (заедно со Монтескје, Џон Лок, Жан Жак Русо и Емили ди Шателе) чии дела и идеи извршија влијание врз важни мислители од времето на Американската и Француската револуција.

Живот[уреди]

Рана кариера[уреди]

Франсоа Мари Аруе е роден во Париз, како најмало од петте деца [1] (од кои само три преживеале) на Франсоа Аруе (1650 година – 1 јануари 1722 година), нотар и ситен државен службеник, и неговата жена Мари Маргерит д‘Омар (1660 година – 13 јули 1701 година), од благородничка фамилија од провинцијата Пуато. Се стекнува со образование кај Исусовците во гимназијата Луј лe Гранд (1704-1711), каде што ги научува латинскиот и грчкиот јазик. Подоцна во животот, течно зборува и италијански, шпански и англиски.[2]

Во времето кога го напушта училиштето, Волтер веќе има одлучено дека сака да биде писател, наспроти желбите на неговиот татко, кој сакал тој да стане нотар. Така Волтер, преправајќи се дека работи во Париз како асистент на некој нотар, поминува голем дел од времето пишувајќи поезија. Кога дознава неговиот татко, го праќа да студира право, овојпат во Кан (Нормандија). И покрај тоа, тој продолжува да пишува, главно есеи и историски студии. Неговата духовитост го прави популарен меѓу некои од аристократските семејства во чии кругови се движи. Неговиот татко тогаш му наоѓа работа како секретар на францускиот амбасадор во Холандија, каде што Волтер се вљубува во една француска протестантка – бегалка, по име Катрин Олимп Даноје. Нивното скандалозно бегство е спречено од страна на таткото на Волтер и тој е принуден да се врати во Франција.

Поголемиот дел од младоста Волтер го поминува околу Париз. Уште во младоста има проблеми со властите дури и за благи критики на сметка на Власта и Католичката црква. Овие дејствија резултираат со голем број затворања и протерувања. Еден сатиричен стих во врска со Регантот, за кој што се сметало дека е напишан од него, ќе доведе до негово затворање во Бастиља на единаесет месеци, се додека не се појави вистинскиот автор. Додека е таму, ја пишува неговата прва драма, Едип. Нејзиниот успех ја утврдува неговата репутација. aaaa

Името „Волтер“[уреди]

Името „Волтер“, кое авторот го зема во 1718 година, е анаграм од „ AROVET LI“, латизираниот правопис на неговото име Arouet, и почетните букви на „ le jeune“( помладиот). Името истотака ги содржи, во обратен редослед, слоговите од името на еден семеен замок во регионот Пуато: „Airvault“. Земањето на името „Волтер“, кое следи по неговото затворање во Бастиља, според многумина го одбележува формалното одвојување на Волтер од неговото семејство и неговото минато.

Ричард Холмс го поддржува ова изведување на неговото име, но додава дека писател како Волтер ќе тежнеел истотака тоа да ги пренесе и неговите конотации на брзина и смелост, кои доаѓаат од асоцијации со зборови како „voltage“ (акробации на трапез или на коњ), „volte-face“ (се враќа за да се соочи со непријателот), и „volatile“ (првобитно, секое летечко суштество). „Arouet“ не било благородничко име соодветно за неговата растечка репутација, особено ако се земе предвид дека тоа име е резонанса со „ à rouer" ("за вршење (жито)") и "roué" (a "débauché").

Во писмо до Жан Баптист Русо (не треба да се меша со Жан Жак Русо) во март 1719 година Волтер му вели на Русо дека ако сака да му прати повратно писмо, да го направи тоа адресирајќи го на господин де Волтер. Во пост скриптум објаснува: "J'ai été si malheureux sous le nom d'Arouet que j'en ai pris un autre surtout pour n'être plus confondu avec le poète Roi", во превод , "Бев толку несреќен со името д’ Аруе што земав друго, првично за да престанат да ме мешаат со поетот Руа“. Ова најверојатно се однесува на Аден ле Руа (Adenes le Roi), а дифтонгот „oi“ тогаш се изговарал онака како што денес во францускиот се изговара „ai“, па сличноста со Аруе е очигледна, и според тоа, многу е веројатно и ова да било дел од неговото размислување. Вистина е и тоа, дека за време на неговиот живот Волтер користел најмалку 178 различни псевдоними.

Велика Британија[уреди]

Способноста за брзи, остроумни, саркастични и духовити критички досетки по кои денес е познат, го направиле Волтер многу непопуларен кај некои од неговите современици, вклучувајќи и одредени членови на француската аристократија. Овие остри и духовити реплики, се одговорни за неговото прогонување од Франција, за време на кое престојувал во Велика Британија. Откако Волтер остро вратил на навреда упатена кон него од стана на младиот француски благородник Шевалие де Роан (Chevalier de Rohan) кон крајот на 1725 година, аристократкото семејство Роан се здобива со кралско lettre de cachet, неотповиклив и честопати арбитрарен казнен декрет потпишан од францускиот крал (Луј XV, во времето на Волтер), честопати купен од страна на членови на богатото благородништво, со цел да се ослободат од непосакуваните. Потоа го користат овој налог за да го стават Волтер во затвор во Бастиља, без судење и без да му дадат шанса да се брани. Плашејќи се од неодредена казна затвор, Волтер самиот предложува да биде изгонет во Англија како алтернативна казна, идеја која француските власти ја прифатиле. Овој инцидент го одбележува почетокот на обидите на Волтер да го поправи францускиот судски систем.

Прогонството на Волтер во Велика Британија трае речиси три години, и неговите тамошни искуства значително влијаат врз многу од неговите идеи. Младиот човек е заинтригиран од британската уставна монархија како контраст на француската апсолутистичка монархија, како и од релативната поддршка на слободата на говор и религиската слобода во земјата. Истотака му влијаеле и неколку неокласични писатели од тоа време, а развил и интерес за раната англиска литература, особено за делата на Шекспир, за кој во тоа време, во континентална Европа сеуште малку се знаело. И покрај истакнувањето на неговите отстапувања од неокласичните стандарди, Волтер го гледал Шекспир како пример на кој би можеле да се угледаат француските писатели, од причина што на драмата во Франција, и покрај тоа што била попрефинета, и недостасувала акција на сцена. Сепак подоцна, бидејќи влијанието на Шекспир започнало да се чувствува во Франција сé повеќе и повеќе, Волтер се труди со своите претстави да постави спротивен пример, застанувајќи против она што тој го сметал за „варварства на Шекспир“.

По речиси три години во прогонство, Волтер се враќа во Париз и ги објавува неговите гледишта во врска со британските ставови кон владата, литературата, и религијата во збирка есеи во форма на писма со наслов Lettres philosophiques sur les Anglais (Филозофски писма за Англичаните). Поради тоа што тој ја сметал британската уставна монархија за поразвиена и за поголем почитувач на човековите права (особено религиската толеранција) од Франција, овие писма наидуваат на голема контроверзност во неговата земја, до точка во која книгата била запалена а Волтер повторно принуден да бега.

Замокот де Сиреј[уреди]

Волтеровата следна дестинација е Замокот де Сиреј (Château de Cirey), сместен на границите на Шампањ и Лорен. Замокот е реновиран со негови пари, и тука тој ја започнува врската со Маркизата ду Шателе (Marquise du Châtelet), Габриел Емили ле Тонелиер де Бретој (Gabrielle Émilie le Tonnelier de Breteuil) (позната и како Емили ду Шателе). Замокот му припаѓал на сопругот на маркизата, Маркизот Флоран Клод ду Шателе (Marquis Florent-Claude du Chatelet), кој понекогаш ја посетувал неговата жена и нејзиниот љубовник во замокот. Врската која траела петнаесет години, имала значаен интелектуален елемент. Волтер и маркизата собрале повеќе од 21 000 книги, што претставувало огромен број за тоа време. Заедно, ги проучувале овие книги и изведувале експерименти од полето на „природните науки“ во неговата лабораторија. Експериментите на Волтер вклучувале и обид да се одредат елементите на огнот.

Бидејќи си ја научил лекцијата од претходните пречкања со властите, Волтер започнува со она што во иднина му преминува во пракса- да се држи настрана од она што би можело лично да му наштети, и да одрекува каква било непријатна одговорност. Продолжува да пишува многу драми, како што е Мероп (Mérope или "La Mérope française") и ги започнува неговите долгогодишни истражувања во полето на науката и историјата. Повторно, главен извор на инспирација за Волтер се годините поминати во прогонство во Британија, за време на кои силно му влијаеле делата на Сер Исак Њутн. Волтер силно верувал во теориите на Њутн, особено оние што се однесувале на оптиката (откритието на Њутн дека белото светло ги содржи сите бои во спектарот, инспирирало многу експерименти во Сиреј), и гравитацијата (Волтер е изворот на познатата приказна за Њутн и јаболкото што паднало од дрвото, која ја имал чуено од внуката на Њутн во Лондон, а првпат е спомната во неговите Essai sur la poésie épique, или Есеи за епиката). Иако и Волтер и маркизата биле љубопитни кога станува збор за филозофиите на Готфрајд Лајбниц (Gottfried Leibniz), современик и ривал на Њутн, во основа останале „Њутонци“, и покрај тоа што маркизата усвоила одредени аспекти од аргументите на Лајбниц против Њутн. Таа ја преведува Њутановата Принципиа (Principia) од латински целосно, исправувајќи неколку грешки попат, и нејзиниот превод останува официјален француски превод дури и во ХХ век. Книгата на Волтер Eléments de la philosophie de Newton (Елементи на филозофијата на Њутн), која најверојатно е пишувана во соработка со маркизата, го прави Њутн прифатлив за многу поширока јавност. Често се смета за, делото на кое се должи општото прифаќање на Њутновите оптички и гравитациски теории.

Волтер и маркизата ја проучувале и историјата, особено оние личности кои придонеле за развој на цивилизацијата. Вториот есеј на Волтер на англиски јазик е Essay upon the Civil Wars in France (Есеј за Граѓанските војни во Франција). По него следат La Henriade (Анријада), епска песна за францускиот крал Анри IV, во која го величи неговиот обид да им стави крај на католичко-протестантските масакри со Едиктот од Нант, и историски роман за шведскиот крал Карл XII (Charles XII of Sweden). Овие дела, заедно со неговите Писма за Англија (Letters on England) го одбележуваат почетокот на Волтеровата отворена критика на нетолерантноста и востановените религии. Волтер и маркизата работат и во областа на филозофијата, особено на метафизиката, филозофска гранка која се занимава со суштествувањето, и со она што е надвор од границите на материјалното, како на пример дали постои Господ, душа, итн. Волтер и маркизата ја анализирале и Библијата, обидувајќи се ја откријат нејзината важност во нивно време. Волтеровите критички погледи на религијата се одразуваат во неговото верување во одвојување на црквата од државата и религиска слобода, идеи кои ги оформува по неговиот престој во Англија.

Иако бил длабоко поврзан со маркизата, некаде околу 1744 година, животот во замокот му изгледал премногу затворен. Во посета на Париз истата година, наоѓа нова љубов, неговата внука. На почетокот привлечноста што ја чувствувал кон Мари Луиз Мињо (Marie Louise Mignot) била само сексуална привлечност, за што сведочат неговите писма до неа (откриени дури во 1937 година). Многу подоцна, тие и живеат заедно, можеби само платонски, и остануваат заедно се до смртта на Волтер. Во меѓувреме маркизата истотака си наоѓа љубовник, Маркизот де Сен Ламбер.

Sanssouci[уреди]

По смртта на маркизата за време на породување, во септември 1749та година, Волтер за кратко се враќа во Париз, и во 1750 година се преселува во Потсдам (Potsdam) за да му се придружи на Фридрих II (Frederick the Great), негов близок пријател и обожавател. Кралот постојано го поканувал во неговата палата, па сега кога бил тука му дал плата од 20 000 франци годишно. Иако на почетокот животот тука му поминувал убаво, во 1752 година тој ја пишува Micromégas (Микромега), можеби прво дело од научната фантастика. Во него се зборува за амбасадори од друга планета кои се сведоци на будалештините на човештвото. Неговите односи со Фридрих II започнуваат да се влошуваат и тој наидува и на други непријатности. Една расправија со Мопертуј (Maupertuis), претседателот на Берлинската академија на науки, ја испровоцирала Волтеровата Diatribe du docteur Akakia (Филипика на доктор Акакиа), во кое се сатиризираат некои од теориите на Мопертуј, и злоупотребата на моќта во гонењето на еден нивен заеднички познаник, Самуел Коениг (Samuel Koënig). Ова многу го разлутило Фридрих, кој наредил сите копии од текстот да се изгорат и го уапсил Волтер во една гостилница, во која престојувал на патот кон дома.

Женева и Фернеј[уреди]

Волтер тргнал кон Париз, но Луј XV му забранил влез во градот, па наместо во Париз тој свртел кон Женева, во чија близина купил голем имот (Les Délices). Иако на почетокот бил срдечно примен, законот во Женева кој забранувал театарски изведби и објавувањето на Орлеанската девица ( The Maid of Orleans) против негова волја, го натерале да се пресели надвор од Женева, на крајот на 1758та година, на француската граница со Фернеј (Ferney), каде што купил уште поголем имот, и каде што ја пишува Candide, ou l'Optimisme (Кандид, или оптимизам) во1759 година. Оваа сатира во врска со филозофијата на Лајбниц за оптимистичкиот детерминизам, можеби е делото по кое Волтер е најмногу познат. Тој ќе остане во Фернеј поголемиот дел од преостанатите дваесет години од неговиот живот, често забавувајќи уважени гости како Џејмс Босвел (James Boswell), Џакомо Казанова (Giacomo Casanova), и Едвард Гибон (Edward Gibbon). Во 1764 година го објавува неговото најважно филозофско дело, Dictionnaire Philosophique (Филозофски речник), серија на статии главно за христијанската историја и христијанските догми, од кои неколку првично напишани во Берлин.

Од 1762 година Волтер започнува да се залага за неправедно прогонуваните луѓе. Најпознат е случајот на Жан Кала (Jean Calas). Овој трговец хугуенот (протестант) бил измачуван до смрт во 1763 година, наводно затоа што го убил неговиот син кој сакал да премине во католоцизам. Неговиот имот бил конфискуван а преостанатите негови деца и биле одземени на неговата вдовица и присилени да се замонашат. Гледајќи го ова како очевиден случај на верски прогон, Волтер успева во 1765 година да ја измени пресудата.

Смрт и погреб[уреди]

Волтер како извајана од Жан-Антоан Houdon во 1778. Во колекцијата на Национална галерија на уметност

Во февруари 1778 година, Волтер прв пат по 20 години се враќа во Париз, меѓу другото и за да ја види премиерата на неговата најнова трагедија Ирена (Irene). Петдневното патување е премногу за осумдесет и три годишниот Волтер, кој верувјќи дека ќе умре на 28ми февруари, напишал „Умирам обожувајќи го Бога, сакајќи ги моите пријатели, не мразејќи ги моите непријатели и презирајќи го празноверието“. Сепак, се опоравил, и во март ја погледнал изведбата на Ирена, а публиката се однесувала кон него како кон херој кој се вратил. Наскоро се разболува повторно и умира на 30ти март 1778 година. Неговите последни зборови се: „Во име на Бога, оставете ме да умрам во мир“.

Поради неговиот добро познат критицизам кон црквата, од кој одбил да се откаже пред неговата смрт, Волтер не можел да добие христијански погреб, но неговите пријатели успеале да го закопаат неговото тело тајно во опатијата Селиер (Scellières) во Шампањ (Champagne) пред да биде објавена забранета. Неговото срце и мозок се одделно балсамирани. На 11ти јули 1791 година, Националното собрание, кое го сметало за предвесник на Француската револуција, ги враќа неговите посмртни останки во Париз за да го овековечи во Пантеонот. Се проценува дека милион луѓе присуствувале на процесијата, која се протегала низ Париз, проследена со свечена церемонија заедно со оркестар, а музичкиот дел вклучувал и дело кое Андре Гретри (André Grétry) го компонирал специјално за овој настан, а вклучувало и дел за "tuba curva", инструмент кој потекнува од римско време како „cornu“, но од неодамна оживен под ново име.

Широко распространетата приказна дека посмртните останки на Волтер биле украдени од страна на религиски фанатици во 1814 или1821 година за време на реставрацијата на Пантеонот, и фрлени во ѓубре, е лажна. Ваквите гласини предизвикале отворање на ковчегот во 1897 година, со што било потврдено дека неговите останки се сеуште таму.

Литературен опус[уреди]

Историја[уреди]

Волтер извршил огромно влијание врз развојот на историографијата преку неговото демонстрирање на нови начини на гледање на минатото. Негови најпознати истории се Времето на Луј XIV (The Age of Louis XIV) (1752), и Есеј за обичаите и духот на нациите (Essay on the Customs and the Spirit of the Nations) (1756). Тој скршнува од традицијата на раскажување на дипломатски и воени настани, а ги нагласува обичаите, општествената историја и достигнувањата во науките и уметностите. Есејот за обичаите го следи развојот на светската цивилизација во универзален контекст, со што ги отфрла и национализмот и традиционалната христијанска рамка. Под влијание на Расправа за универзалната историја (Discourse on the Universal history) (1682), на Босуе (Bossuet), тој е првиот научник кој прави сериозен обид да ја напише светската историја, притоа елиминирајќи ги теолошките рамки, а нагласувајќи ги економските науки, културата и политичката историја. Тој ја разгледува Европа повеќе како една целина, отколку како еден збир на нации. Тој е првиот кој го нагласува долгот на средновековната култура кон арапската цивилизација, инаку слаб на Средниот век. Иако постојано предупредува на политичката пристрасност на историчарот, не пропушта можност да ја исмее католичката црква. Волтер ги советувал научниците дека не треба да му се верува на ништо што му противречи на нормалниот тек на природата. Иако во историските записи наоѓал зло, искрено верувал дека разумот и едуцирањето на неписмените маси ќе доведат до напредок.

Волтер го објаснува неговиот поглед на историографијата во неговата статија за „Историја“ во Енциклопедијата на Дидро: „Од модерен историчар се бараат повеќе детали, подобро потврдени факти, прецизни датуми, поголемо внимание врз обичаите, законите, нормите, трговијата, финансиите, земјоделството, населението“. Историите на Волтер ги наметнаа вредностите на Енциклопедијата за минатото, но ја ослободија историографијата од антикварианизам, евроцентризам и концентрирање врз големите луѓе, дипломатијата и војувањето.

Поезија[уреди]

Уште од рана возраст, Волтер располага со талент за пишување стихови. Неговата прва објавена книга е поезија. Тој има напишано и две долги епски поеми, првата Анријада (Henriade), напишана на француски јазик, и Орлеанската девица (The Maid of Orleans), но и многу други помали дела.

Анријада (Henriade) е напишана како имитација на Вергилиј, користејќи го куплето на Александрин (Alexandrine), реформирано и дадено можеби монотоно за модерните читатели, но постигнува голем успех во XVIII и раниот XIX век, со шеесет и пет изданија и преводи на неколку јазици. Епската поема го преобразува францускиот крал Анри IV во национален херој заради неговите обиди за воспоставување на толеранција со неговиот Едикт од Нант.. La Pucelle, од друга страна пак, е бурлеска за надчовечките моќи припишани на девственоста во легендата за Јованка Орлеанка. Помалите песни на Волтер главно се сметаат за посупериорни од кое било од овие две дела.

Проза[уреди]

Многу од Волтеровите прозни дела и романси, обично составени како памфлети биле напишани како полемики. Кандид ја напаѓа пасивноста инспирирана од филозофијата на Лајбниц за оптимизмот, L'Homme aux quarante ecus одредени општествени и политички гледишта од тоа време, Zadig (Задиг) примените форми на морално и метафизичко православие, а некои од нив биле напишани за да ја иронизираат Библијата. Во овие дела, очигледен е Волтеровиот ироничен стил, ослободен од претерувања, особено воздржаноста и едноставноста во третманот на зборовите. Токму Кандид е најдобриот пример за неговиот стил. Волтер ја има и честа, заедно со Џонатан Свифт да го расчисти патот за филозофската иронија на научната фантастика, особено со Micromégas.

Речиси на сите негови посуштински дела, без разлика дали во стих или во проза, им претходат предговори од еден или друг вид, кои претставуваат модели за неговиот зајадлив а сепак разговорен тон. Во широк спектар неопределени памфлети и написи тој ги покажува неговите вештини во новинарството. Кога станува збор за чист книжевна ктитика негово најважно дело е Commentaire sur Corneille (Коментар за Корнеј) иако има пишувано и многу други слични дела, понекогаш одделно (како во Живот и белешки за Молиер), а понекогаш како дел од Siècles (Векови).

Делата на Волтер особено неговите приватни писма, често го содржат зборот "l'infâme" и изразот "écrasez l'infâme," или "скрши ги неславните". Фразата се однесува на злоупотребите од страна на благородниците и свештенството што Волтер ги гледал околу себе, и суеверието и нетолерантноста што свештеството го сеело меѓу народот. Тој ги има почуствувано овие ефекти на своја кожа преку прогонствата, конфискациите на неговите книги, и ужасните страдања на Кала (Calas) и Ла Бар (La Barre). Еден од неговите најпознати цитати е и: "Суеверието го фрла целиот свет во пламен, филозофијата го гаси“.

Најчесто цитираната Волтерова мисла е апокрифна. Погрешно му се припишува мислата „Не се согласувам со она што го велиш, но ќе го бранам до смрт твоето право да го кажеш тоа“. Ова не се негови зборови, туку на Евелин Беатрис Хол (Evelyn Beatrice Hall), напишани под псевдонимот С. Г. Талентајр (S. G. Tallentyre) во нејзината биографска книга од 1906 година „Пријателите на Волтер“. Хол сакала со свои зборови да го резимира ставот на Волтер кон Клод Адриан Хелветиус (Claude Adrien Helvétius) и неговата контроверзна книга De l'esprit (За духот), но нејзиниот личен израз погрешно бил земен за цитат од Волтер. Вистина е дека таа во нејзиното толкување ја пренела суштината на Волтеровиот став кон Хелветиус, се вели дека мислата на Хал била инспирирана од цитат најден во писмо на Волтер до Игумен ле Роше, во кое наводно напишал „Го презирам она што го пишувате, но би го дал својот живот за да ви овозможам да продолжите да пишувате“. Сепак, познавачите сметаат дека и ова мора да е погрешно толкувано, затоа што писмото изгледа дека воопшто не содржи таков цитат.

Првото големо филозофско дело на Волтер во неговата битка против "l'infâme" е „Трактат за толеранцијата“, во кое ја разоткрива аферата Кала, заедно со толеранцијата која се практикувала од страна на другите вероисповести, и во минатото (на пример од страна на Евреите, Римјаните, Грците и Кинезите). Потоа, во неговиот Dictionnaire philosophique (Филозофски речник), кој содржи написи како „Абрахам“, „Генезис“, „Црковен Совет“, тој пишува за она што според него е потекло на човековите догми и верувања, како и за нечовечкото однесување на религиските и политичките институции во крвопролевањето низ кавгите помеѓу конкурентните секти. Меѓу другото, Волтер ја критикува и француската колонијална политика во Северна Америка, нарекувајќи ја огромната територија на Нова Франција „неколку хектари снег“ ("quelques arpents de neige").

Писма[уреди]

Волтер за време на неговиот живот има напишано и огромен број на приватни писма, сé на сé преку 20 000. Изданието од собрани писма на Теодор Бестерман, комплетирано дури во 1964 година, содржи 102 тома. Еден историчар ги нарекол писмата "празник не само на мудрост и елоквентност но и на топло пријателство, хумано чувство и прониклива мисла“.

Филозофија[уреди]

Религија[уреди]

Волтер верувал дека на ниту еден единствен религиски текст или традиција на откровение не му е потребно да верува во Бога. Неговиот фокус повеќе е врз идејата за универзум базиран врз разум и почит кон природата, што подоцна се одразува врз современиот пантеизам. Како и другите главни мислители за време на европското просветителство, Волтер се смета себеси за деист, изразувајќи ја идејата: „Што е верба? Дали е тоа да се верува во она што е очигледно? Не. Совршено јасно му е на мојот ум дека постои неопходно, вечно, возвишено и интелигентно суштество. Тоа не е работа на вербата, туку на разумот“.

Кога станува збор за религиски текстови, мислењето на Волтер за Библијата е неодредено. Иако под влијание на делата на Социниан (Socinian) како Bibliotheca Fratrum Polonorum, скептичниот став на Волтер кон Библијата го одвојува од теолозите унитаристи, како Фаусто Соѕини (Fausto Sozzini) или дури библиско-политичките писатели како Џон Лок.

Ова не го попречува во практицирањето на неговата религија, но му носи лоша репутација меѓу религиските фундаменталисти. Строгиот католик Волгфганг Амадеус Моцарт му пишува на својот татко во годината на смртта на Волтер „Архи-никаквецот Волтер конечно скина конци....“ Волтеровите гледишта за исламот и неговиот пророк Мухамед, може да се најдат во неговите дела. Во писмо во кое му ја препорачува својата претстава „Фанатизам, или Мухамед“ на Папата Бенедикт XIV, Волтер го опишува основачот на исламот како „основач на лажна и варварска секта“ и како „лажен пророк“. Неговото дело Essai sur les Moeurs et l'Esprit des Nations (Есеј за обичаите и духот на нациите), како и многу полемички дела во врска со религијата , содржат многу поопширни профили на Мухамед и основањето и ширењето на неговата религија.

Постои една апокрифна приказна која вели дека неговиот дом во Фернеј бил купен од страна на Женевското библиско здружение, и користен за печатење на Библии, но изгледа дека и тука станува збор за погрешно разбирање на годишниот извештај на американското библиско здружение од 1849 година. Замокот на Волтер денес е во сопственост и под раководство на француското Министерство за култура.

Во шкотското просветителство Шкотланѓаните започнале да развиваат уникатна практична гранка на хуманизамн до таа мера што Волтер ќе рече „Ние и се угледуваме на Шкотска за сите наши замисли за цивилизација“.

Во писмо до Фридрих II, Крал на Прусија, од 5ти јануари 1767 година Волтер пишува: Le christianisme est la plus ridicule, la religion la plus absurde et sanglante qui ait jamais infecté le monde. (Христијанството е најсмешната, најапсурдната и најкрвавата религија што некогаш го заразила светот“)

Религиска толеранција[уреди]

Во есеј од 1763 година, Волтер ја поддржува толеранцијата на други религии и етницитети: „Не е потребна голема умешност, ниту исклучително извежбана елоквентност, за да се докаже дека христијаните треба да бидат толерантни меѓу себе. Јас, сепак, одам подалеку од тоа. Јас велам дека треба сите луѓе да ги гледаме како наши браќа. Што? Турчинот мој брат? Кинезот мој брат? Евреинот? Сијамот? Да, без никаков сомнеж, па нели сме сите деца на истиот татко и создаденија на истиот Бог?“

Раса и ропство[уреди]

Волтер ја одбива христијанската приказна за Адам и Ева и е полигенист, кој шпекулирал дека секоја раса има посебно потекло. Како и некои други филозофи, Буфон, Дидро и Рејнал ( Raynal), Волтер го дели човештвото на видови или раси, расудува негативно за небелите раси, и се обидува да ги објасни разликите меѓу расите. Волтер го зазема овој став првенствено за да му пркоси на христијанството, и на библискиот моногенизам. Тој се прашувал дали црните луѓе, ја делат интелигенцијата и заедничкиот удел во општеството со белите луѓе, поради тоа што учествуваат во трговијата со робови.

Неговата најпозната забелешка за ропството се наоѓа во „Кандид“, каде херојот е ужаснат со сознанието „по која цена јадеме шеќер во Европа“. На друго место пак, остро пишува за „белци и христијани кои продолжуваат да купуваат црнци на пазар за стоки, за да ги продадат скапо во Америка“.

Антисемитизам[уреди]

Според рабинот Јозеф Телушкин (Joseph Telushkin) најголемо непријателство кон Јудеизмот за време на Просветителството било забележано кај Волтер, иако луѓето што го тврдат спротивното велат дека Волтеровите забелешки се всушност анти-библиски а не антисемитски. Во триесет од 118те написи во неговиот Dictionnaire Philosophique се зборува за Евреите, постојано опишувани на негативни начини, иако оваа анализа го занемарува фактот дека тој веќе ги има брането Евреите како потолерантни од Христијаните во неговото дело „Трактат за толеранцијата“ претходната година, и дека ја има издадено "Le Sermon du rabbin Akib", текст кој го напаѓа антисемитизмот, и кој е можеби единствен од тој вид во историјата на книжевноста.

Питер Геј, современ изучувач на Просветителството, истотака укажува на забелешките на Волтер во „Трактат за толеранцијата“ и претпоставува дека „Волтер удира на Евреите за да удри по Христијанството“. Колку и да чувствувал антисемитизам, неговата мисла потекнувала од негативно лично искуство. Телеушкин пак тврди дека Волтер не се ограничувал во неговите напади на Јудаизмот кој Христијанството го користи како основа, постојано потврдувајќи дека ги презира Евреите.

Фримасонерство[уреди]

Волтер е поканет да им се придружи на Фримасоните еден месец пред неговата смрт. На 14ти април 1778 година, тој го придружува неговиот близок пријател Бенџамин Френклин во Loge des Neuf Soeurs во Париз, Франција и станува фримасон, можеби само за да му удоволи на Френклин.

Наследство[уреди]

Волтер ја сметал француската буржоазија за премала и неефективна, аристократијата за паразитска и корумпирана, народот за необразован и суеверен, а црквата за статична и угнетувачка сила корисна само понекогаш како противтежа на алчноста на кралевите, иако често и самата уште по алчна. Волтер не верувал во демократијата за која сметал дека го пропагира идиотизмот на масите. Тој долго мислел дека само просветен монарх може да донесе промена, земајќи ги предвид општествените структури во тоа време и екстремно високата стапка на неписменост, и дека во разумен интерес на Кралот било да го подобри образованието и благосостојбата на неговите поданици. Но неговото разочарување од Фридрих II, некако му ја менува филозофијата, и наскоро се раѓа едно од неговите најиздржани дела, неговата сатира, Candide, ou l'Optimisme (Кандид, или оптимизам, 1759 година), која завршува со нов заклучок: „На нас е да ја обработуваме нашата градина“. Неговите најполемични и најжестоки напади на нетолеранцијата и религиските прогони почнуваат да се појавуваат неколку години подоцна. „Кандид“ била подложена на цензура па Волтер на шега тврдел дека вистинскиот автор на делото е одреден „Демад“(Demad) во писмо, каде повторно ги потврдува главните полемички ставови од текстот.

Волтер истотака е познат и по многу познати афоризми, како на пример: "Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer" ("Ако Бог не постоеше, ќе требаше да го измислиме“), содржан во едно долго писмо во стихови од 1768 година, адресирано до анонимен автор на едно контроверзно дело "Тројцата измамници." Но настрана од тоа што претставува цинична забелешка, се смета и како реплика на атеистичката клика на д’Олбак (d'Holbach), Грим (Grimm), и други. Волтер се памети и почитува во Франција како смел полемичар кој неуморно се борел за граѓанските права, правото на фер судење и слобода на вероисповест, и кој го разобличил лицемерието и неправдите на ancien régime (стариот режим). Аncien régime вклучувал еден неправеден баланс на моќ и даноци меѓу свештенството, благородниците, и народот заедно со средната класа, на чиј грб паѓале најголемиот дел од даноците.

Волтер имал зломисленици помеѓу своите помлади колеги. Шкотскиот Викторијански писател Томас Карлајл расправал дека, иако Волтер е ненадминат во книжевна форма, дури ни најразработените негови дела не се од голема вредност (за Просветителството), и дека никогаш не изговорил ни една своја оригинална идеја. Од друга страна пак Ниче, го има наречено Карлајл, побркан човек кој ги нема разбрано дури ни просветителските вредности, за кои си има умислено дека ги промовира.

Волтер често ги користел Кина, Сијам, и Јапонија како примери за брилијантни неевропски цивилизации, и остро го критикувал ропството.

Градот Фернеј, каде што Волтер ги преживува последните 20 години од неговиот живот, сега е наречен Фернеј-Волтер во чест на неговиот најпознат жител. Неговиот замок денес е музеј.

Неговата библиотека целосно е зачувана во Националната библиотека на Русија во Санкт Петербург во Русија.

Во Цирих во 1916 година, театарската и изведувачка група која подоцна ќе прерасне во раното авангардно движење Дада (Dada), го нарекува својот театар Кабаре Волтер . Кон крајот на XX век, една музичка група пак, се нарекува себеси според името на театарот.

Лик базиран на Волтер игра важна улога во Време на безумие (The Age of Unreason), серија од четири алтернативни историски романи, напишани од американскиот писател на научна фантастика Грегори Кејес (Gregory Keyes).

Волтер истотака е познат и како поборник за кафето, затоа што наводно пиел кафе најмалку 30 пати дневно. Се претпоставува дека високите количества на кофеин дејствувале како ментален стимуланс за неговата креативност.

Неговата правнука е мајката на Пјер Тејард Де (Pierre Teilhard de Chardin), познат писател и исусовски свештеник.

Наводи[уреди]