Кандид

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
„Кандид“  
Насловна страница на изданието од 1759 година објавено од Сирене во Париз
Фронтосписот на изданието од 1759 издадено од Сирен во Париз, кој гласи, „Кандид, или Оптимизам, преведно од германски јазик од д-р Ралф.“[3][4]
Автор Волтер
Наслов на
оригиналот
Candide, ou l'Optimisme
Илустратор Жан Мишел Моро
Земја Франција
Јазик Француски
Жанр(ови) Conte philosophique; сатира; пикарски роман; bildungsroman
Издавач 1759: Крамер, Марк-Мишел Реј, Жан Нурс, Ламбер и други
Медиум Печатена

Кандид или оптимизам (француски: Candide, ou l'Optimisme) или едноставно Кандид (француски: Candide) е француска сатира напишана во 1759 година од Волтер, философ од ерата на просветителството. Преведен на повеќе јазици романот е издаден под повеќе наслови.[5] Тој започнува со младо момче, по име Кандид, во една Рајска градина, поучуван од доктрината на Лајбниц за оптимизмот (или само Оптимизам), од страна на неговиот ментор, Панглос. Делото го опишува ненадејниот престанок на овој начин на живеење, проследен со болно разочарување од страна на Кандид, додека ја доживува сиромаштијата во светот и се соочува со нејзе. Волтер преку Кандид заклучува дека не треба да се прифаќа оптимизмот во потполност, користејќи едно чудно правило, „ние мора да ја обработуваме нашата градина“, наместо Лајбницовата мисла на Панглос, дека „сè е најдобро во најдобриот од сите можни светови“.

Кандид се карактеризира со саркастичен тон како и со променливоста и фантастичноста на дејствието, кое е во постојано движење. Претставува пикарски роман со слична приказна на посериозен т.н. bildungsroman, исмејувајќи многу авантуристички и романтични клишеа, чии напори се карикирани со саркастичeн тон. Сепак, настаните често се врз основа на историски случувања, како што се Седумгодишната војна и Лисабонскиот земјотрес во 1755 година. Kако и философите од времето на Волтер што се натпреварувале со со проблемот на злото, исто така и Кандид безуспешно постапува во овој краток роман, но сепак подиректно и похумористично. Волтер ги исмејува религијата, теолозите, властите, војските, философиите, како и самите философи преку алегорија; најзабележителн го напаѓа Лајбниц и неговиот оптимизам.[6][7]

Кандид доживеал голем и скандалозен успех, онака како што се очекува од Волтер. Веднаш по тајното објавување, книгата била јавно забранета, поради што содржела богохулење, политички бунт и интелектуални судири скриени под тенка завеса на наивноста.[6] Меѓутоа, со неговата остра духовитост и проникливиот опис на човечката состојба, романот инспирирал голем број подоцнежни автори и уметници, да го имитираат и да се прилагодат кон неговото дело. Најзаслужниот од сите нив, Леонард Бернштајн, ја искомпонирал музиката за комичната оперета од 1956 година адаптирана според романот. Оригиналното либрето на Кандид од 1956 година, напишано од Лилијан Хелман, било пречувствително и не се прилагодило на Волтер, но новото либрето на Х. Велер, за првпат создадено во 1974 година, било далеку поточна адаптација на романот, која сè уште се користи. Денес, Кандид е препознатлив како Волтеровото magnum opus и често се вбројува во западниот канон. Тоа е веројатно најизучуваното дело од француската литература.[6]

Историска и литературна позадина[уреди]

Безброј изумрени историски настани го инспирирале Волтер да го пишува делото Кандид, а најзабележителна е Седумгодишната војна и Лисабонскиот земјотрес во 1755 година: двата настани се однесуваат на книгата и се цитирани од страна на стручњаци, како причини за создавање на делото.[8] Лисабонскиот земјотрес во 1755 година, цунами и пожарите кои се случија како резултат на Денот на сите светци, имаа силно влијание врз теолозите и врз Волтер, кој беше разочаран од сето тоа. Земјотресот имаше особено голем ефект врз повремената доктрина на оптимизам, филозофски ситем кој подразбира дека такви настани не треба да се случуваат. Оптимизмот е заснован на Теодикеја од Готфрид Вилхелм Лајбниц, што вели дека сè е најдобро, бидејќи Бог претставува благонаклонето божество. Овој концепт често е вметнуван во обликот „сè е најдобро во најдобриот од сите можни светови“, (француски:„Tout est pour le mieux dans le meilleur des mondes“). Филозофи имаа тешкотија при совладување на стравот од овој земјотрес со овој оптимистички поглед на светот.[9]

Ова метално гравирање од 1755 година покажува рушевини во пламен од Лисабон и цунами, совладувајќи ги бродовите на пристаништето.

Веднаш по оваа природна катастрофа, Волтер го одбил Лајбницовиот оптимизам, убеден од тоа дека ако овој е најдобриот можен свет, сигурно треба да е многу подобар отколку што е.[10] Волтер го напаѓа ова оптимистичко верување и во двете дела Кандид и „Песна за несреќата во Лисабон“, француски: Poème sur le désastre de Lisbonne.[9] Против ова гледиште, тој го користи Лисабонскиот земјотрес и во Кандид и во неговата Песна, опишувајќи ја на саркастичен начин катастрофата како нешто најстрашно „во надобриот од сите можни светови“.[11] Веднаш по земјотресот, невистинити гласини се ширеа насекаде низ Европа, понекогаш преувеличувајќи ја суровоста на настанот. Ира Вејд, познат стручњак за Волтер и делото Кандид, ги анализирала изворите што можеби Волтер ги искористил при осознавање на настанот. Вејд претпоставува дека основниот извор на информации за Лисабонскиот земјотрес, Волтер го црпел од делото француски: Relation historique du Tremblement de Terre survenu à Lisbonne напишано во 1755 година од Анж Гоудар.[11]

Покрај овие настани, современи стереотипи на германското обележје може да бидат извор на инспирација за текстот, како што беа во Симплициус Симплицисимус, сатиричен и авантуристички роман напишан од Ханс Јакоб Кристофел фон Гримелсхаузен во 1669 година, а инспириран од Триесетгодишната војна. Главниот лик на овој роман е многу сличен со главниот лик на Кандид, кој што наводно поседувал стереотипични германски карактеристики. Според биографот на Волтер, Алфред Овен Алдриџ, овие два стереотипи од Кандид и двата од Симплициус вклучуваат „крајна лековерност или сентиментална едноставност“, притоа создавајќи квалитети. Алдриџ пишува, „Откако Волтер ја призна блискоста со германските автори од петнаесеттиот век кои што имаат дрзок и шегаџиски стил, мала е веројатноста дека тој добро го познава делото Симплицисимус.“[4]

Сатиричен и пародичен претходник на Кандид, Гуливеровите патувања од Џонатан Свифт,(1726) е дело со најблиска литературна сродност со него. Оваа сатира раскажува приказна за едно „наивно момче“, по име Гуливер, кој (исто како и Кандид) патува низ неколку „делечни земји“, очеличен од многуте незгодни ситуации во кои се нашол. Волтер веројатно го користел делото Гуливеровите патувања како инспирација при пишување на Кандид, а сличностите помеѓу овие две дела се доказ за тоа.[12] Други можни извори на инспирација за Кандид се Телемах,(1699) од Франсоа Фенелон и Космополит,(1753) од Луис- Чарлс Фугерет де Монброн. Кандидовата пародија на поучниот роман, веројатно е врз основа на Телемах, опфаќајќи ја и прототипичната пародија на мудриот учител, врз чија основа е Панглос во овој случај. Исто така, Монброновиот главен лик доживува низа разочарувачки патувања слични на оние на Кандид.[4][13][14]

Создавање на делото[уреди]

Франсоа-Мари Аруе,Волтер (1694–1778) веќе бил добро познат автор, значаен по својата сатирична духовитост, уште од времето на Лисабонскиот земјотрес. Тој станал член на Француската академија, француски: Académie Française во 1746 година. Волтер беше деист (приврзаник на деизмот), голем борец за слобода на религијата и критичар на сè она што е поврзано со тиранијата на владејачките слоеви. Кандид стана дел од философски, политички и уметнички дела што искажуваат такви гледишта.[15][16] Попрецизно, тој беше пример за другите романи од осумнаесеттиот и раниот деветнаесетти век, наречени „Философски роман“, француски: „Contes philosophiques“. Овој жанр, пронајден од многумина во кои спаѓа и Волтер, ги опфаќа и неговите претходни дела: Задиг и Микромегас.[17][18][19]

Гравација на Волтер објавена како корица на изданието од 1843 година на неговото дело Философски речник.

Непознато е кога точно Волтер го напишал Кандид,[20] но стручњаци претпоставуваат дека тоа првично било напишано во доцната 1758 година, а започнало да се пишува порано уште во 1757 година.[21] Се смета дека Волтер еден дел од делото го пишувал во неговата куќа во Фернеј, а друг дел при три-неделна посета на Избирач од Баварија, Избирачкиот Палатинат во областа Шветцинген, германски: Schwetzingen, за време на летниот период во 1758 година. Покрај цврстиот доказ за овие тврдења, познатата легенда вели дека Волтер своето дело Кандид го напишал за три дена. Оваа идеја веројатно е врз основа на непознавање на делото од 1885 година француски: La Vi intime de Voltaire aux Délices et à Ferney од Луциен Пери, (нејзиното вистинско име е Клара Аделе Луце Херпин) и Гастон Мауграс.[22]Грешка во наводот: На ознаката <ref> ѝ недостасува ознака за затворање </ref&gt.

Постои само едно проширено, непечатено издание на Кандид што било напишано уште пред неговото објавување во 1759 година. Тоа беше откриено во 1956 година од страна на Вејд, кое тогаш било наречено (на француски: La Vallière Manuscript). Постоело верување дека Волтер им испраќал поглавја на војводата и војводката на Ла Виера, француски: La Vallière, есента, 1758 година. Непечатеното издание, се продало на (француски: Bibliothèqu e de l'Arsenal) во доцниот осумнаесетти век, каде што останало неоткриено скоро цели двеста години.[23] Ова било најоригинално и најреално од сите „преживени“ копии на Кандид, што Волтер веројатно го издиктирал на својата секретарка Вагниера, па потоа било веднаш издадено.[24] Покрај ова издание, се верувало дека постојат и други, од кои едно е копирано од Вагниера за избирачот Чарлс-Теодор, кај кого гостувал Волтер летото, 1758 година. Првиот кој установил од кога постои оваа копија уште во 1929 година бил Норман Л.Тореј. Останува неоткриен фактот дали таа сеуште постои.[22][25]

Кандид бил истовремено издаден во пет држави, до 15 јануари, 1759 година, иако точниот датум е сеуште непознат. Денес се познати седумнаесет верзии на Кандид од 1759 година, на оригинален француски јазик, за кои се водело голема расправија која од нив е најпрво издадена. Многу верзии беа издадени и на други јазици, италијански јазик и трипати на англиски јазик истата година. Комплицираната наука за пресметување на датумите на објавување на сите верзии нашироко е опишана во статијата на Вејд „Првото издание на Кандид: Проблем на идентификација“. Процесот на објавување бил премногу таен, веројатно тоа е „најскришното дело на векот“, поради очигледната незаконска и непристојна содржина на книгата. Најголемиот број копии на Кандид истовремено биле објавени во Женева од Крамер, во Амстердам од Марк-Мишел Реј, во Лондон од Џин Ноурс, а во Париз од Ламберт.

Илустрација од 1803 година на два мајмуни прогонувајќи ги нивните љубовници, Кандид ги пука мајмуните, мислејќи дека тие ги напаѓаат девојките.

Делото претрпува една поголема и значителна проверка, но и неколку помали, веднаш по неговото првично објавување.[2][26] Верзијата на Кандид, објавена во 1761 година, сочинувала неколку незначителни промени, од кои дополнението на дваесет и второто поглавје од страна на Волтер и делот што се сметал како слаб од страна на Дјук од Валиере. Англискиот наслов на ова издание бил Кандид, или Оптимизам, преведено од Германецот Д-р Ралф.[1] Тој починал со дополненијата пронајдени во неговиот џеб во Минден, 1759 година. Последното издание на Кандид одобрено од Волтер беше вклучено во Крамеровата компилација (собран материјал) од 1775 година, француски: l'éditions encadrées, што значи „прегледани изданија“.[27][28][29]

Волтер категорички бил против вметнување на илустрации во неговите дела, како што тој изјавил во писмо до писателот и издавачот, Чарлс Јосиф Панкоук во 1778 година.

Покрај овој протест, два сета илустрации за Кандид беа насликани од француски уметник Џен-Мишел Мореу ле Џеун. Првата верзија беше направена на трошок на Мореу, во 1787 година, вклучувајќи го и објавувањето на делото на Кел француски: Oeuvres Complètes de Voltaire истата година.[30] Мореу нацртал четири слики за ова издание, а истите биле изгравирани од Пјер-Чарлс Баку.[31] Втората верзија се состоела од седум цртежи на Мореу, изменувани од многубројни резбари.[32] Современ уметник од 20-ти век Паул Клее се надоврзува на ова велејќи дека тој додека го читал делото Кандид го открил својот уметнички стил. Клее исто така го илустрирал ова дело, а неговите цртежи биле објавени во верзијата од 1920 година, режирана од страна на Курт Волф.[33]

Содржина[уреди]

Кандид се состои од триесет епизодични поглавја, кои може да се групираат во две главни шеми: едната шема го дели романот на два дела, одделени од хијатусот на главниот лик во Ел Дорадо, а другата го дели на три дела, секој од нив дефиниран според географското опкружување. Според првата шема првиот дел од Кандид е заплетот, а последниот дел е расплетот. Ова е поддржано од силната тема на патување и потрага, карактеристично авантуристичките и пикарските романи, кои тежнеаат кон користење на ваква драматична структура.[34] Според втората шема првите триесет поглавја се групираат во три дела, секој од нив се состои од десет поглавја дефинирани од локацијата: I–X се во Европа, XI–XX во Америка, а XXI–XXX се во Европа и Отоманската империја.[35][36] Кратката содржина на дејствијето што следи ја користи втората шема и ги вклучува Волтеровите дополненија од 1761 година.

Поглавја I–X[уреди]

Приказната Кандид започнува во замокот на Баронот Тундер-тен-тронк во Вестфалија, домот на ќерката на баронот, госпоѓица Кунегонда, неговиот вонбрачен внук, Кандид, домашниот учител Панглос, собарката Пакета и останатите членови на баронското семејство. Главниот лик, Кандид го привлекува госпоѓицата Кунегонда. Тој е дете на „најнеизвештачената едноставност“, чиешто лице е „одраз на неговиот ум.“ Д-р Панглос, професор по „француски: métaphysico-théologo-cosmolonigologie“ и самопрогласен оптимист, кој ги учи своите ученици дека тие живеат во „најдобриот од сите можни светови“ и дека „сè е најдобро“.

Прва страница од прво поглавје на ран англиски превод од страна на Т.Смолет на делото "Кандид," испечатено од Џ.Нубери, 1762 година

Сè е добро во замокот, до оној момент кога Кунегонда го видела Панглос во едни грмушки додека имал сексуални односи со Пакета. Охрабрена од овaa возбудлива глетка, Кунегонда го испушта своето шамивче покрај Кандид, па подавајќи и го успева да ја бакне. Поради овој прекршок, Кандид е истеран од замокот, а потоа тој е затворен од Бугарски регрути Пруси и насилно станува дел од воена служба, каде што тој е камшикуван, скоро и да е погубен, како и присилен да учествува во голема војна помеѓу Булгарите и Абарите (претставувајќи ги алегорично Прусите и Французите). Најпосле, Кандид бега од војската и оди во Холандија, каде што еден добродушен анабаптист, Јаков му помогнал, а со тоа му дава поголем оптимизам. Подоцна, Кандид го наоѓа својот учител Панглос, кој сега е просјак и болен од сифилис. Панглос му открива на Кандид дека се заразил од Пакета и го шокира кажувајќи му како замокот Тундер-тен-тронк беше уништен од Булгарите и дека Кунегодна заедно со целото нејзино семејство биле убиени. Панглос е излечен од оваа тешка болест со помош на Јаков, притоа губејќи едно око и едно уво, а потоа тројцата заедно запловиле кон Лисабон.

На пристаништето во Лисабон, тие се затекнати од страшна бура која го уништува чамецот. Јаков се обидува да го спаси морнарот, а во таа ситуација самиот се превртува преку работ на палубата. Морнарот не се ни помрднува од местото да го спаси Јаков, да не се удави, а Кандид е во очај додека Панглос му објаснува дека пристаништето во Лисабон било направено со цел за да се удави Јаков во него. Само Панглос, Кандид и "суровиот морнар" кој дозволи Јаков да се удави, ја преживеаа бурата и стигнаа во Лисабон.[37] Градот е погоден од земјотрес, цунами и пожар, од што настрадале неколку десетици од илјадници луѓе. Морнарот веднаш тргнува да ги пљачкосува урнатините, додека повредениот Канди моли за помош, поучен од Панглосовото оптимистичко гледање на ситуацијата.

Наредниот ден, Панглос разговара со еден член на Португалската инквизиција за неговата оптимистичка филозофија, па тој заедно со Кандид се уапсени поради ерес и треба да се измачуваат и убијат во "аутодафе", за да се смири Бог и за да се спречат други несреќи. Кандид е камшикуван, а Панглос обесен, но уште еден земјотрес ја погодува земјата, па тој успева да побегне. Една старица го пресретнала и го води во една куќа каде госпоѓица Кунегонда жива го чека.[38] Кандид е изненаден поради тоа што Панглос му го кажал, т.е. дека Кунегонда била силувана и распорена. Таа успеала да го преживее тоа исто како и многу други луѓе на земјава. Меѓутоа, нејзиниот спасител ја продал на еден еврејски трговец, на кого пак му се заканувал некој расипан, Голем Инквизитор со тоа што сакал да ја делат. Нејзините господари стигнуваат и ја наоѓаат со друг маж, па Кандид ги убива и двајцата. Тој заедно со Кунегонда и старицата го напушта градот и оди за Америка. По патот, Кунегонда запаѓа во самосожалување, жалејќи се за сите несреќи што и се случиле. Старицата исто така открива дел од нејзиниот трагичен живот, отсекувајќи го задникот за да нахрани некој бездомник и слични ситуации.

Поглавја XI–XX[уреди]

Тројцата пристигнуваат во Буенос Аирес, каде што гувернер Дон Фернандо (француски: d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza), ја запросува Кунегонда. Токму тогаш, пристигнува еден (португалски командир на тврдина), убедувајќи го Кандид да го убие Големиот инквизитор. Кандид без жените бега во Парагвај, заедно со својот искусен и досега неспоменат слуга Какамбо.

На граничното место на патот за Парагвај, Какамбо и Кандид зборуваат со командантот, кој што е всушност брат на Кунегонда. Тој им објаснува дека откако неговото семејство било заклано, а Језуитската подготовка за погребот го освестила и тој присуствувал на тој чин. Кога Кандид објавува дека сака да се ожени со Кунегонда, нејзиниот брат го напаѓа, а Кандид во борбата со него го прободува со меч. Кандид и Какамбо бегаат веднаш по жалењето на луѓето (главно свештеници) за убиството на човекот. По патот, тие сретнуваат две голи девојки, кои биле гонети и гризани од неколку мајмуни. Кандид,сакајќи да ги заштити девојките, пука и ги убива мајмуните, а подоцна тој дознава од Какамбо дека мајмуните и девојките веројатно биле љубовници.

Какамбо и Кандид се фатени од Оријани, кои биле измислени жители на таа земја. Оријаните започнуваат да ги подготвуваат Какамбо и Кандид за печење, сметајќи го Кандид за језуит поради неговата облека. Меѓутоа, Какамбо ги убедува Оријаните дека Кандид убил еден језуит, па на тој начин се облекол во таа облека. Какамбо и Кандид се ослободени и тие пешачат цел месец, пловејќи со кану по река и живеејќи само на овошје и зрнести плодови.

По неколку авантури, тие одлутале во Елдорадо, една географски изолирана утопија каде што улиците се прекриени со скапоцени камења, каде што не постојат свештеници и сите шеги на кралот се смешни. Кандид и Какамбо остануваат во тоа место еден месец, но Кандид и понатаму е тажен без Кунегонда, па тој на кралот му ја искажува својата желба за заминување од таму. Кралот вели дека тоа е глупава идеја, но великодушно им дозволува да си заминат. Па така, тие си го продолжиле своето патување, придружувани од стотина овци кои носеле храна и неверојатни суми пари, кои што бавно ги губеле или им биле украдени во следните неколку авантури.

Најпосле, Кандид и Какамбо стигнуваат во Суринам, каде што се разделуваат: Какамбо оди за Буенос Аирес за да ја поврати назад госпоѓица Кунегонда, додека Кандид се подготвува за одење во Европа да ги пречека и двајцата. Останатите две овци на Кандид се украдени, а тој е казнет од еден холандски судија за исфрлениот гнев врз крадецот. Пред да го напушти Суринам, Кандид се чувствува многу осамен, па интервјуира голем број луѓе што доживеале различни болести, несреќи и слични трагедии. Тој сакал да пронајде и да запознае човек кој проживеал најмногу несреќи, па се одлучил за едно момче по име Мартин.

Поглавја XXI–XXX[уреди]

Овој соговорник, Мартин, е манихејски научник врз основа на песимистот Пиер Баил, кој бил главен противник на Лајбниц.[39] Како едно потсетување од долгото патување, Мартин и Кандид се расправаат за философијата, а Мартин го смета целиот свет за полн со глупаци. Кандид останува оптимист во душа, тоа е она што тој знае и умее. Кога тие пристигнуваат во Англија, забележуваат еден адмирал (врз основа на Адмирал Бинг) кој бил пукан, но не и убиен од страна на непријателот. Мартин објаснува дека тоа е неизбежно во Британија, понекогаш да се пука еден адмирал, („француски: pour l'encouragement des autres“) за охрабрување на другите.[40] Кандид, исплашен, веднаш започнува да се подготвува за заминување од Британија. По неколку различни сцени сатиризирајќи други Европски институции, Кандид и Мартин ја среќаваат Пакета, собарицата која го заразила Панглос со сифилис во Венеција. Таа сега е проститутка, која своето време го поминува со калуѓер, брат и Жирофле. Иако и двајцата изгледаат среќни на почеток, тие ги откриваат своите разочарувања во животот. Пакета живеела многу мизерно како сексуален предмет, а калуѓерот (брат и) не го поднесувал религиозниот ред на кој бил поучуван.

Подоцна, кога Кандид и Мартин вечераа, Какамбо се навраќа на Кандид и го информира дека Кугонда се наоѓа заробена во Константинопол. Таа таму мие садови за еден принц од Трансилванија, а ја загубила и целата своја убавина кој ја имала. На пат за да ја спаси, Кандид го наоѓа Панглос и брат и на Кунегонда, веслајќи на една античка галија.[41] Кандид ги ослободува нив, а понатаму и скапо им наплаќа за тоа. Баронот и Панглос раскажуваат како тие преживеале, но и покрај хоророт низ кој што поминале, оптимизмот на Панглос останува непроменет: „Јас сеуште се држам до моите ставови, бидејќи после сè, јас сум философ и не е пристојно да се одречам себеси. Лајбниц не може да погреши бидејќи предодредената хармонија е всушност најубавото нешто на светот, заедно со полниот простор и суптилната материја.“[42]

Патниците пристинуваат на Отоманското крајбрежје, каде што ги наоѓаат Кунегонда и старицата и тие повторно им се придружуваат. Кунегонда навистина станала ужасно грда, но без оглед на тоа Кандид се жени со неа за да му напакости на брат и. Исто така, Пакета и братот Жирофле се помириле со Кандид на имотот што тој го купил со последните пари.

Еден ден, главниот лик Кандид пронаоѓа еден многу прочуен дервиш кого го сметаа за најголем философ на земјата. Панглос го прашува зошто човекот е создаден за да пати и што треба да направи. Дервишот му одговара со реторичко прашање, зошто Панглос е загрижен за постоење на доброто и злото. Дервишот ги објаснува човечките суштества како глувци на брод испратени од кралот, за Египет. Кралот не се грижи дали ним им е добро или лошо. А, веднаш потоа им ја треснал вратата пред нос. Кандид, Панглос и Мартин враќајќи се на својот мал имот, среќаваат еден Турчин, кој е посветен само на неговиот живот, работата и ништо друго. Тој заедно со своите четири деца работи на една мала фарма и на тој начин е оддалечен од трите големи зла: здодевноста, порокот и нужната потреба“. Кандид, Панглос, Мартин, Кунегонда, Пакета, Какамбо, старицата и братот Жирофле го претставуваат (овој „доверлив план“, или „француски: louable dessein“, како што вели раскажувачот), секој на една посебна задача. Кандид не го прифаќа настојувањето на Панглос дека сè се случува поради нужната потреба, а наместо тоа му укажува дека „ние мораме да ја обработуваме нашата градина“.[43]

Стил[уреди]

Според описите на Волтер, целта на Кандид е да им „приреди забава на мал дел духовити луѓе“. Авторот ја постигнува целта со комбинирање на груба духовитост со смешна пародија на класичната авантуристичко-романтична содржина. Кандид многу често се соочувал со ужасни настани опишани во детали, што дури станало смешнo. Литературниот теорист Франчес К.Бараш го опишува раскажувањето на Волтер, како лекувачко, како масовна смрт, како „многу посвежо време за разлика од најавениот временски извештај“.[44] Брзото темпо и неверојатната содржина во која ликовите постојано, но едвај ја избегнуваат смртта, на пример предизвикува едно мешање на трагедии кои постојано им се случуваат на исти ликови. На крајот на делото, Јан Дејвидсон, биографот на Волтер го опишал Кандид пред сè како „краток, лесен, брз и хумористичен“.[45][46]

Позади разиграната и шеговита фасада на Кандид која развеселила многумина, постои остра критика на современата европска цивилизација, која пак налутила многумина други. Европските држави како што се Франција, Прусија, Португалија и Англија се безмилосно нападнати од авторот: Французите и Прусите за Седумгодишната војна, Португалците за нивната IПортугалска инквизиција, а Британците за погубата на Џон Бинг. Религијата е исто така строго третирана во делотоКандид. На пример, Волтер го исмејува Исусовиот ред на Романската католичка црква. Алдриџ дава карактеристичен пример за таквите анти-свештенички празнини, поради кои делото било забрането, додека во Парагвај, Какамбо кажува дека „[исусовите војници] се главни во сè, а немаат пари за ништо...“. Овде, Волтер ја најавува Христијанската мисија во Парагвај, која што влијаела на локалното население. Волтер ги опишува исусовите војници дека ги држеле домородците како робови, а притоа нив им кажувале дека со тоа им помагаат.[47]

Сатира[уреди]

Темата на сатирата Кандид е во ироничен контраст помеѓу трагедија и комедија. Приказната ниту измислува, ниту ги преувеличува злата во светот, туку таа ги открива оние вистински суровите, при тоа дозволувајќи му на Волтер да ги поедностави суптилните филозофии и културни традиции, нагласувајќи ги нивните пропусти. На овој начин, делото Кандид го потсмејува оптимизмот, со многу страшни, историски (или навидум вистинити) настани со очигледно неизбавени квалитети.[4][44]

Едноставен пример од сатирата во Кандид се гледа преку обработката на историскиот настан од страна на Кандид и Мартин на пристаништето во Портсмут. Таму, двајцата шпиунираат еден непознат адмирал кој се претставува како Џон Бинг и е протеран од таму, поради провала во имот на фрацуската флота. Адмиралот е слеп и на цел глас вика од палубата на неговиот брод, само за „да ги охрабри останатите“ (француски: „Pour encourager les autres“). Оваа слика на воена казна ја маргинализира смртта на Бинг. Досадното и концизно објаснување „да ги охрабри останатите“ сатиризира сериозен историски настан на еден карактеристичен начин на Волтер. Оваа фраза стана една од често користените во делото Кандид.[6][48]

Волтер го отсликува најлошото во светот, а неговиот патетичен херој во делото сето тоа го смета за добро, гледајќи од една оптимистичка перспектива. Скоро целиот роман Кандид претставува една дискусија за различни форми на зла, па неговите ликови одвај и ретко доживуваат привремен одмор. Најпосле, постои еден забележлив исклучок, односно епизодата во Елдорадо, фантастично село во кое населението е многу рационално, а нивното општество е праведно и разумно. Позитивноста на Елдорадо може да се каже дека е во спротивност со песимистичкиот однос кој го има во најголем дел од книгата. Иако во овој случај, неизмерната среќа е секогаш краткотрајна. Кандид наскоро заминува од селото за да ја бара Кунегонда, со кого конечно ќе се ожени, но само од инает.[4][44]

Мотив на градина[уреди]

Голем број критичари сметаат дека градините играат важна и симболична улога во делото Кандид. Првата локација која се смета за градина е замокот во Барон, од каде се истерани Кандид и Кунегонда на ист начин како што се истерани Адам и Ева од Рајската градина во Книгата за постанокот. Главните ликови од Кандид на крајот на делото се наоѓаат во една градина што тие сами си ја создале, градина која што претставува боженствен рај. Третата значајна „градина“ е Елдорадо, која можеби е еден лажен рај.[49] Други можни и поважни градини се земјата на исусовите војници, градините на Пококуранте, Какамбо и Турчинот.[50]

Овие градини веројатно се однесуваат на Рајската градина, a сето ова било предлог на Ботиља, на пример, дека градините се однесуваат на Енциклопедијата, француски: Encyclopédie, и дека заклучокот на Кандид за обработување на „својата градина“ ја симболизира Волтеровата голема поддршка за овој стремеж. Кандид и неговите придружници на крајот од романот, се наоѓаат во многу слична позиција со Волтеровиот тесно поврзан филозофски круг, што ја поддржува Енциклопедијата, француски: Encyclopédie. Главните ликови на Кандид живеат во самотија додека ја „обработуваат [нивната] градина“, исто како што Волтер ги советува своите колеги да го напуштат општеството за некое време, барем додека пишуваат. Покрај тоа, постои доказ во епистоларната преписка на Волтер, дека тој ја користел оваа метафора за градинарството при пишување на Енциклопедијата, француски: Encyclopédie. Друга можна интерпретација на сево ова е тоа што додека Кандид ја обработува „својата градина“ предизвикува чувство кај нас дека тој се занимава само со оние неопходни нешта, како што се нечие хранење, борба против досадата и сл. Ова е аналогно на она како Волтер гледа на градинарството. Тој самиот бил градинар на неговите имоти во Лес Делицес и Фернеј, па често пишувал во неговите преписки дека градинарството било негово важно хоби и претставувало извонреден и ефикасен начин да се биде постојано зафатен со нешто.[51][52][53]

Философија[уреди]

Оптимизам[уреди]

Кандид сатиризира разновидни филозофски и религиозни теории што Волтер претходно ги критикувал. Првенствено, помеѓу овие е и Лајбницовиот оптимизам, (понекогаш наречен Панглосианизам според неговиот белетристички поборник), кој што е исмејуван од Волтер преку опишување на бескрајните трагедии. Волтер демонстрира разновидност од непоправливи зла во светот и предводел многу критичари да потврдат дека Волтер знае како да постапува со злото, посебно со теолошкиот проблем за егзистенција, што претставува тема во делото. Најспомнувани настани се Лисабонскиот земјотрес, болестите и потонувањето на бродови во бурите. Исто така војната, грабежот и убиството, злата кои се дела на човекот, се истражувани во Кандид како еколошки штети. Ботиља исто така изјавува дека Волтер е "детален" во неговото набројување на светските зла. Тој е немилосрден во напаќањето на Лајбницовиот оптимизам.

Причина за напаѓање од страна на Волтер е домашниот учител на Кандид, Панглос, еден самопрогласен следбеник на Лајбниц и учител на неговата доктрина. Исмејувањата на теориите на Панглос воедно го исмејуваат Лајбниц, а најсмешни се неговите размислувања. На пример, учењата на Панглос за раскажувањето апсурдно ги мешаат причината и последицата.

Панглос го брани оптимизмот, следејќи ги овие грешни размислувања, но порешителни од Кандидовите. Колку и да е нивната судбина морничава, Панглос повторува „сè е најдобро„ (француски: "Tout est pour le mieux") и продолжува со „оправдување“ на појавата на злото. Карактеристичен пример за оваа теодикеја е пронајден во објаснувањето на Панглос зошто е добро постоењето на сифилис.

Кандид, импресионистичкиот и неквалификуван студент на Панглос, често се обидува да го брани злото, неуспесите, се повикува на својот учител, но веднаш губи надеж. Поради овие недостатоци, Кандид е болно излекуван од неговиот оптимизам,(како што Волтер го гледа).

Но, интересно е тоа што оваа критика на Волтер изгледа ја има само во Лајбницовиот оптимизам. Кандид не го исмејува Волтеровото дело Папата Александар, еден понатамошен оптимист со безмалку различни верувања. Кандид не дискутира ниту за оптимистичкиот принцип на Папата дека „сè е добро“, а Лајбниц тоа го кажува „ова е најдобриот од сите можни светови“. Меѓутоа, вешто се воочува разликата помеѓу овие две мисли, Кандид знае што се нивни заеднички теми. Некои критичари претпоставуваaт дека Волтер мислел да го заштити Папата од ова исмејување, иако Волтеровата француски: Poème можеби е напишана како еден подиректен одговор на теорите на Папата. Ова дело е слично со делото Кандид, но сепак многу различно по стилот на пишување. Поемата (француски: Poème) искажува посериозен филозофски аргумент отколку во Кандид.

Заклучок[уреди]

Во заклучокот на романот, Кандид конечно го отфрла оптимизмот на неговиот учител, но останува неразрешено прашањето, односно каква филозофија прифаќа главниот лик. Овој елемент бил напишан прилично сеопфатно и можеби пред сите други. Заклучокот е просторно загадочен и неговата анализа е карактеристична.

Имотот на Волтер во Фернеј

Волтер развива една неформална, ситематска филозофија за усвојување на ликовите. Заклучокот на романот може да се сфати како нефилософска алтернатива до оптимизам, но и како пропишано гледиште кон надвор (што е одредено во една расправа). Многу критичари заклучиле дека сите споредни ликови се прикажани како да имаат вистинска филозофија кон сè. На пример, многумина мислат дека Мартин е третиран со разбирање и дека тој лик има свој идеал (филозофија- песимизам). Други не се сложуваат со ова, цитирајќи негативни опишувања на принципите на Мартин од страна на Волтер и заклучокот на делото каде Мартин игра мал дел. Во рамки на дебати, кои се обидуваат да го дешифрираат заклучокот на „Кандид“, лежи една примарна дебата. Оваа дебата го опфаќа степенот на една песимистичка филозофија што Волтер ја застапуваше, од која Кандид и неговите придружници губат надеж за подобар свет. Критичари расправаат дека групната осаменост на фармата означува дека Кандид и неговите придружници губат надеж за остатокот од животот на човекот. Ова гледиште се споредува со учење претставено од Волтер, застапувајќи една мелиористичка филозофија и задолжително правило на патниците за подобрување на светот преку метафоричното градинарство. Оваа расправа, како и другите, се фокусира на тоа што Волтер пропишуваше пасивно повлекување од општеството или активен и работлив придонес кон сето тоа.

Внатрешна/ надворешна расправа[уреди]

„Внатрешната и надворешната“ расправа е одделена од дебатата за заклучокот на делото. Овој аргумент укажува на тоа дека овака или онака Волтер пропишуваше нешто. Рој Волфер, почесен професор по англиски јазик, во еден револуционерен весник од 1869 година вели дека Кандид не го опишува авторот, делото треба да биде гледано како раскажување, независно од историјата на Волтер и дека пораката на делото е во неговата внатрешност. Овој начин на гледање на работите, „внатрешноста“, јасно ги отфрла обидите да се пронајде Волтеровиот „глас“ во многуте ликови во делото, како и во останатите негови дела. Навистина, писателите го гледаат Волтер преку неговите ликови: Кандид, Мартин и Турчинот. Волтер расправа дека ова дело без размислување треба да се прочита. Тоа има големо значење во животот на Волтер. Неговата статија нè води во нова ера на Волтеровите учења, која пак предизвикала многу стручњаци да гледаат поразлично на романот. Критичари како што се: Лестер Крокер, Хенри Стејвен и Вивиен Милне пронајдоа многу сличности помеѓу начинот на гледање на Кандид и оној на Волтер за прифаќање на внатрешното „гледиште“. Иако, тие го поддржуваат надворешното толкување, веруваат дека конечната одлука на Кандид е иста со онаа на Волтер и гледаат сличност помеѓу развојот на главниот лик и авторотна делото. Некои стручњаци кои го поддржуваат надворешното гледиште, исто така веруваат и дека илузионистичката филозофија на стариот Турчин, темелно се одразува на онаа на Волтер. Други гледаат силна паралела помеѓу градинарството на Кандид и градинарството на авторот. Мартин Дерион Мејер образложува дека „внатрешноста“ не успева да го види сатиричното во текстот и го побива фактот дека Кандид првенствено претставува едно шегобијство на оптимизмот (со историски контекст), кое е „основно предавство“ во текстот.

Прифаќање на делото[уреди]

Волтер не признал отворено дека го напишал контроверзното дело Кандид до 1768 година (дотогаш тој се потпишувал со псевдоним: „(француски: Monsieur le docteur Ralph)“, или „Доктор Ралф“), неговото авторство врз делото било одземено. Веднаш по објавувањето на делото, тоа заедно со неговиот автор биле осудени од црковните и нецрковните власти, бидејќи книгата отворено се потсмева на властите и изгледот на црквите. Тоа било поради таквите полемики што Омер-Луис-Францоис-Џолиде Флери, кој што бил генерален адвокат на парискиот парламент кога делото било објавено, пронашол делови од Кандид коишто се „спротивни на религијата и етиката“.

Покрај ова официјално обвинение, подоцна неговото дело и непристојната проза на Кандид била цитирана. Фразата „Дозволете ни да ги изедеме исусовите војници“, станала популарна поради нејзиниот хумористичен контекст во Кандид. На крајот на 1759 година, во месец февруари, Големиот совет во Женева и неговите администратори на Париз го забраниле делото. Кандид сепак успеал во продажбата на дваесет и три илјади копии на крајот на годината, со преку дваесет изданија, а со тоа станува најбараната книга. Дјук де ла Валиере кон крајот на 1759 год., во јануари, дека Кандид можеби е најбрзо продавана книга некогаш. Во 1762 година, Кандид биле вбројувана во листата на забранети книги од Романската Католичка црква, (француски: Index Librorum Prohibitorum).

Забраните на делото Кандид траеле и во дваесеттиот век во Соединетите Држави, каде што долго се сметало како семинарска работа на Западната литература. Најпосле, Кандид беше привремено забрането од влегувањето на Америка во февруари, 1929 година. Службеник на царина во Бостон, Америка, спречил голем број копии од книгата, за кои се мислело дека се „непристојни“. Делото Кандид беше признаено во август истата година. Во едно интервју малку подоцна, службеникот кој ја запленил книгата ја објаснил одлуката за забрана на истото.

Наследство[уреди]

Кандид насекаде претставува најчитаното дело од многуте дела на Волтер и се смета за едно од најголемите достигнувања на Западната литература. Меѓутоа, Кандид е безрезервно нарекуван вистински "класик". Според Ботиља, "физичката големина на Кандид, исто како и Волтеровиот став кон неговиот расказ, го оневозможуваат достигнувањето на уметничката димензија во изобилие, самостојна '3Д' животна сила, емоционалноста или поетскиот занес. Кандид,во тоа време, не можел да се мери по голем квалитет со ненадминливи класики.“

Чарлс Брокден Браун, американски романописец, директно заразен од Волтер, чиешто дело добро го знаел. Марк Камрат, англиски професор, ја опишува силата на врската помеѓу Кандид и Едгар Хантли, Мемориите на месечарот (1799): „Несекојдневни голем број паралели се појавуваат ненадејно во двата романи, особено во ликовите и содржината.“ На пример, главните ликови од двата романи се заљубени во млада жена. Покрај тоа, и во двете дела браќата на двете девојки се исусови војници, кои подоцна се убиени (во различни услови).

Читатели на Кандид често го споредуваат ова дело со други модерни дела од овој жанр, како што е Театарот на апсурдот. Хајдн Масон, стручњак на Волтер, гледа во Кандид неколку сличности со оваа литературна бранша. На пример, тој ги забележува сличностите меѓу Кандид и Чекајќи го Годо (1952). И во двете дела, на сличен начин, пријателството обезбедува емоционална поддршка за ликовите кога тие доживуваат тешки моменти во нивниот живот.

Изведени дела[уреди]

По само една година од објавувањето на Кандид од страна на Волтер, во 1760 година беше објавено продолжение на делото наречено Кандид, (француски: ou l'optimisme, seconde partie). Ова дело сеуште се смета дека е на непознатиот автор Торел де Кампињеулс, како и на Хенри осеф Ду Лауренс, за кого се мисли дека го плагирал истото. Приказната продолжува во ова издание, но со нови авантури на Кандид во Отоманската империја, Персија и Данска. II дел веројатно е споменат во студиите на познатите и литературни сфаќања на Кандид, но тоа е само апокриф. Во целост, постојат најмалку десеттина имитации на Кандид од 1803 година или негови продолженија, што биле објавени од страна на други автори.

Леонард Бернштајн во 1955 година

Оперетата на Кандид беше оригинално oсмислена од страна на драмскиот писател Лилијан Хелман, како драма со споредна музика. Леонард Бернштајн, американскиот композитор и диригент кој ја напишал музиката бил видно возбуден за проектот, па го убедил Хелман тоа да го направи како еден вид „комична оперета“. Многумина лиричари работеле на него, вклучувајќи ги Џејмс Агее, Дороти Паркер, Џон ла Тач, Ричард Вилбур, Леонард, Фелисиа Бернштајн и Хелман. Херши Кај ги организирал сите овие делови освен предлогот на Бернштајн.

Оперетата Кандид најпрво била изведена во Бродвеј како мјузикл на 1 декември, 1956 година. Премиерата била изрежирана од страна на Тирон Гатри и водена од страна на Самуел Крачмалницк. Додека ова дело било на продажба во билетарите, музиката за него била високо оценувана и бил направен оригиналниот (отфрлен) албум. Тој постепено станал култен хит, а либретото на Хелман било критикувано за многу сериозна адаптација на Волтеровиот роман. Кандид станал пополурен следните седумнаесет години со ново либрето на Х.Велер.

(Француски: Candido ovvero un sogno fatto in Sicilia) (1977) или само (француски: Candido) е книга на Леонардо Сциасција. Тоа било делумно врз основа на Волтеровиот Кандид, иако актуелното влијание на Кандид врз (на француски: Candido) било жешка тема на дебата. Голем број теории по тоа прашање биле предложени. Застапници на една теорија велат дека Candido е многу сличен на Кандид, но само со среќен крај. Поддржувачи на друга теорија сметаат дека Волтеровото дело само во почетокот е слично на делото на Сциасција, а инаку делата се многу различни во себе.

Недим Гурсел го напишал својот роман, (француски: Le voyage de Candide à Istanbul) во 2001 година, чијшто главен лик го запознава Ахмет III, паднатиот турски султан. Ова е мал дел од Кандид опишан како патување на ликот Кандид со брод од Венеција до Истанбул, а воедно ја претставува и содржината на книгата на Гурсел. Тери Саутерн, при пишување на неговото популарно дело Кенди со Масон Хофенберг го адаптирал делото Кандид за модерната публика и го променил главниот лик од машко во женско. Кенди се справува со отфрлањето на оптимизмост, кој авторот го гледа во женски списанија на модерната ера. Оваа книга исто така ја исмејува порнографијата и популарната филозофија. Оваа адаптација на Кандид била направена според филмот од режисерот Кристијан Маркванд, во 1968 година.

Покрај гореспоменатото, Кандид беше игран како голем дел помали филмови и театарски адаптации во текот на дваесеттиот век. За овие дела, погеднете: (француски: Candide ou L'Optimisme et autres contes) (1989) со предговор и коментари од страна на Пиер Маландин.

Во мај, 2009 година, претстава наречена "Оптимизам" врз основа на делото Кандид била одиграна во Малтхаус театар во Мелбурн. Таа била направена според основната приказна на Кандид, притоа со присоединување кон анахронизмите, музиката и стенд ап комедијата од комедијантот Франк Вуди. Таа се давала во цела Австралија, а беше одиграна и на Единбуршкиот интернационален фестивал.

Термините „кандидски“ или „кандидска реалност“ се користеа како придавка за опишување на одредена точка на гледиште.

Наводи[уреди]

  1. 1,0 1,1 Davidson (2005), pp. 52–53
  2. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име williams123.
  3. Wootton (2000), p. 1
  4. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име aldridge251254.
  5. Critical Survey of Short Fiction (2001)
  6. Грешка во наводот: Погрешна ознака <ref>; нема зададено текст за наводите по име davidson54.
  7. Aldridge (1975), p. 260
  8. Wade (1959b), p. 88
  9. 9,0 9,1 Radner & Radner (1998), pp. 669–686
  10. Mason (1992), p. 4
  11. 11,0 11,1 Wade (1959b), p. 93
  12. Havens (1973), pp. 844–845
  13. Wade (1959b), p. 296
  14. Broome (1960), p. 510
  15. Means (2006), pp. 1–3
  16. Gopnik (2005)
  17. McGhee (1943), pp. 438, 440
  18. Aldridge (1975), p. 155
  19. Mason (1970), pp. 19–35
  20. Wade (1959a), p. 65
  21. Torrey (1929), p. 446
  22. 22,0 22,1 Wade (1956), pp. 3–4
  23. Rouillard (1962)
  24. Wade (1957), p. 94
  25. Torrey (1929), pp. 445–447
  26. Wade (1959b), p. 182
  27. Wade (1959a), pp. 63–88
  28. Taylor (1979), p. 207
  29. Williams (1997), p. 97
  30. Bellhouse (2006), p. 756
  31. Bellhouse (2006), p. 757
  32. Bellhouse (2006), p. 769
  33. Waldinger (1987), p. 23
  34. Williams (1997), pp. 26–27
  35. Beck (1999), p. 203
  36. Leister (1985), pp. 32–33
  37. Smollett (2008), Ch. 4. (Fr. "matelot furieux")
  38. Smollett (2008), Ch. 10. (Fr. "la vieille")
  39. Wootton (2000), p. xvii
  40. This is one of the most famous quotes from the novel. See Alex Massie, Pour encourager les autres? Oui, monsieur…, The Spectator 31 July 2007).
  41. Ayer (1986), pp. 143–145
  42. Voltaire [1759] (1959), pp. 107–108
  43. Voltaire [1759] (1959), p. 113
  44. 44,0 44,1 44,2 Barasch (1985), p. 3
  45. Wade (1959b), p. 133
  46. Starobinski (1976), p. 194
  47. Aldridge (1975), p. 255
  48. Havens (1973), p. 843
  49. Readings on Candide (2001), p. 92
  50. Bottiglia (1951), pp. 727, 731
  51. Davidson (2005), p. 55
  52. Scherr (1993)
  53. Aldridge (1975), p. 258

Надворешни врски[уреди]

Изданија

  • Wikisource-logo.svg
Викиизвор на англиски јазик содржи текст на тема:
Волтер

Кратенки