Џон Лок

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Џон Лок
Западна философија
Философија на XVII век
Цело име Џон Лок
Роден 29 август 1632
Рингтон, Англија
Починал 28 октомври 1704
Есекс, Англија
Школа Емпиризам, Општествен договор, Природни и законски права
Главни интереси Метафизика, Епистемологија, Политичка философија, Философија на умот, Образование
Значајни идеи табула раза,
Потпис John Locke Signature.svg

Џон Лок (англиски: John Locke) (29 август 1632, Рингтон, Англија - 28 октомври 1704, Есекс, Англија) - англиски философ, претставник на емпиристичката философија и предвесник на просветителството.

Биографија[уреди | уреди извор]

Џон Лок се родил во истата година како уште еден голем философ - Барух Спиноза. Во детството и младоста бил сведок на бурните револуционерни промени во Англија. Неговиот татко, правник и пуританец, како офицер на револуционерната армија имал активно учество во граѓанската војна. За тоа време, Џон Лок учел во училиштето во Вестминстер (1646-1653), а потоа и на Универзитетот во Оксфорд (1653-1657), каде по завршувањето на студиите останал да работи како еден вид асистент по грчки јазик и реторика, а подоцна и по морална философија. За време на неговото студирање, во Оксфорд преовладувала схоластичката философија, но Лок чувствувал одбивност кон неа и затоа тој ги проучувал новите философски дела (Бекон, Декарт, Хобс), како и природните науки (хемија, експериментална физика и медицина). Таму, тој се запознал и со славниот хемичар Роберт Бојл и со лекарот Сиденхам, кои се залагале за примена на емпириските методи во истражувањето.

Додека Лок студирал во Оксфорд, во Англија дошло до реставрација на монархијата. На почетокот, Лок бил приврзаник на монархијата, но подоцна им се приклучил на виговците (претставници на буржоазијата и новото благородништво), кои се залагале за ограничување на кралската власт. Големо влијание врз политичките погледи на Лок имало познанството со баронот Ешли (кој подоцна станал лорд Шафтсбери) во 1666 година. Во текот на долг период, Лок бил семеен лекар на семејството на баронот Ешли, воспитувач на неговиот најстар син, како и секретар и советник на баронот. Кога во 1672 година, Ешли постанал лорд-канцелар, Лок добил висока државна функција, но во 1675 година, морал да се повлече поради тоа што неговиот ментор паднал во немилост на кралот. Оттука, во 1675 година, Лок заминал во Франција, од каде се вратил по четири години. Во 1682 година, гонет од реакционерните сили, лордот Шафтсбери морал да побегне во Холандија, каде што умрел следната година, а неколку месеци по неговата смрт, и Лок пристигнал во Холандија, каде живеел пет години.

Но, во 1688 година, виговците се спогодиле со ториевците и го повикале холандскиот крал Вилим III Орански да седне на англискиот престол. Така, тој дошол во Англија, а стариот крал, Џејмс II, морал да побегне во Франција. Со промената на власта (во историјата позната како „Славната револуција“ - Glorious Revolution), заедно со бродот во која патувала жената на новиот крал, во Англија се вратил и Лок. Оттогаш, тој живеел спокојно и исполнет со почит и признание: понуденото место на амбасадор го одбил поради здравствени причини, но прифатил некои помали функции; а во 1691 година се преселил на селскиот имот на своите пријатели во близината на Лондон, каде што починал во 1704 година.[2]

Онтолошкото учење на Лок[уреди | уреди извор]

Онтолошките погледи на Лок се дадени во неговото главно дело „Есеј за човечкиот разум (An Essay Concerning Human Understanding)“ од 1690 година, како и во помалото дело „За управувањето со разумот (On the Conduct of the Understanding)“. Така, уште во воведот на „Есејот за човечкиот разум“, Лок најавува дека во него ќе го истражува „потеклото, сигурноста и обемот на човековото сознание, заедно со темелите и степените на верувањето, мислењето и согласувањето“. Притоа, тој нагласува дека не планира да ги проучува спекулациите за суштината на духот и неговиот однос кон телото, туку сака да проучи како духот доаѓа до знаењето, до каде допира знаењето и кои се степените на верувањата и мислењата за нештата за кои немаме сигурни знаења.[3]

Според Лок, проучувањето на сознанието има голема практична вредност, зашто ако ги познаваме границите на нашиот разум, него ќе можеме подобро да го употребуваме, т.е. наместо да го бараме она што не може да се разбере, нашите сили ќе ги насочиме кон она што можеме да го осознаеме. Исто така, разграничувањето помеѓу она што може и она што не може да се осознае претставува заштита од скептицизмот и разочарувањето при истражувањето. Притоа, Лок тврди дека независно од тоа колку човековиот разум „заостанува зад универзалното и совршено сфаќање на сето постоечко“, тој е доволен за нашите животни потреби, за осознавањето на Бога и за нашите морални обврски. Поставувајќи ги овие проблеми, Лок се јавува како основач на теоријата на сознанието, бидејќи тој бил првиот философ кој јасно го издвоил проблемот на сознанието како посебен философски проблем.[4]

Критика на теоријата на вродeни идеи[уреди | уреди извор]

Проучувањето на човековиот разум, Лок го започнува со критика на теоријата на вродените идеи, дадена во првата книга на „Есејот за човечкиот разум“. Имено, според приврзаниците на оваа теорија, во разумот постојат некои први принципи, вродени идеи, примарни поими кои душата ги носи со себе уште при раѓањето на човекот. На тоа, Лок одговара дека дури и да постојат некои општоприфатени принципи и идеи со кои се согласуваат сите, тоа не е доказ дека тие се вродени во нас, зашто согласноста може да се постигне и на друг начин. Меѓутоа, дури и некои очигледни принципи (на пример, принципот на идентитет, т.е. дека она што е, тоа е или принципот на противречност, т.е. невозможно е едно нешто да е и да не е) не се општо познати, бидејќи тие не им се познати на децата и на идиотите. Понатаму, Лок го негира и тврдењето дека вродените идеи постојат, но духот не е свесен за нив (како кај идиотите), зашто ако идеите постојат во духот, тој не може да не знае за нив, т.е. не може духот да знае за едни идеи, а да не е свесен за други.

Исто така, тој тврди дека токму оние идеи за кои најчесто се истакнува дека се вродени (како принципот на идентитет), воопшто не можат да се докажат со разумно заклучување. Освен тоа, искуството покажува дека во текот на човечкиот живот, разумот најпрвин ги запознава поединечните идеи, а дури подоцна, кога човекот ќе созрее, разумот стекнува општи идеи. По критиката на вродените примарни идеи, Лок продолжува со критика на вродените практични принципи. Така, тој истакнува дека ниту еден морален принцип не е толку општоприфатен за да се смета дека е вроден. На пример, разни народи имаат различни морални принципи, па дури и еден ист народ со текот на времето има различни морални принципи. Најпосле, ниту идеата за Бога не е иста кај сите луѓе, а кај некои луѓе таа воопшто не постои, па ниту таа идеја не може да биде вродена.[5]

Потеклото на сознанието[уреди | уреди извор]

Заклучокот од првата книга на „Есејот за човечкиот разум“ е дека не постојат никакви вродени идеи, туку човечката душа претставува празна, неиспишана табла (tabula rasa).Во втората книга на „Есејот за човечкиот разум“, Лок дава одговор на прашањето од каде произлегуваат идеите. Во таа смисла, тој вели: „Nihil est in intellectu quod antea non fuerit in sensu (Нема ништо во интелектот што претходно не било во сетилото)“. На тој начин, Лок се смета за основач на теоријата на сознанието и на емпиристичката философија. Тврдејќи дека искуството е извор на идеите, Лок не порекнува дека и разумот има одредена улога во сознанието. Имено, разумот поседува два вида идеи: едноставни и сложени. Едноставните идеи ги добива како готови од искуството и при нивното примање тој е пасивен, т.е. не може да ги создаде, промени или уништи „исто како што ни огледалото не може да ги одбие, промени или избрише сликите кои ги произведуваат предметите поставени пред него“. Меѓутоа, разумот со својата активност, преку комбинирање на едноставните идеи, ги создава сложените идеи. Значи, разумот може да ги составува, разделува, споредува и комбинира едноставните идеи, но нема никаква улога во создавањето на тие први елементи на сознанието.

Искуството како извор на едноставните идеи, Лок го дели на: надворешно искуство, осет или сензација (sensation) и внатрешно искуство, размислување или рефлекција (reflection). Притоа, од надворешното искуство потекнуваат нашите идеи за надворешните објекти, додека од внатрешното искуство потекнуваат идеите за активностите на нашиот дух. Едноставните идеи, Лок ги дели на четири категории, во зависност од тоа дали разумот ги прима: 1) со едно сетило (боја, звук, мирис итн.), 2) со повеќе сетила (простор, облик, мирување, движење), 3) со рефлексија (мислење, желба) или 4) рефлексија и сензација (радост, задоволство, болка, сила итн.). Лок посветува посебно внимание на разработката на првите два вида идеи, кои потекнуваат од дејството на надворешните предмети врз сетилата, но меѓу нив има голема разлика. Едноставните идеи кои ги добиваме од повеќе сетила претставуваат слика на примарните квалитети, т.е. на реалните својства на предметите (големина, облик, движење итн.). Идеите кои ги добиваме преку едно сетило се само идеи на секундарните квалитети, односно одраз на способноста на предметите со своите примарни квалитети да предизвикуваат кај нас различни осети. Оттука, според Лок, секундарните квалитети не се целосно субјективни, туку во нивната основа лежат примарните квалитети, кои пак се објективни. Поради тоа, секундарните квалитети се второстепени, зашто самите по себе тие не се ништо и нашите идеи за нив не можат да им бидат слични. Со други зборови, примарните квалитети се апсолутни својтва на предметите без кои тие не може да постојат, додека секундарните квалитети се само релативни својства на предметите, кои се појавуваат само во одредени односи.

Својата теза за субјективноста на секундарните квалитети, Лок ја докажува преку два аргументи: првиот се однесува на релативноста на нашите идеи за тие квалитети. На пример, еден сад со вода некому може да му изгледа топла, а на друг може да му биде студена. Бидејќи водата не може истовремено да биде и топла и студена, произлегува дека топлото и студеното се само наши субјективни осети. Вториот аргумент се однесува на поврзаноста на осетните квалитети со одредени емоционални состојби, кои се субјективни. На пример, топлината предизвикува чувство на удобност, а тоа чувство е субјективно.[6]

Според Лок, активноста на духот врз основа на едноставните идеи се одвива во три насоки: 1) преку поврзување на повеќе едноставни идеи во една, тој создава сложени, т.е. комплексни идеи; 2) со истовремено набљудување и споредување на две едноставни или сложени идеи се доаѓа до идеи за релациите; 3) со апстрахирање, т.е. издвојување на идеите од сите други идеи со кои во реалноста заеднички постојат се доаѓа до општите идеи. Од своја страна, комплексните идеи Лок ги дели на модуси, супстанции и релации. Според Лок, супстанцијата е она што постои само по себе, односно за своето постоење нема потреба од ништо друго. Притоа, тој признава дека постои материјална и духовна супстанција, но нашите идеи за супстанцијата се нејасни, односно нашата идеја за супстанцијата е „само едно претпоставено не знам што, кое е носител на идеите, кои ги нарекуваме акциденции“. Сепак, ние имаме јасни идеи за два примарни квалитети на супстанцијата, а тоа се: кохезијата на цврстите делови на телата и моќта за придвижување со импулсите, додека две важни специфичности на духот се: „мислењето и волјата или моќта за придвижување на телата со мислата, како и слободата, која е последица на тоа“. Според тоа, идејата на телата е идеја за цврста супстанција која се простира и која со удар може да предизвика движење, а идејата на душата е идеја за супстанцијата која мисли и поседува способност со волјата или мислењето да предизвика движење во телото. Во секој случај, според Лок, идеите за телото и душата не се целосно неодредени, но сепак се многу нејасни, зашто примарните квалитети, кои јасно ги забележуваме, ами по себе се нејасни.[7]

Видови и степени на сознанието[уреди | уреди извор]

Во четвртата книга на „Есејот за човечкиот разум“, Лок ги разработил проблемите на степените и критериумите на сознанието, веројатноста, мислењето, верувањето итн. Според него, знаењето (knowledge) е „забележување на врските и согласувањето или несогласувањето и противречностите на кои и да било наши идеи“. Значи, знаењето се однесува само на односите меѓу нашите идеи, а не и на односите меѓу идеите и предметите од реалниот свет. Но, ако односот меѓу две идеи точно одговара на односот на предметите или својствата на кои тие идеи се однесуваат, тогаш станува збор за реално сознание или вистина (truth). Тоа значи дека за разлика од знаењето, кое се однесува само на односите меѓу идеите, вистината се однесува и на релациите меѓу идеите и постоечките предмети.
Во однос на степените на сознанието, Лок разликува: интуитивно, демонстративно и сензитивно сознание. Интуитивно сознание има кога духот непосредно, без помош на некоја трета идеја, го забележува (не)согласувањето меѓу две идеи. Такво е сознанието дека белото не е црно, дека кругот не е триаголник итн. Ова е најсугурното сознание за кое е способен човекот. Вториот степен на сознание е демонстративното - сознанието за (не)согласувањето меѓу две идеи кое духот го добива со помош на други идеи. Таквата постапка, Лок ја нарекува заклучување (reasoning), посредните идеи ги нарекува докази (proofs), а способноста на духот брзо да ги пронаоѓа тие докази ја нарекува остроумност (sagacity). Демонстративното сознание е сугурно, но не е толку очигледно и јасно како интуитивното, бидејќи пред демонстрацијата постоело сомневање.
Интуицијата и демнострацијата, според Лок, се единствените вистински степени на сознание, зашто само со нив се стекнува сигурно знаење за општите вистини. Затоа, сето друго сознание претставува само верување (faith) или мислење (opinion). Но, постои и трет вид сознание - сензитивното, а тоа е забележување на поединечната егзистенција на конечните суштества надвор од нас, кое не е еднакво на интуицијата и демонстрацијата, но не е ниту обична веројатност.

Понатаму, Лок го истражувал и обемот на нашето сознание и заклучил дека тоа е многу ограничено. Имено, сознанието се состои само од нашите идеи, кои ги стекнуваме само со сетилата и со рефлексијата, така што за многу нешта за кои може да претпоставиме или дури да бидеме сигурни дека постојат, не можеме да имаме никаква идеја (на пример, за супстанцијата). Уште повеќе, нашето сознание е ограничено и во однос на самите идеи, т.е. има многу односи меѓу познатите идеи за кои не знаеме ништо. На пример, не можеме да знаеме дали материјата може да мисли.
Според Лок, постојат четири врски меѓу идеите за кои можеме да изрекуваме судови: 1) идентитет, 2) коегзистенција, 3) релација и 4) реална егзистенција. За идентитетот и за разликите, нашето знаење достигнува до нашите идеи, т.е. за кои и да било две идеи можеме да осознаеме дали се идентични или не. Но, реалната егзистенција не е толку очигледна, односно можеме интуитивно да ја спознаеме нашата сопствена егзистенција, егзистенцијата на бога можеме да ја спознаеме демонстративно, а егзистенцијата на сите други нешта ја спознаваме само сензитивно. Исто така, спознавањето на релациите е тешко, а сознанието на коегзистенцијата е уште позамрсено.

Покрај знаењето, човековиот разум уште поседува и расудување (judgments) за она што е веројатно, при што, мислењето го дефинира како „претпоставување на согласувањето или несогласувањето на две идеи со посредство на една или повеќе идеи, чие сигурно согласување или несогласување со првите не се согледува, но се забележува дека е често и вообичаено“. Веројатноста (probability) има два основни темели: аналогијата на нешто со нашето сознание или искуство и сведочењето на другите луѓе. Притоа, степенот на веројатноста зависи од бројот на другите сведоци, од веродостојноста и согласувањето на нивните изјави, а од тоа зависи и степенот на нашата согласност (assent) за нешто. Согласноста, пак, може да има различни степени, како: уверување (assurance), доверба (confidence), верба (belief), претпоставување (conjecture), нагаѓање (guess), сомневање (doubt), колебање (wavering), недоверба (distrust) и неверување (disbelief).
Сепак, и мислењето има граници, зашто за она за кое немаме туѓо сведоштво или аналогија со сопственото искуство не можеме да имаме ниту свое мислење. Но, иако се ограничени, според Лок, и знаењето и мислењето се доволни за потребите на човековиот живот и целата наша активност треба да почива врз нив. Во тој поглед, Лок вели дека „разумот мора да биде нашиот највисок судија и водич за сè“. Притоа, на крајот на „Есејот за човечкиот разум“, Лок ја разгледува и врската меѓу разумот и верата (faith). Тој ја отфрла можноста да се верува во нешто што е спротивно на разумот само затоа што божем така објавил Бог. Божјата објава не може да биде спротивна на разумот, па затоа, разумот е единствениот судија кој може да процени дали нешто може да биде божја објава. Сепак, според Лок, постојат и нешта што се над разумот, кои разумот не може да ги сфати. Во таквите нешта, ако се објавени, треба да се верува, дури и ако не изгледаат веројатни.[8]

Педагошките и етичките погледи на Лок[уреди | уреди извор]

Иако Лок е најпознат како основач на теоријата на спознанието, сепак, тој дал придонес и во други полиња, како: етиката, педагогијата, политичката економија, философија на религијата итн. На пример, во неговото главно дело, Лок во повеќе наврати расправал за категориите на доброто и злото, како и за другите етички проблеми. Во продолжение, неговото дело од 1693 година „Некои мисли за воспитувањето“ (Some Thoughts on Education) се смета за едно од најзначајните дела во англиската и светската педагогија. Слично, неговите „Писма за толеранцијата“ (Letters on Tolerance), од кои, првото е напишано во 1667 а објавено во 1685 година, одиграле голема улога во ширењето на верската трпеливост, додека делото „Разумноста на христијанството“ (The Reasonableness of Christianity) го трасирало патот кон атеизмот. Во областа на политичката економија, особено е значајно неговото дело од 1691 година „Некои размислувања за последиците од намалувањето на каматата и зголемувањето на вредноста на парите“ (Some Considerations of the Consequences of the Lowering of Interest and raising the Value of Money).[9]

На пример, Лок смета дека 90% од човековиот карактер зависи од воспитувањето. Притоа, тој се противи на претераното натрупување на разни знаења во детската глава и бара кај децата да се развива доблеста, а особено човекот „да оди само по она за коешто разумот кажува дека е најдобро, иако срцето го влече на друга страна“.[10] Според него, децата не треба да се казнуваат со тепање или со навредување (освен за да се потисне тврдоглавоста), ниту пак треба да се наградуваат со разни задоволства (слатки итн.). Единствената казна и награда при воспитувањето треба да биде нашиот презир или пофалба. Исто така, децата не треба да се оптоваруваат со бројни морални правила, туку треба да се подучуваат со примери; не треба да им се пропишува животот, туку треба да се остават да се развиваат нормално, поправајќи го она што не чини кај нив; децата не треба да се тераат да одат на училиште, туку треба да им се обезбеди добар домашен воспитувач; не треба да се оптоваруваат со латински и грчки јазик, логика и реторика, туку треба да учат географија, астрономија, анатомија и, особено, математика и историја; треба да научат барем еден занает, по нивни избор, но задолжително треба да знаат трговско книговодство.[11]

Во неговите писма за толеранцијата, Лок вели дека државата постои за да се грижи за граѓанските интереси на луѓето: за нивниот живот, слобода, здравје, како и неповредливост на телото и имотот. Таа нема ни должност ни право да се грижи за спас на душата, зашто тоа е задача на црквата како слободна, доброволна заедница. Црквата може да го исклучи оној кој не ги почитува нејзините правила, но ниту црквата ни државата не смее да одземе нечии граѓански права или имотот само затоа што некој припаѓа на друга црква. Во тој поглед, неприфатливо е поединецот да се присилува кон една или друга вера, зашто ниту една црква не може да биде сигурна дека таа е вистинската, како и поради тоа што присилното признавање на некоја вера не води кон спас на душата. Оттука, според Лок, треба да бидеме трпеливи кон сите вери и цркви. Сепак, толеранцијата има граница: не може да се толерира ширењето на мислења кои се спротивни на човечкото општество или на моралните принципи потребни за одржување на граѓанскиот живот; не може да се толерираат оние кои себеси си припишуваат посебни права во однос на другите луѓе; најпосле, не може да се толерираат оние кои го негираат постоењето на Бога, зашто за атеистите немаат никаква вредност „ветувањата, договорите и заклетвите, кои се основа на општеството“.[12]

Општествено-политичките погледи на Лок[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Peter Laslett (1988). „Introduction: Locke and Hobbes“. Two Treatises on Government. Cambridge University Press. стр. 68. ISBN 9780521357302. 
  2. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 53-55.
  3. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 56.
  4. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 57.
  5. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 58-60.
  6. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 61-65.
  7. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 65-68.
  8. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 68-72.
  9. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 72.
  10. J. Locke, Misli o vaspitanju. Beograd: Znanje, 1950, стр. 25.
  11. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 73.
  12. „John Locke“ во: Gajo Petrović, Engleska empiristicka filozofija: Odabrani tekstovi filozofa. Zagreb: Matica Hrvatska, 1955, стр. 73-74.